سال-سەرى دەپ ادەتتە ءبىر باسىنا بىرنەشە ونەر قونعان ادامدى ايتادى. جەتىسۋداعى انشىلىك مۋزىكا مەكتەبىنىڭ باستاۋى, جۇزدەن استام ءاننىڭ اۆتورى, اقىن, 25 جاسىندا سال اتانعان داۋرەن سال قۇداباي ۇلىنىڭ ەسىمى دوسى ءسۇيىنباي ارون ۇلى سەكىلدى ەل ىشىنە ەرتە تاراعان. ناعىز سال مەن سەرىنىڭ مىنەزى ءتۋابىتتى قوناقتاعان قۇدابايدىڭ بالاسى كۇندەلىكتى تىرشىلىككە ءمان بەرمەي, شارۋاعا قىرسىز بولىپ, اۋەلەتىپ ءان سالۋدى عانا ادەت ەتىپ الاتاۋدان بالقاشقا, شىمباستان كۇنگەسكە دەيىن اتى اڭىز بولىپ تاراعاندا جاسى ءالى وتىزعا ىلىنبەگەن دە ەكەن. ء«وزى ىلەنىڭ ارعى جاعىنا وتكەندە بەلبەۋىنىڭ ءبىر ۇشى وزەننىڭ بەرگى جاعىندا جاتادى-مىس» دەگەن ءسوز وسى داۋرەن سالعا بايلانىستى ايتىلعان. كومپوزيتوردىڭ داڭقى قازاق-قىرعىز اراسىنا بىردەي تاراپ, قىرعىز مۋزىكاسىنا دا ءبىراز ىقپالىن جاساعان. ءداستۇرلى ءاننىڭ دارىندى وكىلى, ءان سەركەسى داۋرەن سالدىڭ ءومىرىن قىسقاشا قايىرعاندا, وسىلاي سيپاتتاۋعا بولادى.
جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ ۇلكەن زالىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان كومپوزيتورلار قاۋىمداستىعى جەتىسۋ كومپوزيتورلىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى داۋرەن سال قۇداباي ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي كونتسەرت ۇيىمداستىرىپ, ونەرسۇيەر قاۋىمعا جان تەبىرەنتەرلىك اسەرلى كەش سىيلادى. كونتسەرتتى كىرىسپە سوزىمەن اشقان قازاقستان كومپوزيتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بالنۇر قىدىربەك ءوزى باسقارىپ وتىرعان قاۋىمداستىقتىڭ جۇمىسى مەن داۋرەن سالدىڭ شىعارماشىلىعىنا كاسىبي تانىممەن تالداۋ جاساپ, ونىڭ اندەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. «اتى اڭىزعا اينالعان قازاق ەلىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, كومپوزيتور, اقىن داۋرەن سال قۇداباي ۇلىن ءپىر تۇتىپ, سونبەيتىن كيەلى رۋحىنا تاعزىم ەتكەن وسى كونتسەرتتى قازاقستان كومپوزيتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ قيىندىقتارعا قاجىماي, تالماي 20 جىل ىستەگەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلىڭىزدەر. تىڭداۋعا ۇسىنىلعان شىعارمالار سيمفونيالىق وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن لاتىن الىپبيىندە جازىلعان اندەر الەم انشىلەرىنىڭ ورىنداۋىندا شارتاراپقا تارايتىنى حاق», دەدى بالنۇر بالعابەكقىزى.
سال شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كونتسەرتتە ورىندالعان اندەردى ديريجەر ءمۇسىلىم امزەنىڭ ديريجەرلىگىمەن مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەستر سۇيەمەلدەپ, كومپوزيتوردىڭ ەسكى اندەرى ساحنادان جاڭاشا ساۋلە شاشتى. ۆ.ستريگوتسكي-پاك وڭدەگەن داۋرەن سالدىڭ ءانى «الماتى, تۋعان جەرىم» انىمەن اشىلىپ, ءارى قاراي مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى وپەرا ءانشىسى تالعات كۇزەمبايدىڭ ورىنداۋىنداعى «جىگىتتىڭ نار جولداسى», ج.امانوۆا ناقىشىنا كەلتىرە شىرقاعان ء«ۇش شوقىنىڭ اياعى قۇم بولادى», «ەكى-اي, بەك» اندەرى حالىق الدىندا وركەسترمەن العاش رەت ورىندالىپ جاتسا دا, سالدىڭ شىعارماسىنىڭ سىنى بۇزىلماعانىن ونىڭ بىردەن جۇرەكتى باۋراپ العانىنان باعامدادىق.
كونتسەرتتە داۋرەن قۇداباي ۇلىنىڭ اندەرى مازمۇنى مەن تاقىرىبىنا قاراي ءوربىتىلىپ وتىردى. سەبەبى كومپوزيتوردىڭ اندەرى بىرنەشە توپقا بولىنەدى. جاستىق شاقتان باستالعان ليريكالارى كەيىنگى جىلداردا تەرەڭ فيلوسوفيالىق دۇنيەلەرمەن تولىعادى. بۇل كونتسەرتتىڭ ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىگى, كەش جۇرگىزۋشىسى كەزەكتى ءانشىنى ساحناعا شاقىرماس بۇرىن ورىندالاتىن ءاننىڭ تاريحىمەن قىسقاشا تانىستىرىپ وتىردى. داۋرەن قۇداباي ۇلىنىڭ عاشىقتىق تۋرالى اندەرىنىڭ كوپشىلىگى كومپوزيتوردىڭ ومىرلىك ماحابباتى, جالايىر ەلىنىڭ قىزى نۇرقاعا ارنالعان. ەكى عاشىق قول ۇستاسىپ, قاشۋعا بەل بۋادى. كوكتەمدە تاسىپ جاتقان ىلە وزەنىنەن وتە الماي, مىنگەن ەكى ات تا, قىز دا سۋعا كەتەدى. جالايىر ەلى داۋرەندى ۇستاپ الىپ, ولتىرۋگە ۇيعارادى. سالدىڭ نەمەرە باۋىرى تايباعار تۇرپان ۇلى 300 بايتال ايىپ تولەپ, ونى قامالىپ جاتقان جەرىنەن شىعارىپ الادى. بىراق بۇل وقيعا سالدىڭ بۇكىل ومىرىنە ۇمىتىلماس داق سالدى. داۋرەن سالدىڭ ومىردەن بويداق وتۋىنە دە وسى جاعداي سەبەپ بولادى. تار جەردە تايانىش, جىڭىشكە جەردە سۇيەۋ بولعان تايباعار تۇرپان ۇلى قايتىس بولعاندا داۋرەن سال ەڭىرەپ كەلىپ «كوكەم» دەگەن ءان جازعان.
تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق سەزىمگە تولى, جازعى كۇن, كوك جايلاۋدى اڭساعان «سارى جازىق, ءبىزدىڭ جايلاۋ-اي», الماتى, تالعار, نايزاعارا شىڭدارى سۋرەتتەلگەن «الماتى, تۋعان جەرىم», سونداي-اق بالنۇر قىدىربەك وڭدەگەن «زامانداس», «سارى بيداي» اندەرىنىڭ تاريحى دا سال ءومىرىنىڭ ءار ساتىنەن سىر شەرتەدى. ماسەلەن, «زامان-اي» ءانى قوعام مەن جەكە تۇلعا ومىرىندەگى ارپالىس, ەكەۋىنىڭ دە ءتۇبى وتپەلى بولارى تۋرالى ويدى تولعايدى.
سونداي-اق بۇل كەشتە تەك داۋرەن سالدىڭ عانا ەمەس, ونىمەن ءبىر كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ, جەتىسۋ اندەرىن بيىك ورەگە بىرگە كوتەرگەن زامانداستارىنىڭ دا اندەرى ورىندالدى. بالنۇر قىدىربەك وڭدەگەن يسا تەرگەۋسىزوۆتىڭ «جەتىسۋ, تۋعان جەرىم» ءانى, ا.توقسانباەۆتىڭ وڭدەۋىندەگى كەنەن ازىرباەۆتىڭ «مەن سۇيەمىن حالقىمدى», پىشان جالمەندە ۇلىنىڭ «جەڭەشەمە», ءتابيا قاراجانوۆانىڭ «بۇلدىرگەن» اندەرى دە ورىندالدى. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى مەن «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ كۇمىس كومەي بەلدى انشىلەرى گ.ساپاقوۆا, ج.امانوۆا, د.جولدىباەۆ حالىق كومپوزيتورلارىنا اينالعان ءان الەمىندەگى ەڭ جارقىن تۇلعالاردىڭ نازىك ليريزم مەن شالقىعان كەڭ تىنىستى اندەرىن زاماناۋي ورىنداۋدا ارقاۋىن ۇزبەي ادەمى جەتكىزدى. كيەلى ساحنانى تامىلجىعان انمەن تەربەگەن كەرەمەت كەشتىڭ سوڭى ب.قىدىربەكتىڭ «رەكۆيەمىنە» ۇلاسىپ, جەتىسۋ سال-سەرىلىك ءداستۇرىن كوركەيتكەن كورنەكتى تۇلعاعا تاعزىم جاساپ, ء ان ونەرىندەگى بابانى بەبەۋلەپ ىزدەگەندەي ساعىنىش سازىمەن تۇيىندەلدى.
سىرتتاي قاراعاندا, سەرى مەن سالدىڭ ءومىرى سۇلۋ كورىنەدى. بىراق جايناڭداعان جىگىت قۇرعان دۋمانى مول داۋرەننىڭ ارتىندا اينالاسى اڭداماي وتكەن مۇڭ, ءتىپتى كەيدە قاتپارى مول قاسىرەت جاتادى. داۋرەن سال قۇداباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كەشتەن الىس-جاقىننان ات ارىتىپ كەلگەن ءار تىڭداۋشى ءان ونەرىنىڭ تاريحىنان ساباق تىڭداپ, سالدىڭ باسىنداعى سان قيلى تاعدىرعا قانىعىپ, ول باپتاعان ونەردىڭ كومبەسىنە كەزىگىپ, كوركەم دە كەلىستى تۇلعاسىن جەتە تانىعانداي جەلپىنىپ تە, سەرپىلىپ تە شىقتى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
