سوچيدە (رەسەي) ۇيىمداستىرىلعان, ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور بۇل باسقوسۋلاردا تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ارىپتەستىگىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس شەڭبەرىندەگى كوپجاقتى بايلانىستاردىڭ جاي-كۇيى تالقىلانىپ ءارى بىرقاتار ءمان-ماڭىزى جوعارى قۇجاتتار قابىلدانعانى گازەتىمىزدە بۇعان دەيىن جازىلعان بولاتىن. بۇگىن ءبىز جوعارىدا اتالعان باسقوسۋلاردى وي ەلەگىنەن تاعى ءبىر مارتە وتكىزە وتىرىپ, ستراتەگيالىق ارىپتەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەلەشەگىنە شولۋ جاساعان ەدىك.
قازاقستان الەمدىك ارەنادا وزىندىك ورنىن قالىپتاستىرعان, بەدەلى بيىك كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى رەتىندە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى شارالارعا بەلسەنە قاتىسىپ كەلەدى. وسى ورايدا بۇۇ, ەقىۇ, شىۇ, يىۇ, اوسشك جانە تمد ءتارىزدى ىقپالدى ۇيىمداردىڭ ەڭبەگىن ۋاقىت تالابىنا ساي ۇيىمداستىرۋداعى, ولاردىڭ الەمدىك, ايماقتىق قاۋىپسىزدىك جانە باسقا دا سالالار بويىنشا قىزمەتىن جەتىلدىرۋدەگى قازاقستاننىڭ ەڭبەگىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ تمد اياسىنداعى ءىس-قيمىلدارى, ۇيىمدى زامان سۇرانىسىنا ساي دامىتۋعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى ايرىقشا.
سوچيدە باس قوسقان تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ القالى جيىنىندا ۇيىمنىڭ جۇمىسىن شيراتا تۇسۋگە قاتىستى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ىلگەرى نيەتتەن تۋىنداعان ىلكىمدى ويلارى بارلىق قاتىسۋشىلار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. مەملەكەت باسشىسى ءوز كەزەگىندە مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتار دامىپ كەلە جاتقانىن, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرا ءتۇسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلىپ, 2007 جىلى قابىلدانعان, ۇيىمنىڭ باستى ستراتەگيالىق قۇجاتى سانالاتىن تمد-نى ودان ءارى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى مەن ونى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جوسپاردى ۋاقىت تالابىنا ساي بەيىمدەپ, جەتىلدىرۋ جانە الداعى كەزەڭدەردە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس شارالاردىڭ جوسپارىن ءتۇزۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى.
شىن مانىندە تمد-نىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق باعىتتارداعى قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ, سونداي-اق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى سەرىكتەستىك ماسەلەلەرىن قامتيتىن اتالعان تۇجىرىمدارىنىڭ ەرەجەلەرىن ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي دايىنداپ, قولدانىسقا ەنگىزۋ ۇيىم ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەدى. ويتكەنى وزگەرمەلى ومىردە ءوزارا بايلانىستاردى جاڭا بەلەسكە كوتەرۋ جانە ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋ قاجەت-اق. ول ءۇشىن ۇيىمنىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتىن قايتا پىسىقتاماي بولمايدى.
القالى جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىن دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن جاڭا رەسۋرستار تابۋ قاجەتتىگىنە ەكپىن بەردى.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى مەن اتقارۋ كوميتەتىنە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ەركىن ساۋداسى تۋرالى كەلىسىم جوباسى بويىنشا جۇمىستى جانداندىرىپ, ونى جۋىق ارادا قابىلداۋدى تاپسىرۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىنە قاراعاندا, تمد اۋماعىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ەركىن ساۋداسى مۇشە ەلدەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق كووپەراتسياسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. راسىندا, قىزمەت كورسەتۋدىڭ ەركىن ساۋداسى بەرىك ورنىعىپ, ءوز جۇيەسىن تاپسا, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە وڭ ىقپالىن تيگىزبەي قويمايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ, حالىقتىڭ ساپالى ءارى قولجەتىمدى قىزمەتتەر ءتۇرىن تۇتىنۋىنا جول اشادى.
جالپى, ۇيىمنىڭ بيىلعى توراعاسى بولىپ تابىلاتىن رەسەي جاعى ۇيىمداستىرعان وتىرىستا كوپتەگەن ماسەلەلەر جان-جاقتى ءسوز بولدى. اسىرەسە, قاۋىپسىزدىك, عارىشتى بەيبىت ماقساتتا زەرتتەۋ, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنە جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل ءبولىندى.
تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۇل وتىرىسىندا بىرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويىلعانىن دا ايتا كەتەيىك. ولار نەگىزىنەن ەكونوميكالىق, ساياسي, قاۋىپسىزدىك جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارعا قاتىستى قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. ناقتىلاي ايتقاندا, ولاردىڭ اراسىندا قىلمىستىق ىستەر بويىنشا زاتتاي ايعاق بولىپ تابىلاتىن ەسىرتكى زاتتارىن, پسيحوتروپتى زاتتار مەن ولاردى جاسايتىن زاتتاردى, اتقىش قارۋ, ونىڭ نەگىزگى بولشەكتەرىن, وق-ءدارى, جارىلعىش زاتتار جانە جارىلعىش قۇرىلعىلاردى بەرۋ ءتارتىبى, تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جانە ونى بۇگىنگى كۇنگە بەيىمدەۋ, 2020 جىلدى – 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى جىلى دەپ جاريالاۋ, مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ, ۇكىمەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ جانە تمد ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى اجىراتۋ, قىلمىستىق جولمەن تاپقان تابىستاردى زاڭداستىرۋعا, تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ مەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى تۇجىرىمداماسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر قامتىلعان قۇجاتتار بار.
ايتا كەتەيىك, كەلەسى جىلى تمد-عا تəجىكستان رەسپۋبليكاسى توراعالىق ەتەدى. قازاقستان ۇيىمعا 2015 جىلى توراعالىق ەتكەن بولاتىن. ەرەكشە توقتالا كەتەر تاعى ءبىر جايت, تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسىنە مولدوۆا مەن وزبەكستان رەسپۋبليكالارىنىڭ پرەزيدەنتتەرى العاش رەت قاتىستى. ولاردىڭ, اسىرەسە, وزبەكستان باسشىسىنىڭ كەڭەس جۇمىسىنا قاتىسۋىنان قانداي دا ءبىر ناقتى وي تۇيمەسەك تە, كورشى ەل باسشىسىنىڭ بۇل قادامىن جاقسىلىققا جورىعىمىز كەلەدى. ويتكەنى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ جەكە قاتىناستارىمەن قاتار, حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە ۇنقاتىسۋى قاشاندا ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ (ەاەو) باسقارۋ ورگانى – جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ (جەەك) وتىرىسىندا دا اۋقىمدى ماسەلەلەر قوزعالعانى بەلگىلى. كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرى تالقىلانعان جيىندا نەگىزىنەن ۇيىمداستىرۋ جəنە قارجىلىق باعىتىنداعى تاقىرىپتار, كەڭەس جانىنداعى بايقاۋشى مەملەكەتتەردىڭ مəرتەبەسى كەڭىرەك قوزعالدى.
وتىرىستا قاتىسۋشىلار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جۇمىسى وعان مۇشە ەلدەردىڭ دامۋىنا ءتيىمدى جاعداي جاساپ وتىرعانىن, سونداي-اق, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قارقىن بەرۋ قاجەتتىن ءسوز ەتتى. شىن مانىندە, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلۋى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى جەڭىلدەتە تۇسەدى. سول ءۇشىن جيىندا كۇن تارتىبىنە قويىلعان ناقتى ماسەلەلەردىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى دامىتۋعا باعىتتالۋى قۇپتارلىق ءىس بولدى.
القالى جيىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتىرىستا قابىلدانعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تسيفرلىق كۇن ءتəرتىبىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. سول ءۇشىن دە قازاقستان پرەزيدەنتى 2018 جىلى وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن تسيفرلاندىرۋ جونىندە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ارناۋلى كەزدەسۋىن وتكىزۋدى ۇسىندى. ەلباسى بۇل ماسەلە جونىندە سوچيگە جاساعان جۇمىس ساپارىن قورىتىندىلاۋ بويىنشا وتكىزىلگەن بريفينگتە دە توقتالىپ ءوتتى. ناقتىلاي ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس جۇمىستاردىڭ جوسپارى بەلگىلەنگەنىن, تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى پەرسپەكتيۆالى باعىتتاردىڭ ايقىندالعانىن, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس اراسىندا وسى سالادا بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزۋ ماقساتىندا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
وسى ارادا ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە بارلىق سالالاردى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى قارقىن الىپ وتىرعانى ەسكە تۇسەدى. قازاقستاندا اتقارىلىپ جاتقان بۇل باعىتتاعى شارالار ۋاقىتى كەلگەندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەكونوميكاسىن تسيفرلاندىرۋ ىسىنە وزىندىك مول ۇلەسىن قوسادى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.
ءوز جۇمىسىن رەسمي تۇردە 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى وڭ وزگەرىستەرگە تولى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بۇل وداق بۇگىندە الەۋەتىن ءوز دەڭگەيىندە ارتتىرىپ كەلەدى. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنە سويلەسەك, جالپى حالقىنىڭ سانى 182,7 ملن ادامدى, بەلسەندى حالىق سانى 92,9 ملن ادامدى قۇرايتىن ۇيىمنىڭ ۇلكەن نارىققا يە ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ينفراقۇرىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ سالالارىنداعى تابىستارى دا بارشىلىق. بۇگىندە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 2,2 تريلليون اقش دوللارىنان اسىپ وتىر. ونەركاسىپ ءوندىرىسى 1,3 تريلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. تەمىر جولدار ۇزىندىعى – 107,0 مىڭ شاقىرىم (الەم بويىنشا 2-ورىندا).
مىنە, وسىنداي الەۋەتكە يە وداقتىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە ورتاق نارىعى قالىپتاسىپ ۇلگەردى. بۇل ءوز كەزەگىندە ونىمدەردىڭ, قىزمەت كورسەتۋ, كاپيتال جəنە جۇمىس كۇشى سالالارىندا ەركىن اينالىم ورنىققانىن بىلدىرەدى.
جيىن سوڭىندا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مول ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
تاعى ءبىر توقتالا كەتەر جايت, ەلباسى سوچيگە جاساعان ساپارى بارىسىندا گەرمانيالىق ىسكەر توپ وكىلدەرىمەن دە كەزدەستى. باسقوسۋدا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن گەرمانيانىڭ تىعىز بايلانىسى, ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق وڭ وزگەرىستەر تۇرعىسىندا ءسوز قوزعادى. سونىمەن بىرگە ەلباسى گەرمانيا ينۆەستورلارىن ەلىمىزدەگى جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە اتسالىسۋعا, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا شاقىردى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا گەرمانيا قازاقستانعا 5 ميلليارد دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا قۇيعان. بيىلعى 8 ايدا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 1,5 ميلليارد دوللارعا وسكەن.
كەزدەسۋدە ن.نازارباەۆ ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان نەمىس دياسپوراسىنا قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ءوزارا ىنتىماقتاستىققا نازار اۋدارا كەلىپ, قازاقستاندا نەمىس كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالارعا, ەلىمىز باستى ءرول اتقاراتىن ەۋرازيالىق كولىك ءدالىزىنىڭ الەۋەتىنە بايلانىستى اڭگىمەلەپ بەردى. بۇدان بولەك, پرەزيدەنت ەلىمىزدە قولايلى ينۆەستيتسيالىق جانە ىسكەرلىك احۋالدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتقان نەگىزگى شارالارعا, وسى باعىتتاعى باستى جەتىستىكتەرگە ەكپىن بەردى.
قورىتا ايتقاندا, ەلباسىنىڭ سوچيدە وتكەن ساپارى بارىسىندا قاراستىرىلعان ءاربىر ماسەلەنىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن, تىكەلەي ارالاسۋىمەن قۇرىلعان تمد جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بەلسەندى قىزمەتى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزە بەرەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى بۇل قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىندا قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرى جاتىر. ال ول مۇددەلەردىڭ حالقىمىزدىڭ ارمان-تىلەگىنە تىكەلەي قاتىستى ەكەنى انىق.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
