بۇل – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستان ۇكىمەتىن 13 جىل باسقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ اعىنان جارىلىپ ايتقان ءسوزى. نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ ءومىرى دە, قىزمەتتىك جولى دا ناعىز «تار جول, تايعاق كەشۋ» كەزەڭدە ءوتتى.
ستاليندىك رەپرەسسيا مەن حرۋششەۆتىڭ بيلىگى جۇرگەن الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىنگى ارالىقتا ۋاقىتتىڭ ق ۇلى بولىپ قالۋ وڭاي ەدى دە, حالىقتىڭ ۇلى بولىپ قالۋ تىم قيىن ەدى.
اق-قارانى انىقتاماي, تالاي قىرشىندى قىناداي قىرىپ كەتكەن 1937 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بار-جوعى 34 جاستا جوعارى قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالادى. ونىڭ ەسىمى قازاقستاننىڭ دامۋ كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ, قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىنا اتسالىسىپ, شاڭىراعىن كوتەرىپ, ۋىعىن ءوز قولىمەن قادادى. بۇدان باسقا قاراعاندى مەتاللۋرگياسىن, مويىنتى – شۋ تەمىر جولىن, تەرىسكەيگە تەمىر جول تارتۋ, ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىن يگەرۋگە ۇيىتقى بولدى. قازاق عىلىم اكادەمياسىن قۇرىپ, وعان پرەزيدەنتتىككە قانىش ساتباەۆتى سايلاۋى ادام تانيتىندىعىن اڭعارتادى. ول ۇكىمەت باسىندا وتىرعان ون ءۇش جىل ىشىندە جوعارىدان – ماسكەۋدەن تۇسكەن بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىندايتىن ورىنداۋشى قىزمەتكەر ەمەس, حالىق مۇددەسى ءۇشىن نەبىر ءىرى-ءىرى ماسەلەلەر مەن باستامالار كوتەرىپ, ونى شەشە العان قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلدى. بىراق, ونىڭ وسىناۋ قايراتكەرلىگى حرۋششەۆكە ۇناماي, ەكەۋى قىزمەت بارىسىندا ءجيى-ءجيى كەلىسپەۋشىلىككە بارىپتى. سەبەبى وڭداسىنوۆ تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنداعى اسىرا سىلتەۋگە اشىق قارسى شىققان.
نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىنگى ءومىرى ماسكەۋدە ءوتتى. ونى ماسكەۋگە وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى كوشتى دەپ ءجۇر. بۇل جايتتىڭ تۇبىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, سول تۇستاعى بيلىكتىڭ وڭداسىنوۆتى زەينەت جاسىنا جەتپەي تۇرىپ قىزمەتتەن الاستاپ قانا قويماي, ءوز ورتاسىنان, ءوز پىكىرلەستەرىنەن دە الىستاتۋعا بارىنشا كۇش سالعانىن بايقاۋعا بولادى.
كوزى تىرىسىندە كورنەكتى قايراتكەر «ورىندالماعان ءۇش ارمانىم بار, – دەپتى. – ءبىرىنشى ارمانىم – زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ الماتىدا تۇرسام دەپ ەدىم, ماسكەۋگە ءوتىپ كەتتىك. ماعان الماتىدا تۇرۋ بۇيىرمادى. ەكىنشى ارمانىم – وڭتۇستىك وبلىستاردا كەرەمەت, تالانتتى جىگىتتەر بار ەدى, سولاردى قىزمەت بابىندا وسىرە المادىم. «جەرشىل, رۋشىل», دەپ ايتا ما دەپ قورىقتىم. ءۇشىنشى – جاس كەزىمدە عىلىم قۋسام, كىتاپ جازسام, ول ارتىمداعى ۇرپاققا قالسا دەپ ارماندايتىن ەدىم. بىراق تاعدىردىڭ, ۋاقىتتىڭ امىرىمەن ۇكىمەتتى, وبلىستى باسقارۋعا تۋرا كەلدى. ءسويتىپ, جاس كەزىمدەگى ارمانىما جەتە المادىم».
نۇرتاس وڭداسىنوۆ – ارنايى عىلىم دوكتورى, كانديدات دەگەن اتاق-دارەجەسى بولماعانىمەن, زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن تاپجىلماي جيىرما بەس جىل ارابشا-پارسىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك جازىپ, ءبىر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ ىستەيتىن جۇمىسىن جالعىز ءوزى اتقارىپ تاستاعان ازامات. ءۇش جاسىنان جەتىمدىكتىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ, اۋىل مولداسىنان حات تانىعان ول تىنباي وقۋ ىزدەپ, بىلىمدىلىگىمەن بيىكتى باعىندىردى. جەتەلەۋسىز جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, جەتىستىككە جەتتى. قايسىبىر جىلعى قوڭىر كۇزدە, ياعني 15-16 قازاندا كورنەكتى قوعام قايراتكەرىنىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى تۇركىستان شاھارىندا 100 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. بۇل توي بارشا مۇسىلمان بالاسى قادىر تۇتاتىن قاسيەتتى رامازان ايىنىڭ باستالۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.
قالانىڭ ورتالىعىنان نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ اللەياسى, تاريح تەرەڭىنەن سىر شەرتەتىن مۇراجاي مەن «دارىن» مەكتەپ ينتەرناتى اشىلدى. ازاماتتىڭ تۋعان اۋىلى بۇرىنعى امانكەلدى كەڭشارىندا, قازىرگى نۇرتاس اۋىلىندا ارۋاعىنا قۇران باعىشتالدى. حقتۋ-دىڭ مادەنيەت سارايىندا عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. بىراق بۇدان وڭداسىنوۆتىڭ بار بولمىسى, اتقارعان ءىسى, تاريحتاعى ورنى, قايراتكەرلىگى, ازاماتتىعى – ءبارى-ءبارى ايتىلىپ, تولىق اشىلدى دەۋگە بولمايدى.
وڭداسىنوۆ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ زەرتتەلمەگەن, اشىلماعان جاقتارى وتە كوپ. ەڭ وكىنىشتىسى – ن.وڭداسىنوۆتى كەيىنگى ۇرپاق جاقسى تاني بەرمەيدى. گازەت بەتتەرىندە دە از جازىلىپ, ەكراننان مۇلدەم كورسەتپەيدى دەسە دە بولعانداي. بۇل بيىل تۋعانىنا 113 جىل تولعان نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ دانالىعىن, دارالىعىن دارىپتەۋگە لايىق تىرلىك پە؟
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
