ستوكگولمدە وتكەن جيىندا كورولدىك شۆەد عىلىم اكادەمياسىنىڭ حاتشىسى گوران حانسسون لاۋرەات ءوز ەڭبەكتەرىندە ەكونوميكا مەن پسيحولوگيانى بايلانىستىرا بىلگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. "ريچارد تالەر شەكتەۋلى راتسيونالدىلىق, الەۋمەتتىك باسىمدىق پەن ءوزىن-ءوزى باقىلاۋ دەڭگەيى تومەندىگىنىڭ سالدارى تۋرالى زەرتتەدى. ەكونوميستەر وسى كۇنگە دەيىن ادامداردىڭ راتسيونالدى تۇردە ارەكەت ەتەتىنىن ايتىپ كەلەدى. ال تالەر مەن اتاپ وتكەن قاسيەتتەردىڭ ەكونوميكالىق شەشىم قابىلداۋ مەن نارىقتىق بايلانىسقا دا اسەر ەتەتىنىن ايتتى", دەدى نوبەل كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى.
ريچارد تالەر دەگەن كىم؟
ريچارد تالەر چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. 72 جاستا. اقش-تا تۇرادى. ونىڭ Fuller & Thaler Asset Management اتتى اكتيۆتەردى باسقارۋ فيرماسى بار. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ كەڭەسشىسى بولعان. ريچارد تالەر ەكونوميكالىق تەوريانىڭ جاڭا سالاسى - مىنەز-ق ۇلىقتىق قارجى تۋرالى باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ زەرتتەۋلەرى ەكونوميكا مەن پسيحولوگيانى بايلانىستىرادى. "مەنىڭ زەرتتەۋلەرىمنىڭ ەڭ باستى ساباعى - ەكونوميكالىق اگەنتتەر دە ادام. جانە ەكونوميكالىق مودەل وسىنى ەسكەرۋى كەرەك", دەيدى تالەر.
مىنەز-ق ۇلىقتىق ەكونوميكا دەگەن نە؟
قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەر بولساق, مىنەز-ق ۇلىقتىق ەكونوميكا - ادام ارەكەتىنىڭ قارجى نارىعىنا اسەرىن زەرتتەيتىن عىلىم. ءتىپتى, ماركەتينگتىك اكتسيالار مەن دۇكەندەگى جەڭىلدىكتەر كەزىندە دە تۇتىنۋشىلاردىڭ ارەكەتى تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, وسى عىلىمعا جۇگىنەدى. مىسالى, ادام ءوز مەنشىگىندەگى زاتتاردى باسقاسىنا قاراعاندا جوعارى باعالايدى. تالەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وزىندە باردى جوعالتىپ الۋعا دەگەن قورقىنىشتان تۋىندايدى.
اتالعان عىلىم تەورياسىنا سۇيەنسەك, ادامداردىڭ كوزقاراسى بەلگىلى ءبىر زاتتاردى باعالاۋعا اسەر ەتەدى. مىسالى, ءبىر تاۋاردى جەڭىلدىك جاساعان بولىپ ءوز باعاسىنا ۇسىنساڭ, ول جوعارى باعالانادى. بۇل تەوريا ارقىلى تالەر ادام تولىعىمەن راتسيونالدى شەشىم قابىلداي المايتىنىن ايتتى.
نوبەل كوميتەتىنىڭ بايانداماسىندا تالەردىڭ تاعى ءبىر زەرتتەۋى تۋرالى ايتىلعان. مىسالى, تاكسيست جۇمىس كۇنىن جوسپارلاۋ كەزىندە وتباسىنا ۋاقىت قالدىراتىن بولسا, تابىسىن ءبىر مولشەردە بەلگىلەيدى. تۋرا سول اقشا قولىنا تۇسكەندە, ۇيىنە قايتادى. ياعني, دۇرىس شەشىم قابىلداۋ نەمەسە جوسپار قۇرۋ ارقىلى وعان جاقسى تابىسقا جەتۋگە بولادى.
تالەردىڭ تاعى ءبىر زەرتتەۋى - تۇتىنۋشىلاردىڭ ادىلەتتىلىگى مەن ونىڭ بيزنەسكە اسەرى. مىسالى, جاڭبىر باستالسا, ادامدار دۇكەنگە بارىپ قولشاتىر الادى. سۇرانىس كوپ بولعاندىقتان, باعانى ارتتىرۋعا بولسا دا, بيزنەس وكىلدەرى وعان بارمايدى. سەبەبى تۇتىنۋشىلار بۇل ارەكەتتى ادىلەتسىزدىككە بالايتىنىن بىلەدى. سونىمەن قاتار, تالەردىڭ ايتۋىنشا, اۋا رايى, جوبانىڭ جاقسى تانىستىرىلىمى, كوڭىل-كۇي سەكىلدى پسيحولوگيالىق فاكتورلار ينۆەستورلاردىڭ دا شەشىم قابىلداۋىنا اسەر ەتە الادى.
ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ ەرەكشەلىگى
ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىن 1968 جىلى شۆەتسيا بانكى تاعايىنداعان. بۇل بانك جىل سايىن نوبەل قورىنا ءبىر سىيلىقتىڭ قارجىسىن اۋدارىپ وتىرادى. بىراق الفرەد نوبەلدىڭ 1895 جىلعى وسيەتىندە ەكونوميستەرگە سىيلىق بەرۋ تۋرالى ايتىلماعان. سول سەبەپتى نوبەلدىڭ ۇرپاقتارى ەكونوميكا بويىنشا سىيلىقتىڭ نوبەل اتىمەن اتالعانىنا نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. پەتەر نوبەل ءبىر سوزىندە البەرت نوبەل ەكونوميستەردى جاقتىرماعانىن, مۇنداي سىيلىقتى بەرۋ ونىڭ وسيەتىنە قارسى كەلەتىنىن ايتتى. سونداي-اق "نوبەل وتباسى قوعامداستىعىنىڭ" توراعاسى توماس تيۋدەن اتالعان سىيلىقتى نوبەل سىيلىقتارىنىڭ قاتارىنان ءبولۋدى ۇسىندى. سوعان قاراماستان, ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعى جىل سايىن تاعايىندالىپ كەلەدى. 2016 جىلى اتالعان سىيلىق كەلىسىمشارت تەورياسى ءۇشىن وليۆەر حارت پەن بەنگت حولمسترومعا بەرىلگەن بولاتىن.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, بۇعان دەيىن ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعى كادزۋو يسيگۋروعا بەرىلگەنى تۋرالى حابارلاعان بولاتىنبىز. ال راينەر ۆايسس, بارري باريش جانە كيپ تورن ەسىمدى عالىمدار LIGO دەتەكتورى ارقىلى گراۆيتاتسيالىق تولقىنداردى انىقتاعانى ءۇشىن فيزيكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن ەدى. سونداي-اق ەرىتىندىلەردەگى بيومولەكۋلا قۇرىلىمىن انىقتاۋعا ارنالعان جوعارى ساپالى كريوەلەكتروندى ميكروسكوپتى دامىتۋشىلارعا حيميا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى بۇيىردى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بيىل لاۋرەاتتارعا بەرىلەتىن قارجىلاي سىيلىق 12,5 %-عا ءوسىپ, 1,12 ملن دوللاردى قۇرادى. ال وسى كۇنگە دەيىن, ياعني, 1901-2017 جىلدار ارالىعىندا 98 نوبەل سىيلىعى تابىستالدى. ونىڭ ىشىندە ەكى رەت سىيلىقتى ءۇش ادام ءوزارا بولىسكەن. جالپى لاۋرەاتتاردىڭ ورتاشا جاسى 62 جاستى قۇرايدى. سونىمەن قاتار لاۋرەاتتار قاتارىندا 16 ايەل بار. نوبەل سىيلىعىنان تەك 1 ادام - لە ديۋك تحو باس تارتقان. ءبىر قىزىعى, نوبەل سىيلىعى تاريحىندا سالتاناتتى ءراسىم بارىسىندا ءۇش لاۋرەات قاماۋعا الىنىپتى.
بەيبىتشىلىك بويىنشا نوبەل سىيلىعىن تابىستاۋ 10 جەلتوقسان كۇنى وسلودا, قالعان سالالار بويىنشا سالتاناتتى ماراپاتتاۋ شاراسى ستوكگولمدە وتەدى.
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
"ەگەمەن قازاقستان"
