بۇعان دەيىن تيمۋر سماعۇلوۆ باستاعان جەرگىلىكتى ارحەولوگتار ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىنان ءحVىىى عاسىرداعى اسكەري ءارى مەملەكەت قايراتكەرى سۇلتانمۇحامەد ءباحادۇر سۇلتاننىڭ ورداسى تابىلعانىن حابارلاعان-دى. ارحەولوگ عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەل ىشىندە سۇلتانبەت سۇلتان اتانعان سۇلتانمۇحامەد بابامىز 1710-1799 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. ابىلاي حاننىڭ نەمەرە اعاسى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. قازاق حاندىعى مەن رەسەي پاتشالىعى اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان. ديپلوماتيالىق باعىتتا كوپتەگەن جازبالار قالدىرىپتى.
جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە شاڭدى جورىققا ەرتىس وڭىرىنەن 50 مىڭ قول جيناپ, شايقاسقا اتتاندىرىپتى. 1771 جىلعى شەشۋشى شايقاستا سۇلتانبەت سۇلتان ۇلدارىمەن بىرگە جوڭعارلاردى ويسىراتا جەڭەدى. بۇعان دەيىن ول جونىندە تاريحي دەرەكتەر از بولسا, بۇگىندە بۇل قۇجاتتارمەن دالەلدەنەدى. مىسالى, زەرتتەۋشى عالىم ۆيتالي سيريك 50-شاقتى ارحيۆ قۇجاتىن تاپقان ەكەن. ورىنبور مۇراعاتىنان تابىلعان 1776 جىلعا تيەسىلى تاريحي قۇجاتتا cۇلتان ءۇيى كولدەنەڭىنەن 6, ال ۇزىندىعى 25 مەتر بولعان دەپ جازىلىپتى. ەرتىس وزەنى جاعالاۋىندا بىرنەشە ورداسى بولسا, ءبىزدىڭ ءوڭىر ماڭىنداعىسى cۇلتان ارالى دەپ اتالىپتى.
ەندى, مىنە, وتكەن تاريح بەتتەرى قايتا اشىلعانداي. سۇلتان ورداسىن قايتا جاڭعىرتۋ دا قولعا الىندى. ونى وقۋ ورنىنىڭ «مارعۇلان ورتالىعىندا» ورنالاستىرۋعا ينستيتۋت رەكتورى التىنبەك نۇح ۇلى باستاماشى بولدى. وبلىس اكىمدىگى دە قولداۋ كورسەتتى. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ارحيۆتەردەن تابىلعان سۇلتان ورداسىنىڭ تۇپنۇسقا جوباسى بويىنشا جۇرگىزىلىپ, ءۇيدىڭ ۇلگىسى اعاشتان سالىندى. يگىلىكتى ءىستى تاريحي تۇلعا ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى جۇمابەك حامزين باسقاراتىن «سۇلتانبەت سۇلتان» قوعامدىق قورى جۇزەگە اسىردى.
جۇمابەك ءحامزيننىڭ ايتۋىنشا, ەرتىس وزەنى بويىنداعى سۇلتاننىڭ قىستاعى بولعان ارالعا ارنايى ەكسپەديتسيانى باستاپ بارىپ كەلىپتى. ال «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا سۇلتانبەت سۇلتاننىڭ ءومىرى جايلى تاريحي قۇندىلىققا جەرگىلىكتى عالىمدار قاتتى قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپتى. ناتيجەسىندە ورتالىقتىڭ اۋماعىندا سۇلتان ورداسى كوشىرمەسىنىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالىپ, سالتاناتتى اشىلۋ ءراسىمى دە ءوتتى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار
