مەلۆيللدىڭ ءومىربايانىندا شاكىرتتىك كەزەڭ بولعان جوق. ول ادەبيەتكە سىنالاپ, اۋپىرىمدەپ ەنبەدى, باسا-كوكتەپ كىردى. ونىڭ ءبىرىنشى كىتابى «تايپي» بىردەن-اق وعان امەريكادا, سودان كەيىن انگليادا, فرانتسيا مەن گەرمانيادا ابىروي-اتاق اپەردى. ودان, ونىڭ شەبەرلىگى شىڭدالىپ, كىتاپتارىنىڭ مازمۇنى نەعۇرلىم تەرەڭدەي ءتۇستى, ال تانىمالدىعى تۇسىنىكسىز تۇردە كۇرت قۇلادى. XIX عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا مەلۆيللدى زامانداستارى مۇلدە ۇمىتقانى سونشا, جەتپىسىنشى جىلدارى تالانتىنا باس ءيۋشى ءبىر اعىلشىن ونى نيۋ-يوركتە تابانىنان تاۋسىلا سۇراۋ سالىپ ىزدەپ تابا الماعان. مەلۆيلل بولسا, بۇل شاقتا ەسەن-ساۋ, سول نيۋ-يوركتە تۇرىپ, كەدەندە جۇك قاراۋشى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جاتقان.
مەلۆيللدىڭ قايتىس بولعاننان كەيىنگى شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ تاعدىرى دا سۇلەسوق سامارقاۋلىقپەن تۇمشالاندى. ول, ءتىپتى, ءومىر سۇرمەگەندەي, ونداي جازۋشى ومىردە بولماعانداي احۋال-اۋان قالىپتاستى. 1919 جىلى جازۋشىنىڭ تۋعانىنا ءجۇز جىل تولعان كەزدە بۇل وقيعا اتالىپ تا وتىلمەدى, سالتاناتتى جينالىس تا, مەرەيتويعا ارنالعان ماقالالار دا بولعان جوق. ايگىلى كۇندى تەك ءبىر-اق ادام – سول شاقتا مەلۆيللدىڭ تۇڭعىش ءومىربايانىن جازۋعا كىرىسكەن رەيموند ۋيۆەر عانا ەسكە الدى. ەكى جىل وتكەن سوڭ شىكقان كىتاپ «گەرمان مەلۆيلل, تەڭىزشى ءھام ميستيك» دەپ اتالدى. ۋيۆەردىڭ بۇل قۇلشىنىس-جىگەرىن سول جىلداردا امەريكادا اسا ءماشھۇر تانىمالدىققا يە بولعان بەلگىلى اعىلشىن جازۋشىسى د.گ.لوۋرەنس قولدادى. ول مەلۆيلل جايىندا ەكى ماقالا جازىپ, ولاردى 1923 جىلى ءوزىنىڭ «كلاسسيكالىق امەريكان ادەبيەتى تۋرالى ەتيۋدتەر» اتتى ماقالالار جيناعىنا ەنگىزدى.
امەريكا ءسويتىپ ءوزىنىڭ مەلۆيللىن ەسكە الدى. جانە ەسكە العاندا قالاي دەسەڭىزشى! جازۋشىنىڭ كىتاپتارى مول تارالىمدارمەن قايتادان باسىلا باستادى, مۇراعاتتاردان جاريالانباعان قولجازبالار شىعارىلدى, مەلۆيلل شىعارمالارىنىڭ جەلىسىمەن كينوفيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, سپەكتاكلدەر قويىلدى. سۋرەتشىلەردىڭ قيالىن مەلۆيلل سومداعان بەينەلەر تەربەدى.
البەتتە, مەلۆيللدىك «دۇربەلەڭ» ادەبيەتتانۋعا دا قانات جايدى. ىسكە ادەبيەت تاريحشىلارى, عۇمىربايانشىلار, سىنشىلار كىرىستى, ءتىپتى ادەبيەتتەن الىس ادامدار – تاريحشىلار, پسيحولوگتار مەن سوتسيولوگتار دا شەت قالمادى. مەلۆيللتانۋدىڭ جىڭىشكە جىلعاسى تاسقىندى دارياعا اينالدى. بۇگىندە تاسقىن ءبىرشاما باسەڭسىگەنىمەن, الدە دە تولاس تابا قويعان جوق. جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىرگەن سوڭعى جانالىق 1983 جىلى بولدى. بۇل جولى نيۋ-يورك شتاتىنىڭ سولتۇستىگىندە قاڭىراعان قامبادان كەزدەيسوق مەلۆيلل قولجازبالارى مەن ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ حاتتارى ساقتالعان ەكى شابادان جانە اعاش ساندىق تابىلدى. سول سول-اق ەكەن, ءجۇز ەلۋ مەلۆيللتانۋشى الگى جاڭا جادىعاتتاردى زەرتتەۋگە, مەلۆيلل عۇمىرناماسىنا قاجەتتى تولىقتىرۋ-تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە قۇلشىندى.
بۇگىندە مەيلى الەمدىك, مەيلى امەريكالىق ادەبيەت تورىندەگى مەلۆيللدىڭ ورنىنا كۇمان-تالاس تۋدىرۋ ەشكىمنىڭ ويىنا دا كىرىپ-شىقپايدى.
نيۋ-يوركتە بوي كوتەرگەن امەريكان جازۋشىلارىنىڭ پانتەونىندا وعان يرۆينگ, كۋپەر, پو, گوتورن جانە ۋيتمەندەرمەن قاتار قۇرمەتتى ورىن بەرىلگەن. جۇرت ونى ءسۇيىپ وقيدى, رۋحى قادىر-قۇرمەتكە بولەنگەن. تىرىسىندە جازۋشىنىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن ۇلى داڭك, ۇلى تاعدىر! قاي جازۋشىنىڭ دا ونەگە تۇتىپ, ارمان ەتىپ, قىزىعۋىنا تۇرارلىقتاي.
گەرمان مەلۆيلل 1819 جىلدىڭ 1 تامىزىندا نيۋ-يوركتە شەتەلدىك الىس-بەرىس, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋشى ورتا قول كوممەرسانتتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. ءتورت ۇل مەن ءتورت قىزى بار كوپ بالالى وتباسى ءبىر قاراعاندا باقۋات-بەرەكەدە ءومىر كەشىپ جاتقان. ايتكەنمەن, ومىرگە وزىندىك نىشانمەن كەلگەن بولاشاق جازۋشى تۋعان جىلى ەلدە ەكونوميكالىق داعدارىس باستالعان-دى. مەلۆيللدىڭ اكەسى شارۋاسى كۇيزەلىپ, تاقىرعا وتىرعانداردىڭ اراسىندا قالدى. كاسىبىنەن ايىرىلىپ, ءۇيىن ساتۋعا ءماجبۇر بولعان ول اقىرىندا تاعدىر سوققىسىنا شىداماي, ەسى اۋىسىپ ولەدى.
اكە ءولىمى مەلۆيلل ومىرىندەگى العاشقى قاسىرەت مەجەسى ەكەن. جاسى نەبارى ون ەكىگە تولعانىمەن, ەندى بالالىق ءبىتتى. ول مەكتەپتى تاستاپ, بانك كەڭسەسىنە قاعاز كوشىرۋشى بوپ جالداندى. سوسىن ءوزىنىڭ ناعاشىسى توماستىڭ فەرماسىندا جالشىلىقتا ءجۇردى. شارۋانىڭ اۋىر ەڭبەگى ءالى بۇعاناسى بەكىمەگەن ۇلعا قيىن سوققاندىقتان, ول مۇعالىم بولۋدى ۇيعارادى. بۇل ءۇشىن ءولبانيدىڭ كلاسسيكالىق گيمنازياسىندا ءبىر جىلدىق كۋرستان وتۋىنە تۋرا كەلەدى. بىراق مۇعالىمدىكتىڭ دە ازابى از بولماي شىقتى... اقىرى وعان دەيىن دە كوپتەگەن مەلۆيللدەر – اتالارى, اعايلارى نەمەرە باۋىرلارى وتكەن ءبىر-اق جول – تەڭىزگە اپاراتىن جول قالىپ ەدى. ءوزىنىڭ العاشقى تەڭىز جورىعىنا مەلۆيلل نيۋ-يورك پەن ليۆەرپۋل اراسىندا جۇيەلى قاتىنايتىن «اۋليە لاۆرەنتي» جۇك-جولاۋشى كەمەسىندە يۋنگا بولىپ 1839 جىلى اتتاندى. وسىدان ءبىر جارىم جىل وتكەندە بولاشاق جازۋشىنىڭ تولايىم ءتورت جىلعا سوزىلعان «تەڭىزدەگى ۇلى شىتىرمان وقيعالارى» باستالدى.
امەريكالىق كيت اۋلاۋ كاسىبىنە جول اشقان نيۋ-بەدفورد قالاشىعىنىڭ ايلاق ماڭىنداعى شاعىن شىركەۋ سىرتىنداعى وتىرعىشتاردىڭ بىرىندە قاعىلعان مەتالل تاقتايشا 1841 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا «اكۋشنەت» كيت اۋلاۋ كەمەسىمەن ءجۇزىپ كەتەر قارساڭىندا وسى وتىرعىشتا گەرمان مەلۆيلل وتىرعاندىعىن حابارلايدى. «اكۋشنەتتە» ءبىر جارىم جىل جۇزگەن مەلۆيلل ماتروستىق ءومىردىڭ شىرعالاڭعا تولى, تۇزدىقتى ءدامىن مەلدەكتەي تاتىپ كوردى. ەڭبەگى ەش, تۇزى سور ازاپ-بەينەتكە توزبەگەن ول ماركيز ارحيپەلاگى ارالدارىنىڭ بىرىندەگى ايال كەزىندە ءبىر ماتروس جولداسىمەن بىرگە كەمەدەن قاشىپ كەتتى. ارالدى كەزىپ جۇرگەن كاشقىندار كاننيبالداردىڭ قولىنا تۇسەدى. الايدا, ادام جەگىشتەر مەلۆيللدى جەمەيدى. تۇتقىن رەتىندە ۇستاسا دا, قوناق دەپ سىيلايدى. دەگەنمەن, ءبىر اي شاماسىندا ول قوناقجاي كاننيبالداردان قاشىپ كەتىپ, ءدال وسى كەزدە تاياۋ توڭىرەكتەگى شىعاناق قولتىعىنا زاكىر تاستاعان اۆستراليالىق «ليۋسي ەنن» كيت اۋلاۋ كەمەسىنە ماتروس بوپ جالدانادى. مۇنداعى تارتىپتەردىڭ دە «اكۋشنەتتەگى» قاتال سۇرگىننەن ايىرماشىلىعى شامالى ەكەن. سودان, 1842 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىندە, ىشىندە مەلۆيلل دە بار, ءبىر توپ ماتروس كەمە تايتي جاعالاۋىندا تۇرعان كەزدە ب ۇلىك شىعارىپ جەرگىلىكتى تۇرمەگە قامالادى. ءبىر ايدان سوڭ مەلۆيلل ودان دا قاشىپ شىعىپ, كورشىلەس ەيمەر ارالىنا جەتىپ, وندا نانتاكەتكە تىركەلگەن «چاريز بەن گەنري» امەريكالىق كيت اۋلاعىشىنا قايتادان كىرەدى. بىراق بۇل جولى ونىڭ ماتروستىق قىزمەتىنىڭ مەرزىمى جارتى جىل دەپ كەلىسىلەدى. جارتى جىل وتكەن سوڭ سەرتىنە بەرىك كاپيتان مەلۆيللدى گاۆايدا ءتۇسىرىپ كەتتى.
مەلۆيلل ەلىن ساعىنعانمەن, جول الىس, اقشاسى جوق ەدى. امالى قۇرىعان ول گونولۋلۋ ايلاعىندا تاپ كەلگەن امەريكالىق «قۇراما شتاتتار» فرەگاتىنا اسكەري قىزمەتكە كىرۋگە تىلەك بىلدىرەدى. ءسويتىپ, ۆەلبوت ەسكەكشىسى اسكەري تەنىزشى بولادى. ايتكەنمەن, فرەگات ۇيگە اسىقپايدى. كەمە ماركيز ارحيپەلاگى, تايتي, ۆالپارانسو, كالياو, ريو-دە جانەيرو جاعالاۋلارىنا سوعىپ, تەك سودان كەيىن عانا بوستونعا بەت تۇزەيدى. مەلۆيللدىڭ اسكەري-تەڭىز قىزمەتى ءبىر جارىم جىلعا سوزىلادى. فلوت تىرلىگى كيت اۋلاۋشىلىقتان ءماز كورىنبەدى. اقىرى, 1844 جىلدىڭ 14 قازانىندا تاقىر-تازا قىزمەتتەن بوساپ, اناسى مەن اپكە-قارىنداستارى تۇرىپ جاتقان لانسينبۋرگكە تارتتى. ءبارى باياعى قاز-قالپىنا كەلدى. مەلۆيلل ۇيىندە, جۇمىس جوق, قالتا تەسىك. جانعا سۇيەنىش جالعىز مەدەتى – جيناعان ءومىر تاجىريبەسى, كول-كوسىر اسەرى, دوس-جاران, تۋىس-تۋعاندارعا ءتىلدىڭ مايىن تامىزا ايتار قىزعىلىقتى اڭگىمەلەرى.
مەلۆيللگە ءوزى باستان كەشكەن شىتىرمان وقيعالار جايىندا كىتاپ جاز دەپ كەڭەس بەرگەن اقىلدى كىسىنىڭ كىم ەكەنى انىقتالعان جوق. ءبىر جاقسىسى, ونداي ادام تابىلعان ءارى سونى ول قابىل العان. العاشقى تاقىرىپ – كاننيبالدار اراسىنداعى ءومىرى. ايتكەنمەن, ارقان, ەسكەك, زاكىر شىنجىرىنا ۇيرەنگەن قولدار قالامعا وڭايلىقپەن يلىگە قويمادى. ءيا, جازۋشىلىق ونەردىڭ ءوز زاڭدارى بار. كىتاپتىڭ جالپى قۇرىلىمى, وقيعا, ءتىل, مانەر, جانرلىق تۇيتكىلدەر الدان شىقتى. وي ءورىسى مەن ءبىلىم كەڭەيتۋدىڭ قاجەتتىگىن وتكىر سەزىندى. ادەبي كوركەمدىك پەن شەبەرلىك سىرلارىنا قانىعۋ كەرەك-ءتى. جاڭا باستاعان اۆتوردىڭ تاريح, جاعراپيا, ەتنوگرافيا بويىنشا ەڭبەكتەردى سۇزۋىنە, جيھانكەزدەردىڭ جازبالارىمەن, ميسسيونەرلەردىڭ تراكتاتتارىمەن, تەڭىز ساياحاتشىلارىنىڭ ەستەلىكتەرىمەن تانىسۋىنا تۋرا كەلدى. ەندى ونىڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىندە روماندار, حيكاياتتار مەن اڭگىمەلەر, اعىلشىن ءھام امەريكان جۋرنالدارى مەن ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر ءۇيىلىپ جاتاتىن بولدى. ول ەندى فيلوسوفتاردىڭ, تەولوگتاردىڭ ەڭبەكتەرىن زەردەلەي وقىپ, دۇنيە مەن ادام حاقىندا بىرتىندەپ ءوزىنىڭ جەكە تۇسىنىگىن قالىپتاستىرا باستادى. بۇل ءۇردىستىڭ ساتىلى كەزەڭدەرى ونىڭ كىتاپتارىنان كورىنىس تاپقان.
ءارى قارايعىنىڭ ءبارى ءبىر عاجايىپ تۇستەگىدەي بولعان. ءىرى اعىلشىن باسپاگەرى دجون مەررەي قولجازبامەن تانىسىپ شىعىپ, 1846 جىلدىڭ باسىندا «تايپي» رومانىن جەدەلدەتە شىعارىپ جىبەرەدى. بۇدان سوڭ ىلە-شالا كىتاپتىڭ امەريكالىق باسىلىمى جارىق كورەدى. «ادام جەگىشتەر اراسىندا ءومىر سۇرگەن ادام» رەتىندە مەلۆيللدىڭ اتاعى دۇركىرەپ اسپانعا كوتەرىلدى.
جۇرت ونىڭ كىتابىن قۇنىعا وقىپ, ول جايىندا قىزۋ پىكىرتالاس ورىستەدى, امەريكان جۋرنالدارى ء«تايپيدى» تالقىلاعان رەتسەنزيالار جاريالادى. ولار جاس اۆتوردى ماداقتادى, كەيبىرەۋلەرى سوكتى. شەت تىلدەردەگى العاشقى ءتارجىمالار پايدا بولدى. بۇل شاقتا كوكىرەگىنە ءوزىنىڭ جازۋشىلىق دارىنىنا دەگەن كامىل سەنىم ۇيالاتقان «ومۋ» اتتى ەكىنشى كىتابىنا كىرىسىپ, ونى 1846 جىلدىڭ اياعىنا كاراي ءتامامدادى. قولجازبا انگليا مەن اقش-تا باسىلۋعا دەرەۋ الىنىپ, مەلۆيلل بۇل شاقتا ءۇشىنشى كىتاپتى («ماردي») جازىپ جاتتى. ول كاسىپقوي ادەبيەتشىنىڭ ازاپتى جولىنا تۇسكەن ەدى.
امەريكا اۋەل باستان تەڭىزشىلەر ەلى بولاتىن. ونىڭ قالعان دۇنيەمەن بارلىق ساۋدا, ەكونوميكالىق, ساياسي ءھام مادەني بايلانىستارى اتلانت جانە تىنىق مۇحيت ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. مال شارۋاشىلىعى دەندەپ دامي قويماعان جانە ءالى مۇناي كوزدەرى اشىلماعان امەريكادا ەتكە, توڭ ماي, بىلعارى, جانار-جاعارمايعا دەگەن سۇرانىس نەگىزىنەن كيت اۋلاۋ كاسىبى ەسەبىنەن وتەلدى. كيت مايى تاماققا دا, ماشينالاردى مايلاۋعا دا بىردەي قولدانىلدى, كيت تەرىسىنەن جەتەكشى بەلدىكتەر (بۇكىل ونەركاسىپ سۋ قۋاتىمەن جۇمىس ىستەدى) مەن اياق كيىم ۇلتاندارى دايىندالدى, امەريكالىقتاردىڭ كەشتەرى مەن تۇندەرىن سپەرماتسەتتى شىراقتار جارىقتاندىردى. ەندەشە, الەمدىك كيت اۋلاۋ فلوتىنداعى 900 كەمەنىڭ 735-ءى امەريكالىقتارعا تيەسىلى بولعانى دا تاڭدانارلىق ەمەس. ناق امەريكا تەڭىز رومانىنىڭ وتانى بولعاندىعىنىڭ سىر-سەبەبىن دە وسىدان ىزدەگەن ءجون.
مەلۆيللدىڭ بارلىق دەرلىك روماندارى («ماردي», «رەدبەرن», «اق بۋشلات», «موبي ديك»,» «يزرايل پوتتەر»), كەيبىر حيكاياتتارى («بەنيتتە سەرەنو», «ەنكانتاداس», «بيللي بادد») مەن بىرقاتار ولەڭدەرى («دجون مارر جانە باسقا ماتروستار» جيناعى) تۇتاستاي نەمەسە ءىشىنارا تەڭىزدىك جانرعا قوسىلا الادى. بۇل ابدەن قيسىندى. تەڭىز ساياحاتى تىرشىلىك-بولمىستىڭ مەلۆيلل تىم ءتاۋىر بىلەتىن سالاسى بولدى.
ونىڭ «اق بۋشلاتى» – فلوتتىق ەرەجەلەردىڭ ادامگەرشىلىكپەن سىيىسپاس سويقاندارى تۋرالى, قاتارداعى ماتروستاردىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى مەن كۇيىنىشتى تالايى تۋرالى كىتاپ, الەۋمەتتىك اسقاق اڭسار مەن جاڭاشىلدىق رۋحقا تولى كىتاپ بولدى. ول سول تۇستاعى امەريكالىق ادەبي تەڭىزناماسىنىڭ شىڭىنا اينالدى. بۇل «موبي ديككە» بارار جولداعى سوڭعى ساتى, اقىرعى اسۋ ەدى.
ەۋروپا ساپارىنان ورالىپ كەلگەن مەلۆيلل 1850 جىلدىڭ 1 اقپانىندا نيۋ-يوركتە بۇعان دەيىن جالپى سۇلباسى ويىندا مۇسىندەلگەن «موبي ديككە» كىرىستى. مەلۆيللدىك ادەبيەت جاۋھارىنىڭ شىعارماشىلىق تاريحى مەن تولعاعى اسا كۇردەلى بولدى. قارجىدان تارىققان, قارىزدارى قىسقان ول كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعاتىن شىتىرمان وقيعالى رومان جازىپ شىعۋعا ءتيىستى ەدى. بىراق ونىڭ بۇكىل بولمىسى, كوكىرەگىندە قايناعان قىجىلى, شىنايى جازۋشىلىق ارى, تاريح پەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ولاي جازۋعا قارسى تۇردى. گوتورنعا جازعان حاتتارىندا مەلۆيلل ءوزىنىڭ قالاعانىنداي جازۋعا قۇقىعى جوقتىعىنا, سوعان قاراماستان, مۇلدەم باسقاشا جازۋعا دا شاماسى كەلمەيتىندىگىنە شاعىمداندى. وسى جازۋشىلىق جان ازابىنىڭ ارپالىسى تىم ۇزاققا سوزىلدى. سۋرەتكەر اق كيتپەن ەمەس, ءوز-وزىمەن شايقاسىپ, اقىرى ءوزىن-ءوزى جەڭىپ شىقتى. ەكى جىلدىق جانكەشتى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا كوپشىلىككە ۇنامدى شىتىرمان وقيعالى رومان ەمەس, مۇلدەم باسقا نارسە – كۇردەلى نىشاندار مەن بەينەلەر جۇيەسىندە امەريكانىڭ وتكەنىن, بۇگىنى مەن بولاشاعىن مۇسىندەگەن عاجايىپ تا عالامات ەپيكالىق تۋىندى دۇنيەگە كەلدى.
بويىنا كوپتەگەن سيپاتتاردى جيناقتاعان وسىناۋ سينتەتيكالىق روماندا بايانداۋدىڭ بۇعان دەيىنگى بەلگىسىز, جاڭا ءۇردىسى العا شىقتى. ارينە, «موبي ديك», قالاي بولعاندا دا, شىتىرمان وقيعالى شىعارما, بىراق سونىمەن قاتار, ول ءارى «وندىرىستىك», «تەڭىزدىك», «الەۋمەتتىك», «پالسافالىق» جانە دە, كەرەك دەسەڭىز, «تاربيەلىك» رومان. بۇل جايلاردىڭ ءبارى كىتاپتا كورشىلەس, قاتار ءومىر سۇرمەيدى, ولار ءبىر-بىرىنە كىرىگىپ, استارلى نىشانداردىڭ جۇيەسىمەن ساباقتاسا ءورىلىپ, اجىراماس, تەرەڭ ماعىنالى ءبىر تۇتاستىقتا تۇزىلگەن. لىقسىپ توگىلگەن بايانداۋ شەكسپير ىقپالى اڭدالاتىن بىرەگەي ستيليستيكامەن بايلانىسىپ, سىنشىلار تەڭىز تولقىنىنا ۇقساتاتىن قايتالانباس مەلۆيللدىك تىلمەن سومدالعان. رەسەيلىك مەلۆيللتانۋشى يۋ.كوۆالەۆ تا وسى پىكىردى قۋاتتايدى.
سونىمەن, «موبي ديك» امەريكالىق ءھام الەمدىك ادەبيەتتەگى رومانتيكالىق سيمۆوليزم شىڭدارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن جالپى جۇرت جاپپاي مويىنداعان. وندا وقيعالار مەن بەينەلەر, ادامدىق مىنەز-ق ۇلىق پەن ماعلۇمات-دەرەكتەردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر نىشانداردى مەڭزەيتىن استارلى ماعىناعا تولى بولىپ كەلەدى. سونداي مىسالداردىڭ ءبىرى – جۇلدىزدى-جولاقتى تۋ كوتەرگەن كەمە. ونى تاريحتىڭ تىلسىم سۋلارىندا بەلگىسىز ايلاققا بەت تۇزەگەن امەريكا دەپ ويلاۋعا بولار ەدى. ول ماقساتىنا ءجۇزىپ جەتە الا ما؟ تاعدىرى قالاي بولار ەكەن؟ وقىرمان بۇل نىشاننىڭ قۇپياسىن وسىلاي شەشەدى, سول سەبەپتەن دە «پەكودتىڭ» وپات بولۋىنان الدەبىر قايعىلى ساۋەگەيلىكتى اڭدايدى. رومانداعى بۇكىل «كيتناما» فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, سوتسيولوگيا ءھام ساياسات سۋلارىندا ءجۇزىپ جۇرگەن اق كيتكە باستاپ الىپ بارادى. سويتە تۇرا مەلۆيلل زاماناۋي امەريكانىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك شىندىعىنان ەش اجىرامايدى. نەگىزگى نىسانا, باستى نىشان قۇراما شتاتتاردىڭ تاعدىرى بوپ قالا بەرەدى.
نىشاندىق ماندەردىڭ ءبىر توبى وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان كەمە مەن كۇللى كوماندانىڭ (يزمايلدان باسقا) ءومىرىن وپات قىلعان كاپيتان احاۆتىڭ ولەرمەن ەسۋاستىعىمەن بايلانىستى. ءبىر جاعىنان, باس كەيىپكەر دەپ تە قاراستىرۋعا بولارلىقتاي احاۆ – اسا كۇردەلى, قايشىلىقتى, استار-ءمانى كوپ تۇلعا. ونىڭ بويىندا اسقاق قۇپيالىلىق, قايتپاس ورلىك پەن كوزسىز ەرلىك, ز ۇلىمدىققا دەگەن ورشەلەنگەن وشپەندىلىك بىتە قايناسقان. سويتە تۇرا, سول ز ۇلىمدىقتى ءوزى جاساۋعا دا قابىلەتى شەكسىز. ءارى قويعان ماقساتىنا جەتۋ جولىنداعى جانكەشتى قايسارلىعى, سول جولدا كەمەنى دە, كوماندانىڭ ءھام, ءتىپتى, ءوزىنىڭ دە ءومىرىن قۇربان ەتىپ قيىپ جىبەرۋگە ءازىر قاتىگەزدىگى جان تۇرشىكتىرەدى. روماننىڭ كوپتەگەن بەتتەرىن تولقىماي, تەبىرەنبەي, تولعانباي وقۋ قيىن-اق.
ايتكەنمەن دە, زامانداستارىنىڭ مەلۆيلل تۋىندىسىن قابىل الماعانى تاڭداندىرادى. روماندى شىن جۇرەكپەن ءتۇسىنىپ, باعالاعاندار نەكەن-ساياق بولدى. اقىرى اق كيت قۇردىمنىڭ تۇبىنە كەتىپ, سودان جارىق دۇنيەگە قايتا قالقىپ شىعىپ, بارلىق كەرەمەتىن جارقىراتىپ كورسەتكەنشە ءۇش شيرەك عاسىر ءوتىپتى. سول شاقتان بەرى جۇلدىزى قايتا جانعان «موبي ديك» ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى الەمدىك ادەبيەت تورىندەگى ءوزىنىڭ قۇرمەتتى ورنىنان تومەندەپ نە استە كۇڭگىرت تارتىپ كورگەن ەمەس. ول مەلۆيلل ونەرناماسىنىڭ شىڭى بوپ قالىپ, وقىرماندى تاڭىرقاتىپ, تىلسىم عاجايىبىنا بولەۋمەن كەلەدى. ءسوز سوڭىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا تارجىمالانعان «موبي ديك نەمەسە اق كيت» قازاق وقىرمانىنا دا جول تارتقانىن ايتقان لازىم.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
