القالى جيىن اياسىندا سپورتتاعى پاتريوتيزم تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. سول شارادا سپورتشىلارىمىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءانۇرانىنىڭ ءماتىنىن جاتقا بىلمەيتىندىگى ءوز الدىنا, گيمن شىرقالعاندا كەيبىرەۋلەرىنىڭ قولىن كەۋدەسىنە قويمايتىندىعى قاتتى سىنعا الىنعان ەدى. وسىنىڭ ءبارىن ەستىپ وتىرىپ, رەسپۋبليكاداعى بەدەلدى سپورت باسىلىمدارىنىڭ بىرىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاراتىن ءبىر ارىپتەسىمىزدىڭ: «وندا تۇرعان نە بار؟ ەڭ باستىسى, ناتيجە كورسەتىپ جۇلدە السا, سول جەتپەي مە؟», – دەگەنى بار.
انىعىندا, بۇل «بىلگىشتىڭ» ۇلتى باسقا بولاتىن. وسى سوزدەرىمەن-اق ول ءناسىلىنىڭ عانا ەمەس, ىشكى نيەتىنىڭ دە كوكتەمىر بوتەندىگىن كورسەتكەن ەدى. سول كەزدە الگىنىڭ انۇرانىمىزعا دەگەن نەمقۇرايدى پىكىرى نامىسقا ءتيىپ, جەككورىنىشتىك سەزىمىن تۋدىرعانى راس-تىن...
ءيا, مەملەكەتتىك رامىزگە قۇرمەتى جوق سپورتشىنىڭ قانداي دەڭگەيدەگى جارىس بولسىن جەڭىپ العان التىن جۇلدەسىنىڭ قۇنى كوك تيىن. ول, ول ما, ءدال وسىندايلاردىڭ چەمپيوندىق اتاعىن بۇلداپ, مەملەكەتتىڭ قارجىسىن اياماي قارپىپ قالۋعا تالپىنعان اشكوزدىك ارەكەتتەرىنە تالاي مارتە كۋا بولىپ تا ءجۇرمىز. اسىرەسە, مۇندايلار قاراكوزدەرىمىز وتە سيرەك كەزدەسەتىن سپورت تۇرلەرىندە ءجيى بايقالادى. امال جوق, وزىڭنەن شىقپاعاننان كەيىن كوپ دۇنيەگە وسىلايشا كوز جۇما قارايسىڭ...
وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. كەزىندە كسرو-نىڭ ايگىلى سپورت جۇلدىزى, مۇزدا مانەرلەپ سىرعاناۋدان وليمپيادانىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى يرينا رودنينانىڭ جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىندا تۇرىپ جىلاعان ءساتىن جىرلاعان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ مىناداي جىر جولدارى بار:
ۇلى ەلدىڭ
ۇلى گيمنى وينالدى وسى قىز ءۇشىن,
تۋى توبەدە اينالدى وسى قىز ءۇشىن –
نەتكەن باقىت!
ۇلى ەلىڭنىڭ ۇلى گيمنى الدىندا,
جۇرەگىڭنىڭ قىزىل تۋى الدىندا,
و, قۇدىرەت, تاپ وسىلاي, قۇدىرەت,
جىلاساڭ عوي عۇمىرىڭدا ءبىر رەت!
ءيا, ءدال وسىنداي باقىتتى ءساتتى باستان كەشىپ, قۋانىشتىڭ كوز جاسىنا ەرىك بەرەتىندەر قازىر دە بار. زامان الماسقانمەن, ادام بالاسىنىڭ تابيعي تۇيسىگى تۇبىرىمەن وزگەرىپ كەتپەيدى عوي. بىراق كەيبىر جەرلەستەرىمىزدىڭ جەڭىس تۇعىرىندا تۇرىپ ەرىن جىبىرلاتقانى ءانۇراندى ايتقانى ەمەس, الاتىن اقشاسىن ساناپ تۇرعان امالىنداي اسەر بەرەتىنى بار. نەگە دەسەڭىز, بۇگىنگى سپورتتا ءپاتريوتيزمنىڭ اياسى تارىلىپ, پۇلدىق, ياعني اقشاعا تابىنعان پسيحولوگيا اتقا مىنگەن زامان تۋدى.
* * *
تاياۋدا رەسپۋبليكالىق باق-تاردا اتىراۋ وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ سپورتشىلاردى ىنتالاندىرۋ تولەمدەرى تۋرالى جوبانى ماقۇلداعان وتىرىسى وتكەنى جايىندا اقپارات تارادى. بۇدان بىلاي حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق چەمپيوناتتاردا جۇلدە العان جەرگىلىكتى سپورتشىلار اي سايىن ىنتالاندىرۋ تولەماقىسىن الىپ وتىراتىن كورىنەدى. مىسالى, ەگەر دە اتىراۋدان وليمپيادا چەمپيونى شىعا قالسا, ول جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن اي سايىن 700 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تولەماقى الىپ تۇرادى ەكەن. ال قازاقستان چەمپيوناتىن جەڭىپ العان سپورتشىعا 200 مىڭ تەڭگە اي سايىن تولەنىپ تۇرادى.
كەڭەس زامانىندا مۇنداي اقشا سپورتشىلاردىڭ تۇسىنە دە كىرگەن جوق. بىراق مەملەكەت مەنى ماڭدايىمنان سيپامادى دەپ وكپەلەگەن ولار بولمادى. دوداعا تۇسكەندە الدىمەن نامىستى, ەلدىڭ ابىرويىن ءبىرىنشى ورىنعا قويعانى راس. مۇنى ءبىز اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ايتقانىنان جاقسى بىلەمىز. قازىرگى سپورتشىلاردا بۇل جاعى كەمشىن دەپ كەسىپ ايتۋعا بولماس. ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن قوڭ ەتىن كەسىپ بەرۋگە دايار ورەندەرىمىز, قۇدايعا شۇكىر, بارشىلىق. بىراق قۋ اقشا ءبارىبىر دە ادام بالاسىنىڭ ساناسىنا ءوزىنىڭ اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. كەشەگى جالاڭاياق بوزبالا ءبىر كۇننىڭ ىشىندە باي بالاعا اينالىپ شىعا كەلگەندە, ەڭ الدىمەن وعان سانا بەرسە ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. ايتپەسە, جەڭىل اقشانىڭ بۋى تالايدى تەرىس جولعا تۇسىرگەن. الداعى ۋاقىتتا دا ونىڭ العاداي جاستىڭ تالايىن ءازازىلدىڭ قىلكوپىرىنەن وتكىزەرى ايدان انىق. ال بۇل سىناقتىڭ جانىندا سپورتتاعى سىناعىڭىز تەزەك تەرىپ كەتەدى.
البەتتە, ماتەريالدىق تۇرعىدا ىنتالاندىرۋدىڭ سپورتشى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى زور. پەندە بولعان سوڭ كىمنىڭ باقۋاتتى ءومىر سۇرگىسى كەلمەيدى دەيسىز. دەگەنمەن, ۇلكەن اقشا جۇرگەن جەردە تالاس-تارتىستىڭ دا قوسا ەرىپ جۇرەتىنى زاڭدىلىق. قۇراما كوماندا ساپىندا ءجۇرىپ, مول اقشانىڭ ءدامىن تاتىپ قالعان كەيبىر سپورتشىلاردىڭ وزىمەن دەڭگەيلەس نەمەسە وزىنەن الدەقايدا الدىلەۋ باسەكەلەسىن شىن سايىستا جەڭبەسە دە, باسقا ءبىر امالىن تاۋىپ سۇرىندىرگىسى كەلىپ تۇراتىن سۇم ارەكەتىنە قاراپ قارنىڭ اشادى. بۇل– ارينە سپورتتىق قاعيداتتارعا قايشى, سپورتشىلار اراسىنداعى ادال باسەكەلەستىكتىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىن قۇبىلىس.
* * *
كۇنى كەشە گەرمانيادا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا كۋبا بوكسشىلارى بەس بىردەي التىن مەدالدى جەڭىپ الدى. ال ەندى وسى «بوستاندىق ارالىنىڭ» بۇگىنگى جاعدايىن ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانعان دەپ ايتا المايمىز. ەمبارگو شومىشتەن قىسقان ەلدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوعان قاراماستان كۋبا مەملەكەتى اۋەسقوي بوكستىڭ اۋزىنان اق ماي اعىزىپ, جاعدايىن تۇگەل جاساپ قويعان دەپ تە ايتا المايسىز. سوندا بۇل ەل بوكسىنىڭ الەمدىك ارەنادا كوشباسشى بولىپ وتىرۋىنىڭ سىرى نەدە؟
مىنە, وسى سۇراقتى ءبىز 2009 جىلى قاراعاندىدا وتكەن عالىم جارىلعاپوۆتى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان تۋرنيرگە ارنايى كەلگەن كۋبانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, پروفەسسور السيدەس ساگارو مىرزاعا قويعانىمىز بار-تىن. ايگىلى باپكەر سوندا ءوز ەلىندەگى جاعدايدى جاسىرماي ايتقان ەدى. «بوكس, – دەگەن ەدى ول, – كۋبالىق ءاربىر بوزبالا ءۇشىن ەڭ الدىمەن كۇنكورىس كوزى». ياعني, كەدەيلىكتىڭ قامىتىنان قۇتىلعىڭ كەلسە, ءوز تاعدىرىڭا جۇدىرىقپەن جول اش دەگەن ءسوز بۇل. ءبىر سالماقتىڭ وزىندە باسەكەنىڭ جوعارىلىعى سونشا, ءبىرىنشى ءنومىرلى بوكسشى ءسۇرىنىپ كەتسە ۇستىنەن تاپتاپ وتۋگە دايىن تۇرعانداردىڭ كەزەگى ۇزىن-سونار دەيدى ايگىلى باپكەر... سوندايدا مىناداي وي كەلەدى: الدىنداعى تاۋداي ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ادام بالاسى ايتەۋىر بىردەڭەدەن تارشىلىق كورۋى كەرەك پە؟ توق مىسىقتىڭ تىشقان اۋلامايتىنى سياقتى, قاناعى قارق, ساعاناعى سارق سپورتشىنىڭ ءبارى بىردەي جاتتىعۋ زالىندا, جارىس جولىندا جانىن قيناي بەرمەيدى-اۋ.
تاياۋدا رەسەيدىڭ ايگىلى سپورت كوممەنتاتورى, كاسىپقوي بوكستىڭ بىلگىرى ۆلاديمير گەندلين «اۋەسقوي بوكستا الدىنا جان سالمايتىن كۋبانىڭ كاسىپقوي بوكسقا كەلگەندە نەگە اتاعى شىقپايدى؟» – دەگەن سۇراققا بىلايشا جاۋاپ بەرگەنى بار. «كۋبادا كاسىپقوي بوكسپەن اينالىسۋ ءۇشىن ەلدەن قاشىپ كەتۋ كەرەك, – دەپ ەدى ول. – ال نارتاۋەكەلگە بارىپ, امەريكا اسقان اۋەسقوي بوكسشىلارى كوپ ۇزاماي بوساڭسىپ كەتەدى. ويتكەنى ولار جايلى ءومىردىڭ قۇشاعىنا كۇمپ بەرگەننەن كەيىن كەشەگى كۇنىن تەز ۇمىتادى...».
قۇدايعا شۇكىر, ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعداي مۇلدەم وزگەشە. الەمدە سپورتىنا اياماي اقشا قۇيىپ, سپورتشىلارىن الاقانعا ايالاي سالىپ وتىرعان ءۇش مەملەكەت بار دەيتىن بولساق, سونىڭ ءبىرى قازاقستان دەۋگە ابدەن بولادى. اتلەتتەرىمىزدىڭ الاڭسىز جاتتىعۋىنا جاسالعان جاعدايدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ولارىڭىز اي سايىن الاتىن, قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن قوماقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مۇنىڭ ءبارى ارينە, دۇرىس. الەمدىك سپورت قاۋىمداستىعى الدىندا زور ابىروي-بەدەلگە يە ەلدىڭ يگى ءىسى. دەگەنمەن, سپورتتاعى اسقارالى مۇراتتار اقشامەن عانا ولشەنبەسە ەكەن دەيسىڭ. قۋ دۇنيەدەن باسقا دا قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى سپورتشىلارىمىزدىڭ بويىنا بالا كەزىنەن سىڭدىرىلسە دەپ تىلەيسىڭ...
* * *
ءالى ەستە. 2009 جىلى دزيۋدوشى ماكسيم راكوۆ قاراعاندىعا الەم چەمپيونى بولىپ ورالعاندا جەرگىلىكتى مەتسەنات تالعات احانوۆ سپورتشىعا جول تالعامايتىن قىمبات كولىك مىنگىزدى. وسى شاراعا ارنالعان سالتاناتتى جيىنعا قاتىسقان بۇرىنعى بوكسشى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى اركادي توپاەۆتىڭ كۇرسىنگەنى بار ەدى. «كەزىندە ءبىز حالىقارالىق جارىستاردان جەڭىسپەن ورالعاندا قولىمىزعا ءبىر جاپىراق قاعاز ۇستاتىپ, ارقادان قاعاتىن. سوعان ءماز بولۋشى ەدىك...», – دەگەن ءبىر ءتۇرلى مۇڭايىپ.
قازىر ءبىزدىڭ ەلدە وليمپيادانىڭ التىن جۇلدەسىن جەڭىپ العان سپورتشىعا مەملەكەت تاراپىنان 250 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە سىياقى بەرىلەدى. كۇمىس مەدال يەگەرى 150 مىڭ دوللار السا, ال قولا جۇلدە العانعا 75 مىڭ دوللار تولەنەدى. باسقا مەملەكەتتەردەگى ءدال وسىنداي ماقساتتاعى تولەماقى مولشەرىمەن سالىستىرعاندا بۇل از اقشا ەمەس. ياعني قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا كوك بايراعىمىزدىڭ جەلبىرەۋىنە, ءانۇرانىمىزدىڭ شىرقالۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولىپ, ەلىمىزدى تانىتىپ جۇرگەن سايىپقىران سپورتشىلارىمىزدان ايانىپ وتىرعان جوق.
بىراق كەي جاعدايلاردا سپورتشىلارىمىزدىڭ ەلدىڭ ابىرويى مەن نامىسىنان گورى قالتاسىنىڭ قامىن كوبىرەك ويلايتىنى قابىرعاعا شانشۋداي قادالادى. بۇعان بىلتىر رەسەيدە ونەر كورسەتەتىن ءبىر توپ جەرلەسىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ حوككەي قۇراماسى ساپىندا ويناۋدان باس تارتقانىن مىسال رەتىندە كەلتىرسەك تە جەتكىلىكتى. سەبەبى بەلگىلى, ولاردىڭ جۇرەگىندە وتانىم دەگەندە وتقا تۇسەمىن دەگەن سەزىمگە ورىن جوق. ولار ءۇشىن ودان گورى كلۋبتا ءجۇرىپ, كۇرەپ اقشا تاپقانى الدەقايدا ولجا ەمەس پە؟!
بيىل ءبىز وليمپيادانىڭ بەس بىردەي التىن مەدالىنەن ايرىلدىق. بۇل ءبىزدىڭ سپورتتاعى اۋزى ىرىڭدەگەن جارانىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. كوبىنە اينالىپ وتەمىز, جاۋىردى جابا توقيمىز. ال شىندىعىنا كەلسەك, دوپينگ دەگەن دەرتكە قارسى كۇرەستە ۇستاعان جەرىمىزدەن سىنۋىمىز كەرەك ەدى عوي. سونداعى ايتايىن دەگەنىمىز, الگى التىن جۇلدەلەر ءۇشىن تولەنگەن ەسىل اقشا, پاتەرلەر مەن تەمىر تۇلپارلار كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى-اۋ. ەلدىڭ الدىنا شىعىپ, ەڭ بولماسا كەشىرىم سۇراعان بىرەۋى بولمادى. ەگەر ەلىم دەگەن ەر بولسا, ار سوتىنىڭ الدىندا ءتۇبى ءبىر اقتالار ەدى-اۋ...
قازاقتىڭ ەپوستىق جىرىندا «اقشا ءبىر جاۋعان قار ەكەن, عارىپتىڭ كوڭىلى تار ەكەن» دەگەن جولدار بار. سپورتتاعى پەندەنىڭ كوڭىلى تارىلىپ, پۇلدىق پسيحولوگياعا ءبىرجولاتا مويىنسۇنسا, مەملەكەت ابىرويىنىڭ اياقاستى بولۋى وپ-وڭاي ەكەن-اۋ...
جالدامالى سپورتشى ەلىمىزدىڭ جاقسى اتىن شىعارىپ جاتسا, ونىڭ جامباسقا باسقانىنا كوز سۇعىن قاداعاننان اۋلاقپىز, ارينە. بىراق مۇنداي داقپىرتتىڭ داۋرەنى كەلتە, ءتۇبى بايانسىز. ودان دا, وزىڭنەن شىققان ورەننىڭ قوراسى مالعا تولسا ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. تەنتەگىن تۇزەپ الاسىڭ, قىل اياعى تيىن-تەبەنى قىر اسىپ كەتپەي, ءوزىمىزدىڭ سالىققا تۇسەدى ەمەس پە؟!
راس, پاتريوت تا ادام بالاسى. ونىڭ دا نانعا سارى ماي جاعىپ جەگىسى كەلەدى. بىراق ماسەلە ول نان جەۋ ءۇشىن سپورتتا ءجۇر مە, الدە سپورتتا ءجۇرۋ ءۇشىن نان جەي مە؟ مىنە, گاپ وسىندا!
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
