بەدەلبەك سۇلەيمەنوۆ,
الاكول اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بۇرىنعى ۇيگەنتاس اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى:
– ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى – ەرتەڭ ءۇشىن!» قاعيداسىمەن ۇندەس پرەزيدەنت ساياساتىن قولدايتىن ازامات رەتىندە باس گازەتىمىزدىڭ شىعىس جانە باتىس شەكارالىق ايماقتار تۇرعىندارىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى, تۇرمىس-تىرشىلىگى جايلى كوتەرگەن كەلەلى ماسەلەلەرى ورىندى, جۇرتشىلىققا وي سالاتىن تولعاندىرار تاقىرىپ ەكەنىن جەتكىزگىم كەلەدى. ءدال وسى احۋال كورشى مەملەكەتتەرمەن, اسىرەسە قىتايمەن شەكارانىڭ ۇزىنا بويىنا قونىستانعان ءار ەلدى مەكەنگە دە قاتىستى. 2011 جىلى سەنات دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ قىتايمەن شەكارانى بويلاي ورنالاسقان نارىنقولدان كاتونقاراعايعا دەيىنگى ارالىقتا 400 مىڭعا جۋىق حالىق قالعاندىعىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە ۇيگەنتاس وڭىرىندە 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 47 مىڭنان 20 مىڭعا دەيىن ازايعان. اۋدان ورتالىعى بولعان قابانباي اۋىلىندا سول جىلدارى 14 مىڭ تۇرعىن بولسا, 2017 جىلى 6 مىڭعا جەتەر-جەتپەسى قالعان. 1991 جىلى 32 مەكتەپتە 12 مىڭعا جۋىق وقۋشى بولسا, 2017 جىلى مەكتەپتەر سانى 21-گە ازايىپ, 4044 وقۋشى قالدى. ايپارا, جاۋىنگەر, كەڭەس, جامبىل, كارل ماركس, مالچات, شىلىكتى, بوستاندىق, شىمبۇلاق, مايقان, جۇنجۇرەك, بارلىعى 11 مەكتەپ جابىلدى. 9 مەكتەپتىڭ جانىنداعى ينتەرناتتىڭ بىرەۋى عانا قالدى. 18 بالاباقشادا 4 مىڭنان استام بالا تاربيەلەنسە, قازىر كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, قالپىنا كەلتىرىلگەن بەسەۋىندە بار بولعانى 380 ءبۇلدىرشىن تاربيەلەنۋدە. شەكارانى حالىق كۇزەتەتىنىن ەسكەرسەك, شەكارا اۋداندارىن وركەندەتۋ تۋرالى مەملەكەتتىك ارنايى باعدارلامانىڭ قابىلدانۋى كەزەك كۇتتىرمەيتىن, ەل قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي بايلانىستى وزەكتى ماسەلە. وسى ورايدا قۇزىرلى ورگاندار وكىلدەرىنەن قۇرالعان جۇمىس توبى شالعايداعى شەكارا شەتىندە, اسىرەسە نارىنقول, ۇيگەنتاس, ماقانشى, كاتونقاراعاي وڭىرلەرىندەگى ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, حالىقپەن بەتپە-بەت كەزىگىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن سارالاسا دەگەن ۇسىنىسىم بار.
ادىلعازى مۇقانوۆ,
ەڭبەك ارداگەرى:
– مەن ۇزاق جىلدار پارتيا, كەڭەس, شارۋاشىلىق سالاسىندا قىزمەت اتقاردىم. قازىر زەينەتتەمىن. بۇگىندە ءوزىم تۇرىپ جاتقان لەپسى اۋىلى پاتشا زامانىندا 33 مىڭ حالقى بار گۇلدەنگەن شاھار بولعان. ورىس كوپەسى پۋگاسوۆتىڭ كىرپىش, اعاش, تەرى, سپيرت زاۋىتتارى تۋرالى ءالى كۇنگە دەيىن ەل-جۇرت اڭىز قىلىپ ايتادى. وسى ءوڭىر جايلى ا.يانۋشكەۆيچتىڭ كۇندەلىكتەرى مەن حاتتارىندا, يران شاحتارىنىڭ ەستەلىكتەرىندە, جەرلەسىمىز, كسرو ۇلتتار پالاتاسىن باسقارعان, مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق دجاۆاحارلار نەرۋ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءا.ءالىمجانوۆتىڭ «كوگىلدىر تاۋلارىندا» كەلىستىرە باياندالعان. كەڭەس بيلىگى ورناعان جىلدارى ءۇرجار, ماقانشى, تاسكەسكەن, بورىلىتوبە, سارقان, ۇيگەنتاس, الاكول اۋماقتارىن قامتىعان گۋبەرنيا ورتالىعى مارتەبەسىنىڭ لەپسىگە بەرىلگەنى بەكەر ەمەس. سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋى, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, جاپپاي كوشۋدىڭ سايابىرسىعانى بايقالادى. مەكتەپ كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى, دارىندى سپورتشىلار دايىندايتىن مەكتەپ-ينتەرنات ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار بەلگىلى كاسىپكەر, وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى باۋىرجان وسپانوۆتىڭ باستاماسىمەن مۇعالىمدەر قالاشىعى سالىنىپ, 16 پاتەرلى 9 ءۇي بوي كوتەردى. كوشەلەرگە شامدار ورناتىلىپ, اسفالت توسەلدى. لەپسىنىڭ ايگىلى بالىن وڭدەيتىن, قۇتىلارعا قۇياتىن تسەح جۇمىس ىستەپ تۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىمەن ىلە الاتاۋىنان تارباعاتاي-التاي تاۋلارىنا دەيىنگى ورماندى-تاۋلى ايماقتاردا جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ لەپسى جانە كوكجار فيليالدارىنىڭ اشىلۋى 100-گە جۋىق ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا ىقپال ەتتى. وسى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ مۇمكىندىگىن ۇتىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا كەيبىر شەكتەۋلەردى الىپ, بۇرىنعى ەكوتۋريزمدى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىپ, جەكە قالتاعا ءتۇسىپ جاتقان قوماقتى قارجىنى مەملەكەت قازىناسىنا باعىتتايتىن ۋاقىت كەلدى. سونداي-اق «مىندەتىمىز – تابيعاتتى عانا قورعاۋ» دەگەن شەكتەۋمەن جۇرگەن ۇلتتىق پاركتەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى ورمان جانە اڭ شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەت اياسىن كەڭەيتىپ, قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى اشۋ (اعاش وڭدەۋ, جەمىس-جيدەك قابىلداۋ, دارىلىك شوپتەر وڭدەۋ تسەحتارى) ءوزىن ءوزى اقتايتىن پايدالى ءىس بولارى ءسوزسىز. سونىمەن بىرگە جوعارى ساناتتى سۋ قۇرىلىسى ينجەنەرى رەتىندە ايتارىم, تەنتەك, ىرعايتى, اعىنىقاتتى, لەپسى سياقتى تاۋ وزەندەرىنە سۋ ەلەكتر ستانسالارى كاسكادىن سالۋدى جەدەل قولعا السا, جوڭعار قاقپاسىنا جەل ەلەكتر ستانساسىن ورناتسا, ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋعا جانە شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. سارقان قالاسىنا كوشكەن شەكارا قىزمەتىنىڭ لەپسى كومەنداتۋراسىن كەرى قايتارىپ, جول قاتىناسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن تىكۇشاقتار مەن شاعىن ۇشاقتار قوناتىن لەپسى جانە قابانباي اۋەجايلارىن قالپىنا كەلتىرسە دەگەن ماسەلەلەر دە كوپتىڭ كوڭىلىندە تۇر.
ۆلاديمير كولومىتسەۆ,
ساپاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى:
– جاسىم 80-گە جاقىنداپ قالسا دا ۇيرەنگەن كاسىبىم – مال وسىرۋمەن اينالىسامىن. 1997 جىلى جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە كەڭشاردان تيەسىلى جەر, م ۇلىك, ازداعان مال الىپ ءبولىنىپ شىققانمىن. قازىر شارۋاشىلىعىمدا مال باسى ءوستى – 80 جىلقى, 129 ءىرى قارا, 120 قوي, 80 باس شوشقا بار. ونىڭ ۇستىنە قاز, ۇيرەك, كۇركەتاۋىق سياقتى قۇستاردى دا وسىرەمىن. ەت-ءسۇت ونىمدەرىن قابانباي مەن ءۇشارال بازارىنا اپارىپ ساتىپ ءجۇرمىن. ەلباسى ايتقانداي, تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىنىڭ نەگىزىندە دايىنداۋ مەكەمەلەرى اشىلسا, قاراپايىم شارۋا ادامىنىڭ وندىرگەن ءونىمى دەلدالداردىڭ ارالاسۋىنسىز, قوسىمشا ۇستەماقىسىز ەل-جۇرتتىڭ داستارقانىنا جەتەر ەدى.
بىلتىر مال باسىن اسىلداندىرۋ جوباسىنا قاتىسىپ, ەكى اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الدىم. بۇقانىڭ ءار باسىنا 150 مىڭنان شىققان شىعىنىمدى مەملەكەت قايتارىپ بەردى. توزىپ بارا جاتقان اۋىلىمىزداعى سالىنعانىنا 40 جىل بولعان ساپاق ورتا مەكتەبى جوندەۋدەن ءوتتى, جاڭا سۋ قۇبىرى ۇستىمىزدەگى جىلى ىسكە قوسىلاتىندىعى, كوشەلەرگە اسفالت توسەلەتىندىگى قۋانتتى. الايدا اۋىلدىق وكرۋگكە قاراستى ساپاق, بيباقان اۋىلدارىنداعى مادەنيەت-ساۋدا وشاقتارىنىڭ جابىلۋى, كەڭشاردىڭ تاراۋى, تۇرعىندار سانىنىڭ كۇرت تومەندەۋى, جۇمىسسىزدىق سالدارىنان جۇرتتىڭ جان-جاققا كوشۋى توقتاماي تۇرعانى الاڭداتادى. ونىڭ ۇستىنە كۇندەلىكتى قاجەتتى تاۋار باعاسىنىڭ قالالارمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە ءوسۋى, اسىرەسە, كومىردىڭ تونناسى 10 مىڭنان 20 مىڭ تەڭگەگە جەتۋى, ەلەكتر قۋاتىنىڭ قىمباتتىعى قابىرعامىزعا باتادى.
تۇرسىنباي كەنجەباەۆ,
ەڭبەك ارداگەرى:
– شەكارانىڭ وتىندە ورنالاسقان بوس قالعان ەلدى مەكەندەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكسپورتقا باعىتتالعان ءتۇرلى كاسىپورىندار مەن ءوندىرىس وشاقتارىن ۇلكەن قالالار ماڭىنا سالا بەرمەي, مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا مۇقتاج, قيانداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ جوقتىعى سالدارىنان قاڭىراپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان اۋىل, اۋدان ورتالىقتارىنا الىپ كەلۋ كەرەك. پرەزيدەنت ايتقانداي, اۋىلعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى جاۋاپتى تۇردە سەزىنىپ, ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, باسىمدىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن دالەلدەنگەن, نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوعارى كاسىپورىنداردى اشۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان شەتەلدىك جانە وتاندىق ءىرى بيزنەس قۇرىلىمدارىن ينۆەستيتسيا قۇيۋعا شاقىرسا جانە ولارعا شەكارا ايماقتارىنا اقشا سالىپ, ءوندىرىس ورىندارىن اشقانى ءۇشىن ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر بەرىلسە, شەكارا شەبىندەگى احۋال تۇزەلەر ەدى. مىسالى, ۇيگەنتاس وڭىرىندەگى قازبا بايلىقتار, تاۋ وزەندەرى, تابيعي تازا ونىمدەردى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ باعىتىنداعى جۇمىس كوزدەرى اشىلسا, جوسپارلى تۇردە ءىرىلى-ۇساقتى ءوندىرىس وشاقتارى بار جاڭا ۇلگىدەگى اگروقالاشىقتار سالۋ ارقىلى جۇمىسسىزدىق جويىلسا ەلدىڭ قالاعا كوشۋى دە تىيىلار ەدى.
بولات قوشقاروۆ,
الاكول اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى:
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءار جولداۋىندا اگرارلىق سالا ەسكەرۋسىز قالعان ەمەس. بيىل اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورى ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرى رەتىندە انىقتالدى. ماقسات – made in Kazakhstan برەندىن قالىپتاستىرۋ. ياعني, حالىقارالىق نارىقتاعى باسەكەگە شىداس بەرەتىن تازا ونىمدەر وندىرۋگە جول اشۋ. ەسكەرەتىن نەگىزگى ماسەلە – ءار اۋماقتىڭ ءوز برەندىن انىقتاۋ. مىسالى, سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ تاۋارلىق بەلگىسى بيداي بولسا, وڭتۇستىك وڭىرلەردە –كۇرىش, ماقتا.
اۋىلدى قولداۋعا ءبولىنىپ وتىرعان قوماقتى قارجىنى قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن اگروسەكتوردى تىكەلەي قارجىلاندىرۋ كەرەك. ياعني ورتاداعى دەلدال مەكەمەلەردى وڭتايلاندىرىپ, مەملەكەتتىڭ قۇزىرىندا بولعان بۇرىنعى اگروونەركاسىپ بانكىن شەكارالىق اۋدانداردا اشۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرعان ءجون. سونىمەن قاتار شەتتەگى اعايىنداردى 5-10 جىلدىق كۆوتامەن ەلگە اكەلىپ, بوس قالعان اۋىلدارعا شوعىرلاندىرۋ دا ءتيىمدى بولار ەدى. «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسىمەن كەلەتىن جاس مامانداردىڭ جالاقىسىنا 50% ۇستەمە قوسىپ, 5-10 جىلعا جىبەرسە, جاس وتباسىلارىنا ءاربىر دۇنيەگە كەلگەن نارەستەگە بەرىلىپ جۇرگەن جورگەكپۇلدى, كامەلەتكە تولعانشا تولەنەتىن جاردەماقىنى كوبەيتسە, جالپى, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ وتىرعان جەڭىلدىكتەردىڭ ءتىزىمىن ۇلعايتىپ, اۋىل حالقى ءۇشىن اياسىن كەڭەيتسە اۋىل توزباي – وزار ەدى, قورا – ءتورت ت ۇلىك مالعا, مەكتەپ – بالاعا تولار ەدى.
