جۋىردا بىرنەشە ەۋروپالىق باسپالاردان قاتار شىققان «رەسۋرستار ءۇشىن سوعىستار» كىتابىنىڭ اۆتورى, ساراپشى مايكل كلەير قازىرگى ۋاقىتتا الەم سوعىستاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە وتۋدە دەپ ساۋەگەيلىك جاساپتى. بەتىن اۋلاق قىلسىن, ياعني بۇل رەسۋرستار ءۇشىن سوعىستار. سونىڭ ءبىرى – سۋ.
وتكەن عاسىردىڭ ادامدارى مۇناي ءۇشىن سوعىسسا, الدا سۋ ءۇشىن قىرعىن بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتىلىپ قالادى. بۇعان نەگىز دە جوق ەمەس. ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ءوزى دە از ماسەلە تۋىنداتىپ وتىرعان جوق.
سونداي-اق سۋدىڭ جادى بار ەكەنىن, جاقسى سوزدەرمەن سۋدى قۋاتتاندىرىپ, شيپاسىن ارتتىرۋعا بولاتىنىن عالىمدار ايتىپ ءجۇر. جەر بەتىندەگى ءارى قاتتى, ءارى ءتاتتى بولا الاتىن سۋدىڭ جۇمباعى ءالى دە زەرتتەلىپ كەلەدى.
ونىڭ بەر جاعىندا, سۋعا كۇنىمىز تۇسپەيتىن كۇن جوق. ال ەندى كۇندەلىكتى ىشۋگە ارنالعان سۋلاردىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتتارى جاسالعان. ياعني «ىدىستارعا قۇيىلعان ساۋىز سۋدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ» رەگلامەنتى بار.
وندا اۋىز سۋ, ىدىستارعا قۇيىلعان اۋىز سۋ, تابيعي سۋ, جەر استى سۋى, بۇلاق سۋى, شىعارىلعان جەرى بەلگىلەنگەن سۋ, تازارتىلعان سۋ, جەر ءۇستى سۋى, ارتەزيان سۋى تۋرالى جىكتەلىپ, ساپاسى, سيپاتى كورسەتىلگەن.
ەڭ باستىسى «نارىقتا تاڭبالاۋ بەلگىلەرىندە تۇتىنۋشىنى اداستىراتىن, اسحانا جانە تازارتىلعان اۋىز سۋىنا تابيعي مينەرالدى سۋ, بۇلاقتىڭ سۋى جانە جەر استى سۋىمەن بايلانىستى تاڭبالاۋ رامىزدەرىن قويىپ, سونداي-اق, ونىڭ وندىرىلەتىن گەوگرافيالىق ايماعىن ناقتى ەمەس نەمەسە كۇماندى اقپاراتتى قويۋعا بولمايدى» دەپ انىق تيىم سالىنعان.
جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا ىدىستارعا قۇيىلعان اۋىز سۋعا قويىلاتىن بىرىڭعاي تالاپتارى ستاندارتى رۇقسات ەتكەن ءبىرىنشى ساناتتاعى سۋ مەن جوعارى ساناتتاعى سۋدىڭ ايىرماشىلىعىن وندىرۋشىلەر جاقسى بىلەدى.
ماسەلەن, بۇل ستاندارتتا دامدەۋىشتەر مەن جەمىستەردەن الىنعان اروماتيزاتورلار, ەسسەنتسيالار مەن سىرىندىلەر ىدىستارعا قۇيىلعان اۋىز سۋلارعا قوسۋ رۇقسات ەتىلەدى, بىراق سوڭعى ءونىمنىڭ سالماعىنىڭ ءبىر پايىزىنان اسپاۋى ءتيىس. اۋىز سۋدا ناتري يوندارى وتە از مولشەردە, ياكي مۇلدەم بولماۋى ءتيىس.
ال مينەرالدى سۋ باسقا بوتەلكەدەگى سۋلارعا قاراعاندا تۇراقتى دەڭگەيى مەن قۇرامىنداعى ەلەمەنتتەردىڭ سالىستىرمالى سانىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل سۋ تۇرىنە ەشقانداي مينەرالدى كومپونەنتتەر قوسىلۋى مۇمكىن ەمەس.
ىدىستارعا قۇيىلعان اۋىز سۋدى وندىرۋگە رۇقسات بەرەتىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (دسۇ) حالىقارالىق ستاندارتتارىنا كەلسەك, تابيعي سۋ ۇڭعىمادان تىكەلەي ىدىسقا قۇيىلۋى كەرەك. ال جاساندى تازارتىلاتىن اۋىز سۋى – سۋ كوزىنەن الىنعان سۋدى حيميالىق رەاگەنتتەر قوسۋ ارقىلى تازارتىلۋى ءتيىس.
ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا 2019 جىلعا دەيىن باعدارلاماcى جاسالىپ, بۇل پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋمەن قاتار, حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋ بولىپ تابىلادى. وسى باعدارلاماعا سايكەس, 2019 جىلى حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ۇزاقتىعى 73 جاستى قۇراۋى كەرەك. قازىر بۇل كورسەتكىش 71 جاستى قۇراسا, 3 جىل ىشىندە ءبىز ءومىرىمىزدى 2 جىلعا ۇزارتۋىمىز كەرەك. بۇل قالاي جۇزەگە اسادى دەگەندە, سالاماتتى ءومىر سالتىنان باستاپ, ونىڭ تولىپ جاتقان العىشارتتارىنىڭ ىشىندە, ادامنىڭ دۇرىس تاماقتانۋمەن قوسا, دەنى ساۋ سۋدى قابىلداۋىنا دا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى كورسەتىلدى. ياعني, ءبىرىنشى كەزەڭدە باعدارلاماعا حالىقتىڭ فيزيولوگيالىق تولىققاندى سۋلار تۋرالى, ياعني تابيعي مينەرالدى سۋلار تۋرالى دۇرىس اقپاراتتاندىرىلۋى كىردى.
الىستان مىسال ىزدەمەي-اق قويالىق. باسقاسىن ايتپاعاندا, ناشار سۋ ەڭ بولماعاندا سوزىلمالى بۇيرەك اۋرۋلارىنا شالدىقتىراتىنىن جۇرت ءبىلىپ بولدى. تۇراقتى تۇردە ساپالى سۋ ىشەتىن ادام, تالاي دەرتتىڭ الدىن الا الادى.
ماسەلەن قازىر قازاقستان الەم رەيتىنگىندە ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بويىنشا 152 ورىندا (70,5 جاس) تۇر. دۇنيەجۇزى بويىنشا ەڭ ۇزاق ءومىر سۇرەتىندەر – جاپوندىقتار (84 جاس). سەبەبى بۇل مەملەكەتتە فيزيولوگيالىق تولىققاندى سۋدى پايدالانۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان.
بوتەلكەگە بايلانعان سۋ
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ەندى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ساپالى اۋىز سۋدى ادام اعزاسىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇمىس جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن بيولوگيالىق بەلسەندى ماكرو جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ مەكەن ەتۋ ورتاسى رەتىندە قاراستىرۋدا. 2 012 جىلى دسۇ الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنە تاۋلىگىنە كەم دەگەندە 450-700 مل تابيعي مينەرالدى سۋدى ىشۋگە كەڭەس بەردى. تاۋلىگىنە قاجەتتى مولشەردە سۋ ءىشۋ ارقىلى, ادام وزىنە كەرەكتى ميكرو جانە ماكروەلەمەنتتەردى ازىق-ت ۇلىكتەردەن ەمەس, سۋدان الادى. سەبەبى, اعزاعا بۇنداي جولمەن تۇسكەن پايدالى ەلەمەنتتەر (كالتسي, ماگني, فتور, يود, كالي, ناتري ت.ب.) تەز ءسىڭىرىلىپ, ناتيجەسى دە تەز بايقالادى.
الايدا حح عاسىردىڭ 60 جىلدارىنان باستاپ سۋدى جاپپاي سۇزگىلەۋ جۇيەلەرى ىسكە قوسىلدى. مۇنداي ءۇردىس بىزگە دە دەندەپ ەنىپ كەتكەنىن بايقاماي قالدىق. بۇنداي ءادىس سۋدى تۇزسىزداندىرىپ, ماڭىزدى, پايدالى مينەرالدار مەن ميكرو-ماكروەلەمەنتتەرىنەن ايىرادى (ەگەر سۋدىڭ قۇرامىندا ولار تۇزسىزداندىرماس بۇرىن بولعان بولسا). ەگەر وندىرىستىك تىلمەن ايتار بولساق, وندا بۇل كەرى وسموس دەپ اتالادى. وسى پروتسەسستەن كەيىن سۋ ديستيللياتقا اينالادى. ال وسىنىڭ بارلىعى اۋىز سۋدىڭ ساپاسى قانداي بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى بىلمەگەندىكتەن پايدا بولدى.
قازاقستاندا بۇگىندە اۋىز سۋ تاقىرىبىنا ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە. ناتيجەسىندە مەملەكەتىمىز 2005 جىلى سۋلاردىڭ حيميالىق قۇرامىنىڭ فيزيولوگيالىق تولىققاندىلىعى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزدى. 2008 جىلى كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ اراسىندا العاشقى بولىپ سۋلاردىڭ حيميالىق قۇرامى بويىنشا فيزيولوگيالىق تولىققاندىلىعى تۋرالى تۇسىنىكتى قر ۇلتتىق تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە ەنگىزدى.
الايدا...
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق 2017 جىلى بوتەلكەلەنگەن سۋلاردىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتىن ەنگىزدى. وندا اۋىز سۋدىڭ فيزيولوگيالىق تولىققاندىعى تۋرالى تۇسىنىك پەن نورماتيۆتەر قاراستىرىلماعان. اۋىز سۋدىڭ جاعىمدى اسەرى مەن پايداسى جازىلىپ تۇراتىن زات تاڭبالارعا ارنالعان تالاپتار جوق. سۋدىڭ فيزيولوگيالىق تولىققاندىلىعى تۋرالى تۇسىنىك (ۇلتتىق رەگلامەنتتىڭ الىنىپ تاستالۋىنا بايلانىستى زاڭ جۇزىندە كۇشىن جويادى)
بۇل رەگلامەنت 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ال ول كەزدە اۋىز سۋدىڭ فيزيولوگيالىق تولىققاندىعى تۋرالى تۇسىنىك جازىلعان ۇلتتىق باستى تەحنيكالىق رەگلامەنت الىنىپ تاستالىنادى. جالپى العاندا قازىرگى تاڭدا اۋىز سۋلارعا قاتىستى پايدالانىلاتىن بارلىق نورمالار مەن تالاپتار ءوز كۇشتەرىن جويادى. پايدالى مينەرالدى اۋىز سۋلار فيلتراتسيادان ءوتىپ, تۇزسىزداندىرىلعان سۋلاردىڭ جاپپاي ءوندىرىسى جالعاسىن تابادى.
سول سياقتى...
سول سياقتى اۋىز سۋلاردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى تۇتىنۋشىلاردىڭ دا اراسىندا الۋان-الۋان تۇسىنىك بار. ياعني اۋىز سۋلارىنا قاتىستى اقپارات جەتىسپەۋشىلىگى دە بايقالىپ وتىر.
كوپشىلىگىمىز اۋىز سۋدىڭ فيزيولوگيالىق تولىققاندىلىعى تۋرالى بىلمەيمىز. مىسالى, مينەرالدى سۋدى ءىشۋ زيان دەپ, تۇرمىستىق جاعدايدا قولدانىلاتىن كەرى وسموس قوندىرعىلارىنان شىعاتىن ديستيلدەنگەن سۋدى ىشەدى.
اشىق اقپارات كوزدەرىندە «دەنى ساۋ, دۇرىس» سۋ تۋرالى اقپارات مۇلدەم جوقتىعى ايتىلۋدا. ويتكەنى تۇزسىزدانعان سۋدىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. قازىر تمد-نىڭ باسقا مەملەكەتتەرىندە دەنساۋلىق ءۇشىن «وپتيمالدى» سۋ رەتىندە تۇزسىزدانعان سۋدىڭ جارناماسى جەر جارادى. قوعامدىق ورىنداردا دا تۇزسىزدانعان سۋدى وتكىزەتىن قوندىرعىلار ورناتىلۋدا. قىسقاسى, تۇزسىزداندىرىلعان جانە جاساندى سۋلاردىڭ بوتەلكەلەنۋى نارىقتا 50 پايىزدى قۇرايدى.
سۇزىلگەن سۋدا نە قالدى؟
ءجۇز جەردەن تازا كورىنسە دە, سۇزگىدەن وتكەن, بارلىق پايدالى قۇرامىنان تۇك قالماعان سۋدىڭ دا پايداسى شامالى.
ماسەلەن ماماندار, تومەن مينەرالدى سۋى بار ايماقتاردا جۇرەك-قان تامىرلارى, تىستوتىعى, زات الماسۋىنىڭ بۇزىلۋى كوپ كەزدەسەتىن ايتادى.
ال سۋدىڭ جاساندى مينەرالدانۋى جاساندى وندىرۋگە مۇمكىن ەمەس تابيعي مينەرالدى سۋلارداعى يون تۇرىندە, ديسسوتسياتسيالانباعان مولەكۋلالار, گازدار جانە كوللويدتى بولشەكتەر تۇرىندە كەزدەسەتىن پايدالى زاتتاردى ادام اعزاسىنان جويادى.
مينەرالسىز سۋلار قاندى سۇيىلتىپ, سۇيەكتەن مينەرالداردى شايىپ شىعارادى. ويتكەنى, مينەرالسىز سۋ جاسۋشالاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايتىن تابيعي قۇرىلىم مەن وتتەگىدەن ايىرىلعان. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل تالاي دەرتتى قوزدىرىپ, سۋلى-تۇزدى جانە ءسىلتىلى-قىشقىلدى تەپە-تەڭدىكتى بىرتىندەپ بۇزادى.
قايتپەك كەرەك؟
سوندىقتان دا شىن مانىندە ادام اعزاسى ءۇشىن پايدالى سۋ شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى قر زاڭنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋ مەن زاڭناما باعدارلامالارىنا ەمدىك سۋ مەن اۋىز سۋدىڭ فيزيولوگيالىق تولىققاندىلىعى تۋرالى تۇسىنىكتى ەنگىزۋدى تەككە سۇراپ جۇرگەن جوق.
قازاقستاندا ەمدىك-اسحانالىق سۋلار بورجومي, نابەگلاۆي, ەسسەنتۋكي سياقتى يمپورتتىق ماركالارىمەن بەلگىلى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «سارى-اعاش» كۋرورتتىق اۋماعىنان بىرنەشە وندىرۋشىلەر وتاندىق ەمدىك سۋلارىنىڭ بىرقاتار سەرياسىن شىعارادى. ال سولتۇستىك قازاقستاننىڭ قورىقتىق ولكەسىندە جەر استى قويناۋىنىڭ تابيعي مينەرالدى سۋلار الىناتىن اۋماعىنان «Kulager» ەمدىك-اسحانالىق سۋى وندىرىلەدى. وزىمىزدە شىعىپ جاتقان بۇل سۋلاردىڭ قۇرامىندا اسا ايقىندالعان ەمدىك قاسيەتتى بەلسەندى يود بار. بىراق بۇلاردىڭ پايداسى كوپ بولسا دا, جارناماسى جەتىسپەيدى.
سول سياقتى اۋىز سۋلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى, قۇرامى, قاسيەتتەرى جانە ساپا سۇراقتارى بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇراتىن ۋاقىت كەلدى, دەپ وتىر عالىمدار.
مەكتەپ الدى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ورىندارىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ باعدارلامالارى بويىنشا ساپالى اۋىز سۋىنا ءتيىستى نازار اۋدارۋ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بوتەلكەلەنگەن سۋلاردىڭ ساپاسى, ولاردىڭ قاينار كوزدەرى, ءوندىرىسى, قۇرامى مەن قاسيەتتەرى تۋرالى قولجەتىمدى اقپاراتتاردىڭ اقيقي بولۋى دا وتە ماڭىزدى. سەبەبى سول, ادامعا ەڭ كەرەك, ەڭ ءوتىمدى تاۋاردىڭ ءبىرى – اۋىز سۋ بولىپ تۇرعاندا, تۇتىنۋشى ءۇشىن تالاس جۇرە بەرەدى. سورەلەردە «مولدىرەپ», ايلاپ-جىلداپ سىرەسكەن سۋلاردىڭ نەنى جاسىرىپ تۇرعانىن ءجاي حالىق قايدان بىلەدى؟
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
