- قۇسايىن ابزالبەك ۇلى, بۇل باستامانى وڭىردەگى جۇرتشىلىق قالاي قابىلداپ جاتىر؟ اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن وسىدان باستاساق.
- بۇل باستاما قازىر جان-جاقتى تالقىلانىپ جاتىر دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. باستامانىڭ جاڭالىعى نەدە؟ ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاماۋ شارالارى قولدانىلمايتىن نەگىزدەردىڭ ءتىزىمىن, اسىرەسە كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىنداعى قىلمىستار بويىنشا كەڭەيتۋ ۇسىنىلاتىن بولادى. بۇدان بىلاي كۇدىكتىلەردى وڭدى-سولدى قاماي بەرۋ تىيىلىپ, بۇلتارتپاۋ شارالارىنىڭ كولەمى ازايادى. بۇل نەگە الىپ كەلەدى؟ بىرىنشىدەن, تۇرمەدەگى ادامداردىڭ سانى ازايادى. ازايسا, مەملەكەتتىڭ دە موينىنان جۇك تۇسەدى. ماسەلەن, تۇرمەدە وتىرعان ءبىر ادامعا جىلىنا 800 مىڭ تەڭگەدەي مەملەكەت قارجىسى جۇمسالادى ەكەن. ەكىنشىدەن, قىلمىسقا قاتىسى بار دەپ ۇستالىنعان ازاماتتى سوتقا جەتكىزۋ مەرزىمى 72-دەن 48 ساعاتقا دەيىن قىسقارتىلادى. بۇل – ۇستاۋدى كۇش-قىسىم كورسەتۋ ارقىلى دالەلدەمەلەر جيناقتاۋ قۇرالى رەتىندە قولدانۋ قاۋپىن ازايتۋ ءۇشىن كەرەك. وزىق ەلدەر تاجىريبەسى وسىنداي. كەيبىر مەملەكەتتەردە ءتىپتى 24 ساعات. بىراق ءبىزدىڭ ۇستاۋ مەن ولاردىڭ ۇستاۋىنىڭ ءتارتىبى بولەك. بىزدە قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكس بويىنشا ادامداردى قىلمىس جاساۋ بارىسىندا نەمەسە جاسىرىنۋعا ارەكەت ەتكەندە ۇستايدى. تاعى ءبىر ءتۇرى بار. ءىستى تەرگەپ جۇرەدى, ءبىر شاقىرادى, ەكى شاقىرادى. بەتتەستىرۋ جۇرگىزەدى. كەيىن قاجەت بولسا, وزدەرى ۇستاپ, يزولياتورعا قامايدى. بىزدە تەرگەۋشىلەردىڭ وسىنداي دا قۇقىعى بار. باتىس ەلدەرىندە قالاي؟ ولار وزدەرى ەكى-اق جاعدايدا; قىلمىس جاساپ جاتقان جەردە نە بۇلتارتپاۋ شاراسىن بۇزعان كەزدە ۇستاي الادى. بىزدەگىدەي ءۇشىنشى ادىسپەن ۇستاۋ ءۇشىن اۋەلى تەرگەۋشى پروكۋرورعا, پروكۋرور سوتقا ايتىپ, ءتۇسىندىرۋ كەرەك. «وسىلاي دا وسىلاي. شاقىرىپ ءجۇرمىز. ۇستايىق پا؟» دەپ رۇقسات سۇرايدى. ۇستاۋدىڭ وزىنە دە تەك سوت قانا رۇقسات بەرەدى. «بارىپ ۇستاڭدار نەمەسە ۇستاۋعا نەگىز جوق», - دەيدى. بۇل – ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ شىنايى ۇلگىسى. «مەن سەنى جابامىن» دەگەن سەكىلدى قوقان-لوقى, كۇش-كورسەتۋ جوق. بۇل ءبىزدىڭ تاجىريبەدە سيرەك بولسا دا بار. ارينە, بۇنداي جاعداي ورىن الماۋى ءتيىس. ازاماتتار زاڭنان قورىقپاي, سىيلاۋى كەرەك. بىزگە دەگەن سەنىم جوعارى بولۋى قاجەت. ماسەلەن, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كوشەدە بىرەۋدى ۇستاپ جاتسا مۇنى كورگەن قاراپايىم ادام: «بۇل – دۇرىس. پوليتسيا بىلەدى. وعان سەنەمىز», - دەۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى وسى دەڭگەيگە جەتۋ جولىندا جاسالىپ جاتقان قادامدار دەپ بىلگەنىمىز ءلازىم. ۇشىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ناقتى تەرگەلىپ جاتقان ءىس شەڭبەرىندە, كۇدىكتى تۇلعانىڭ باسقا قىلمىستارعا قاتىستىلىعى تۋرالى دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ ءتارىزدى تەرىس تاجىريبەسى جويىلماق. ماسەلەن, ءبىر ادامنىڭ ءىسى تەرگەلىپ جاتىر دەيىك. بىراق ءىس دالەلدەنبەي جاتىر. كۇدىكتىنى قاماپ قويعان. سول كەزدە «ۇيىنە بارىپ ءتىنتۋ جاسايىق. ءبىر نارسە تابامىز»,- دەيدى. سودان كەيىن «ۇيىنەن وق تابىلدى» دەپ مۇنى دالەلدەمەلەرگە تىركەيدى. ەندى ولاي بولمايدى. سەن ءبىر ءىس جۇرگىزىپ جاتىرسىڭ با, تەك سول ىسپەن عانا شۇعىلداناسىڭ. باسقا قىلمىس ىزدەگىڭ كەلسە, ونى جەكە ءىس رەتىندە تىركەيتىن بولاسىڭ. بۇل – وتە ۇلكەن جانە ورىندى قويىلىپ وتىرعان ماسەلە. مۇنى ورگانداردىڭ وزدەرى دە قۇپتاپ وتىر. تورتىنشىدەن, ادۆوكاتتاردىڭ تەرگەۋ بارىسىنداعى دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ جانە قاجەتتى تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزۋ تۋرالى سوتقا تىكەلەي تالاپ-تىلەكپەن جۇگىنۋ ۇسىنىلادى. بۇل - قىلمىستىق پروتسەستەرى جارىس تۇرىندە وتەتىن باتىس ەلدەردىڭ وزىق ۇلگىسى ( ۇلىبريتانيا, اقش). بەسىنشىدەن, ايقىن جانە ماڭىزى شامالى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا, ونىڭ ىشىندە بۇيرىق ءوندىرىسىن ەنگىزۋ ارقىلى (ەستون تاجىريبەسىنىڭ ۇلگىسى), ولاردىڭ ءوندىرىسىن قاراپايىم ەتۋ شارالارى قابىلدانادى. ياعني, قىلمىستىق سوت ءوندىرىسى بارىنشا وڭايلاتىلادى. سونىمەن قاتار جاسىرىن ارەكەتتەرمەن قوسا قۇقىقتى شەكتەۋ سيپاتىنداعى پروتسەسسۋالدىق ارەكەتتەردىڭ ءبارىن سانكتسيالاۋ تۇرىندە سوتتىق باقىلاۋ سالاسىن ءارى قاراي كەڭەيتۋ ۇسىنىلادى. وسىنداي التى نەگىزگى شارا بار. ءبارىن قوسا العاندا, بۇل قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمىنداعى ۇلكەن جاڭالىق, جاقسى نىشان دەۋگە بولادى.
- ەلىمىز بويىنشا «قىلمىستىق پروتسەستى وڭتايلاندىرۋ» اتتى پيلوتتىق جوبا ىسكە قوسىلعانى بەلگىلى. بۇل جوبانىڭ وبلىستا جۇزەگە اسىرىلۋى قالاي؟
- ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىمەن بىرلەسكەن جوبا وبلىسىمىزدا 11 ماۋسىمنان باستاپ قولعا الىندى. بۇل جوبا بىزدە عانا ەمەس, رەسپۋبليكا بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – قىلمىستىق پروتسەسستى مودەرنيزاتسيالاۋ شەڭبەرىندە ىستەردىڭ قارالۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ. قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن بارىنشا تۇسىنىكتى, اشىق ەتۋ. جوبانىڭ تيىمدىلىگى - قازىر بەلگىلى ساناتتاعى ىستەر جەدەل قارالادى. ەگەر ءىس بويىنشا ناقتى كۇدىكتى بار بولسا, ول ءوز كىناسىن داۋلاماسا, جابىرلەنۋشىگە كەلتىرىلگەن زياندى تولىق وتەۋگە دايىن بولسا, جوبا اياسىنا وسىنداي ورتاشا جانە اۋىرلىعى ونشا ەمەس قىلمىستار كىرەدى. بۇرىن وسى ىستەر ەكى ايعا دەيىن قارالسا, قازىرگى كەزدە ون كۇن ىشىندە اياقتالادى. بۇل ءۇشىن زاڭدارعا قانداي دا ءبىر وزگەرىستەردى ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. پروكۋراتۋرا مەن ءىىد ءوز جۇمىستارىن وڭتايلاندىرىپ, سىندارلى مەنەدجمەنت قۇرۋدا. پوليتسيانىڭ ءاربىر بولىمىندە جوبا شەڭبەرىندە وسىنداي ىستەردى تەرگەۋمەن اينالىساتىن ارنايى توپتار بار.
جوبانى ىسكە قوسۋ مەزەتىنەن باستاپ, بۇگىنگە دەيىن سوتقا 1244 ءىس جولدانعان, ونىڭ 728-ءى (60%) جوبا شەڭبەرىندەگى رەجيمدە قارالعان. ياعني, پروتسەسس شىعىنى ازايىپ, تەرگەۋدىڭ اشىقتىعى, شىنايىلىعى جانە جەدەلدىگى قامتاماسىز ەتىلدى. مۇنىڭ تيىمدىلىگى نەدە دەسەڭىز, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ قارجىسى ۇنەمدەلەدى, ەكىنشىدەن, تەرگەۋشىلەر ۋاقىتتارىن جوعالتپايدى.
- بىلۋىمشە, قازىر ءاربىر پوليتسيا بولىمىندە پروكۋرور كابينەتى اشىلىپتى. وسى جونىندە ايتىپ وتسەڭىز.
- مۇنداي كابينەتتەر بۇرىن دا بار-تىن. بىراق قازىرگىدەي بەلسەندى جۇمىس ىستەمەيتىن. پروكۋرور ءوزىنىڭ عانا جۇمىسىن ىستەيتىن. «ادامداردى زاڭسىز جاۋىپ قويعان جوقسىڭدار ما؟» دەپ زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ورىن الماۋىن قاداعالايتىن. قازىر ولاردىڭ جۇمىسى, مىندەتتەرى وزگەردى دەۋگە بولادى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە تەرگەۋشىلەردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. دۇرىسىندا تەرگەۋشىلەر پروكۋراتۋراعا كەلىپ, ىستەرىن كەڭسەگە تاپسىرىپ, ءارتۇرلى كابينەتتەرگە كىرىپ, كەزەكتە تۇرماۋى كەرەك. ءوزىنىڭ جۇمىسىمەن اينالىسۋى قاجەت. قىلمىس بولدى ما, وعان ءىستى بەردى مە, تەرگەۋى ءتيىس. قالعان ماسەلەلەردى كەزەكشى پروكۋرور شەشۋى كەرەك. ولار ىستەردى ساراپتاپ, نۇسقاۋ بەرە الادى. ءتىپتى ىسكە قول قويىپ, سوتقا جىبەرە الاتىن دا قۇقىقتارى بار. راسىندا, بۇل پوليتسيانىڭ جۇمىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتتى. كەزەكشى پروكۋروردىڭ تاعى ءبىر مىندەتى - سول جەردە ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارىن قابىلداۋ. تەرگەۋشىلەرگە كوڭىلى تولماسا, باسقا دا جاعدايلاردا وتىنىشتەرى مەن نارازىلىقتارىن كەزەكشى پروكۋرورعا ايتۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. ءبىز كەزەكشى پروكۋرورلارعا - «دالىزگە شىعىپ, پوليتسيا بولىمىنە كەلگەن ادامدارمەن پىكىرلەسىڭدەر, قانداي ماسەلەلەرمەن كەلىپ تۇرعانىن بىلىڭدەر», - دەپ تاپسىرامىز. ولارعا ءىستى شۇعىل ءارى ساپالى تۇردە شەشۋدى جۇكتەپ وتىرمىز. وسىعان بايلانىستى, پروكۋراتۋراعا تۇسەتىن شاعىمدار 40 پايىزعا (2907-دەن 1825-كە) ازايدى. قوسىمشا تەرگەۋگە قايتارىلعان ىستەردىڭ سانى دا ءبىرشاما كەمىدى. جاقىن ارادا «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتتەرى ورتالىعىن» اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ماسەلە وبلىس اكىمىمەن كەلىسىلدى. ورتالىقتى اشۋ ويىمىز – ساۋالى بار ادامدار سارساڭعا سالىنباي, بوسقا اۋرەگە تۇسپەي, ارىزى ءبىر جەردە قابىلدانىپ, ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا ەكەن دەيمىز. مۇنى ەلباسى دا ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. ماسەلەسى بار ادامدار قايدا بارامىن دەپ قينالماي, وسى ورتالىقتا ناقتى كەڭەس, ناقتى كومەك الۋى ءتيىس. پروكۋرور, ادۆوكات, مەدياتور, پوليتسيا - ءبارى وسى ورتالىقتا وتىرىپ, حالىققا جاردەم كورسەتەتىن بولادى. مۇمكىن اكىمدىكتىڭ دە وكىلدەرىن قوسارمىز. مۇندا ارىز-شاعىممەن كەلۋشىلەرگە كەيىن ء«سىزدىڭ ارىزىڭىزدى مىناداي ادام قاراپ جاتىر» دەپ حابارلاۋ كەرەك. كۇردەلى ەمەس, جەڭىل-جەلپى ماسەلە بولسا سول جەردە شەشىپ تاستاۋ قاجەت. بۇل قاراپايىم ادامدار ءۇشىن پايدالى ورتالىق بولادى دەپ ويلايمىن.
- وسى سالاداعى تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, پوليتسيا بولىمدەرىندە جاۋاپ الۋعا ارنالعان اشىق كابينەتتەر جۇمىس ىستەپ جاتىر ەكەن.
- قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاتىسىندا ولاردىڭ ازاماتتارعا ازاپتاۋدى قولداناتىنى تۋرالى شاعىمداردىڭ تۇسەتىنى بەلگىلى. وسىنداي دەرەكتەرگە جول بەرمەۋ جانە جاۋاپ الۋ پروتسەسىن بارىنشا اشىق ەتۋ ءۇشىن قالا, اۋدان پوليتسيا بولىمدەرىندەگى 60 كابينەت ايقىن ەتىپ (اينەكتەن) جاسالىپ, ىشىنە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلدى. وسىنداي كابينەتتەر پوليتسيانىڭ بارلىق بولىمدەرىندە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇدان دا باسقا, سىبايلاستىققا جانە دالەلدەمەلەردى بۇرمالاۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ارنايى بەينەتىركەۋىشتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋدە. دالىرەك ايتقاندا, ايعاقتاردى الۋ پروتسەسى ەندى بەينەجازباعا جازىلاتىن بولادى.
مودەرنيزاتسيا شەڭبەرىندەگى ەڭ باستى جاڭالىق – ەلەكتروندىق قىلمىستىق ىستەر. «ە-قىلمىستىق ءىس» جوباسى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى تسيفرلەۋ تەحنولوگياسىن دامىتۋ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ماقساتتا باس پروكۋراتۋرا بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىندارسىز-اق وسى باعدارلامانى ازىرلەدى. جوبانىڭ نەگىزى ماقساتى - ەلەكتروندى تۇردە پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردى قۇراستىرۋ جانە ناقتى دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ. اتالمىش جاڭالىق قىلمىستىق ءىستىڭ بارلىق كەزەڭىن, ياعني, قىلمىستى تىركەۋدەن باستاپ, ونى تەرگەۋ بارىسى مەن ۇكىمنىڭ ورىندالۋىنا دەيىن قامتيدى دەپ كۇتىلۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى جاقىپ اسانوۆ اتاپ وتكەندەي, قىلمىستىق ءىستى تسيفرلەۋ - دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋعا, پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردى قۇراستىرۋعا, ءىس ماتەريالدارىن جالعانداۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتۋگە, سونداي-اق, تەرگەۋ جانە سوت ورگاندارىنىڭ ماتەريالدىق شىعىندارى مەن جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- اتالمىش جوبا ءبىزدىڭ وبلىستا پيلوتتى جوبا رەتىندە 10 قىركۇيەكتەن باستاپ ىسكە قوسىلعان ەكەن. بۇل جوبانىڭ ارتىقشىلىقتارى قانداي؟
-بىرىنشىدەن, قاعازباستىلىقتان قۇتىلامىز. ەكىنشىدەن, ىستەردى بۇرمالاۋعا, وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيدى. ۇشىنشىدەن, ارىز تۇسسە, پروكۋرورلار ءىستى سۇراتپاي-اق وزدەرى قاراۋعا مۇمكىندىك تۋادى. تورتىنشىدەن, ءىستى ەشكىم جاسىرا المايدى. جابىرلەنۋشى, ايىپتالۋشى, سونداي-اق, ادۆوكات كەز كەلگەن ۋاقىتتا ونلاين-رەجيمدە ءىستىڭ قالاي تەرگەلىپ جاتقانىن قاراي الادى. ەلەكتروندىق نىسانعا اۋىسقان سوڭ ىستەر جەدەل تەرگەلەدى. باعدارلامادا پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردىڭ 100 جاڭا ۇلگىسى ەنگىزىلگەن. سوتتىڭ سانكتسياسىن دا ەلەكتروندى تۇردە الۋعا بولادى. تالداۋ كۇشەيتىلەدى. ءاربىر ءىس مۇقيات قارالىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا بىرىڭعاي تاجىريبەنى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋىندايدى. ەلەكتروندى ارىزداردىڭ ءمودۋلى قىزمەت ەتە باستايدى. ەگەر تاراپتار تەرگەۋشىنىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىمدانسا, پروكۋرور ونىڭ ارەكەتتەرىن دەرەۋ ونلاين-رەجيمدە تەكسەرە الادى. باعدارلاما قىلمىستىق ىستەر ماتەريالدارىنا بوگدە تۇلعالاردىڭ, سونداي-اق, جۇيە اكىمشىلەرىنىڭ رۇقساتسىز ەنۋىنەن جانە ارالاسۋىنان قورعايدى. ماتەريالدارعا تەك ءىستى جۇرگىزەتىن تەرگەۋشى مەن پروكۋروردىڭ ەنۋىنە رۇقساتى بولادى.
-اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان – ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن
