«اۋدان ورتالىعى جوندەلىپ جاتىر». ءتىپتى ء«بولىنىپ قويىپتى, ەندى اكىمنىڭ سايلاۋى عانا قالىپتى», دەگەندى سەنىمدى ايتاتىندار دا ۇشىراسادى. گازەتتە ىستەيتىنىڭدى بىلگەسىن, «نە بولىپ جاتىر؟ راس پا ءوزى؟» دەپ, ءتىپتى تاقىمدايدى. انىعىندا, سەن بىلگەندى ءوزى دە ءبىلىپ تۇر. ءسوزىن ماقۇلداتۋ ءۇشىن نەمەسە كوڭىل دەمدەرلىك ايتەۋىر ءبىر ءسوز ەستۋ ءۇشىن عانا سۇرايدى. سودان سوڭ عانا «گازەتىڭە جاز, بولىنگەنى جاقسى. ايتپەسە مىنا تۇرىمەن اۋىلدا ادام قالمايدى», دەپ سىناي قاراپ ءبىر توقتايدى.
كوپشىلىك جەكە اۋدان بولۋدى ەڭ الدىمەن جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىمەن بايلانىستىرادى. ودان كەيىن ارينە شالعايداعى اۋدان ورتالىعىنا ءىسى ءتۇسىپ بارعان سايىن گوي-گويگە باسىپ, «قايران باياعى كەزدى» ءجيى كوكسەيتىن شەتكى اۋىلدار جول قىسقارتاتىنىنا قۋانادى (ەڭ شالعاي ورنالاسقان سۇمبە اۋىلى مەن كەگەننىڭ اراسى 135 شاقىرىم). تاعى ءبىر ماسەلە, بۇرىن دا ايتىلعان, ەل ءىشى دە ءجيى ءسوز قىلا باستاپتى بىلىكتى مامانداردىڭ جوقتىعى. اناۋ-مىناۋعا كونبەيتىن كۇردەلىلەۋ اۋرۋلارىن قالاعا بارىپ ەمدەتىپ ۇيرەنگەن تۇرعىندار مەديتسينا توڭىرەگىندە كوپ باس قاتىرمايدى. كوبىنىڭ ۋايىمى – مەكتەپ. ء«بىزدى قويشى, بالالارعا وبال» دەيتىن ۇلكەندەر الدىمەن وقۋشىنىڭ ازايىپ كەتكەنىن ايتادى. وقۋشى نەعۇرلىم از بولعان سايىن, باسەكە كەميدى. وقۋ-توقۋ عانا ەمەس, بالالىقتىڭ بازارى دا قايناپ جاتاتىن مەكتەپتە وقۋشىلار بىرنەشە ەسەگە دەيىن كەمىپتى. سوناۋ ءبىر زامانداردا ءار مەكتەپتە 11-ءشىنى ورتا ەسەپپەن ءۇش سىنىپ ءبىتىرىپ جاتاتىن. ءار قايسىسىندا 30-عا جۋىق وقۋشى بولاتىن. قازىر 1-2 سىنىپتى ارەڭ قۇرايتىن كورىنەدى, ارقايسىسىندا 9-10 وقۋشىدان.
ءبىر جىلدارى دۇرك كوتەرىلىپ قالاعا كوشكەندەردىڭ بىرەن-ساران بولسا دا قايتا ورالىپ جاتقانى, ارينە, كوڭىل دەمدەرلىك دۇنيە. ءبىر قاراعاندا اۋىلدىڭ اناۋ ايتقانداي قاڭىراپ قالعان دا ەشتەڭەسى جوق. تىرشىلىگىن جاساپ, كۇنىن كورىپ وتىر. تەك, تسيفر قۋالاساڭ بوس قالعان ۇيلەردىڭ سانى كوڭىل قۇلازىتاتىنى بولماسا. بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى نارىنقول اۋىلىندا 400-گە جۋىق ءۇي بوس تۇر دەيدى. ساتسا وتپەيدى, وتسە دە پۇل بولىپ جارىتپايدى. ەڭ ءىرى اۋىل سانالاتىن نارىنقولعا ۇلكەن ولشەم جاراسادى-اق, ودان الدەقايدا كىشى تەكەس اۋىلىنىڭ وزىندە 100-دەن اسا ءۇي يەسىز قالعان. ورتالىق سانالاتىن مۇنداي اۋىلداردا بوس قالعان ۇيلەر ونشا بىلىنە قويمايدى, ال شاعىن اۋىلدار ءتىپتى بوس قالعان دەۋگە بولادى. كىشى تەكەس اتالاتىن بار جوعى 100-120 شاڭىراق تۇرعان اۋىلدا 56 ءۇي كوشىپ كەتكەن. اۋىلدىڭ جارتىسى جوق دەگەن ءسوز. سولاردى كورگەندە شىن قۇلازيسىڭ. انىعىندا, كوشىپ كەتتى اتى بولعانمەن, كوپشىلىگى اۋىلدان قول ۇزە قويماعان. كوبى قالادا تۇرىپ جاتسا دا, كوكتەم مەن كۇزدىڭ اراسىن جالعايتىن جەر جىرتۋ, تۇقىم سەبۋ مەن جيىن-تەرىن كەزىندە اۋىلدا جۇرەدى. ماقسات تۇسىنىكتى – ازدى-كوپتى جەر ەگىپ, ءونىمىن قالاعا اكەپ ساتۋ. اۋىلعا تامىرىنان بايلانعان ەلدىڭ ۇزىلە قويماعان بۇل بايلانىسى – بۇرىنعى اۋدان قالپىنا كەلىپ, ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, جاڭا باستامالار قولعا الىنىپ جاتسا, ءبىر كۇندە قايتا كوشىپ كەلۋگە دايىن ءبىراز ەل بار دەگەندى بىلدىرەدى.
...ءيا, نارىنقول جاققا بارا قالساڭىز, ءبىر جاڭالىق قاشان بولار ەكەن دەپ, ەكى كوزى ءتورت بولىپ ورتالىققا قاراپ وتىرعان ەلدى كورەسىز...
شارۋاسى مالعا قاراعان...
رايىمبەك اۋدانى – سوناۋ كەڭەس زامانىندا مال شارۋاشىلىعىمەن اتى شىققان ولكە. ەت, ءسۇت, ءجۇن وندىرۋدەن بەرىسى وبلىس, ءارىسى رەسپۋبليكاداعى كەز كەلگەن اۋدانمەن باسەكەگە تۇسەتىندەي جەتىستىكتەرى از بولماپتى. كولحوز, سوۆحوزدار تاراپ, شابىندىق پەن جايىلىمدى, ت ۇلىك اتاۋلىنى بولىسكە سالعاندا پايعا تيگەن ازعانتاي جاندىعىن جاعالى تون ەمەس, قارىن جۇباتار جارتى قاپ ۇنعا, يىعىن جابار جارتى كەز ماتاعا ايىرباستاپ ءجۇرىپ تۇگەسىپ العان ەل ەڭسەسىن تىكتەي باستاعاندا قايتادان مال جيناۋعا تىرىسىپتى. سودان دا بولار, قىزمەت بابىمەن اۋىسىپ كەلگەن جالعىز-جارىمى بولماسا, مال ۇستامايتىن ءۇي جوق. جاز شىقسا, مال باعاتىن الدەبىر تۋىسىنا قوسىپ, جايلاۋعا شىعارىپ جىبەرەدى. ال شارۋا قوجالىعىن اشىپ, قۇلاشتى كەڭ جايۋعا جەردىڭ شالعايلىعى دا از كەدەرگى جاسامايدى. تەك سوڭعى جىلدارى عانا بۇل تاراپقا ازداپ قان جۇگىرە باستاعانى اڭدالادى. «كازمياسو» جشس-ءنىڭ قۇرىلتايشىلىعىمەن قۇرىلعان «جاڭا اقتاستى» جشس بىلتىردان بەرى شارۋاشىلىعىن ۇلكەيتىپ جاتىر. اسىل تۇقىمدى, ەت باعىتىنداعى ءىرى قارانىڭ سانىن ارتتىرىپ, ساپالى, ەكولوگيالىق تازا ءونىم رەتىندە باسەكەگە ءتۇسۋدى كوزدەيتىن سەرىكتەستىكتىڭ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن زاماناۋي قورا جايى 7000 باسقا دەيىن ءىرى قارا قابىلداي الادى. قازىر 800 باس ابەردين-انگۋس سيىرى ساتى اۋىلىندا باعىلىپ جاتىر. اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا تۇقىمىن اۋستراليادان اكەلمەك. ءتۇپ اتاسى شوتلانديادان شىعاتىن بۇل تۇقىمنىڭ ەتىن عانا ەمەس, ۇرىعى مەن بۇقاشالارىن ساتۋ دا شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزگى باعىتىنىڭ ءبىرى بولماق.
ال جالپى اۋدان بويىنشا 117031 ءىرى قارا, 74023 جىلقى, 533748 قوي بار. بۇنىڭ كوپشىلىگى جاڭا ايتقان جەكە تۇرعىنداردىڭ قولىنداعى ازعانتاي مالدىڭ ەسەبىنەن ءوسىپ وتىرعان كورسەتكىش. «ايسۇلتان», «جارسۋ» سياقتى شاعىن شارۋا قوجالىقتارى بيىل 100-گە جۋىق ءىرى قارا تۇقىمىن ساتىپ العانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ال جالپى ءوسىم كورسەتكىشى بىلتىرعىدان اسا ۇزاي قويماپتى. اۋدان باسشىلىعى «سىباعا», «التىن اسىق», «قۇلان» باعدارلامالارى بويىنشا الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىشتەردى وسىرەمىز دەپ وتىر. ءىرى قارا مەن قوي سانى ەسەلەپ بولماسا دا, شامالاپ ءوسىپ كەلەدى. ال جىلقى شارۋاشىلىعى 2015 جىلعى كورسەتكىشتەن وزگەرمەپتى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى مادەني نۇرداۋلەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, شالعاي اۋدانداردا جەكە جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كوپ كاسىپكەرلەر جولعا كەتەتىن شىعىننان قاشاتىن كورىنەدى. شالعاي جانە شەكارالىق اۋدانداردا ادامدار تۇراقتانىپ قالۋ ءۇشىن ارنايى جاعدايلار قاراستىرىلۋى كەرەك. ايتالىق قالا ماڭىندا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەيتىندەر مەن شالعايداعى قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى بىردەي. ال تۇتىناتىن تاۋارلار مەن كۇن كورىسكە كەتەتىن شىعىن ءارتۇرلى. ازىق-ت ۇلىك باعاسى بۇل جاقتا قىمباتتاۋ. بۇرىنىراقتا شەكارالىق اۋداندا, ەكولوگيالىق ايماقتا تۇراتىندارعا ايلىققا قوسىمشا اقشا تولەنەتىن (قىسىم جوعارى بولعاندىقتان تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىك ورنالاسقان ايماقتار ەكولوگيالىق سانالادى). قازىر ول جوق. وسى ماسەلەنى قالىپقا كەلتىرسە, ودان سوڭ جاڭا اۋدانمەن بىرگە جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلار رەتتەلسە, شەكارا ماڭى جالاڭاش قالادى دەگەن ۋايىمنان ارىلار ەدىك.
اقتاستىداعى الىپ «جۇمىرتقالار»
بۇل تاقىرىپتى العاش فەيسبۋك جەلىسىنەن كورىپ قالعانىمىز بار. جول ءتۇسىپ بارعاندا ءوزىمىز دە كوردىك. شابىندىقتا تەڭكيىپ-تەڭكيىپ جاتقان اپپاق «جۇمىرتقالار» الىستان كوز تارتادى. سويتسە, بۇل قازاقستانعا العاش كەلگەن جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا دايىندالعان ءشوپ ەكەن.
«جاڭا اقتاستى» جشس دايىنداپ جاتقان بۇل ءونىمنىڭ ارتىقشىلىعى سول – ءشوپ ءۇش جىلعا دەيىن ساقتالادى جانە سيىمدىلىعى جوعارى. ءبىر ورامىنا 700 كەلىگە دەيىن سياتىن بۇل ءشوپ ورامدارى جيناۋعا, تاسىمالداۋعا ىڭعايلى. گەرمانيادان اكەلىنگەن «كرون» كومباينى شابىلعان بەتتە ءشوپتى كەپتىرمەي, ءسولىن كەتىرمەي ارنايى ۆاكۋمگە ورايدى. ۆاكۋمىڭىز – قاتتى تسەللوفان. بۇرىنعى تاسىلمەن وراعاندا ءشوپ قۋراپ كەتەتىن. كەپكەن ءشوپتىڭ ازىقتىق ءنارى كەميتىن كورىنەدى. ونىڭ سىرتىندا ارنايى ۇراعا جيىپ, ءشوپتى باستىرۋىڭىز بار, ونى وراۋىڭىز بار, وعان كەتكەن شىعىننان بولەك, ۋاقىتتى ەسەپكە الساڭىز, ءشوپتىڭ بەتكى قاباتتارى قاپ-قارا بولىپ ءشىرىپ كەتەدى ەكەن دە, ناتيجەسىندە 10-15 پايىز ءونىم جارامسىز بولىپ قالادى. ال ءبىز ايتىپ وتىرعان جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا دايىندالعان ءونىم مۇنداي ارتىق شىعىنداردى بولدىرمايدى.
«جاڭا اقتاستى» جشس-ءنىڭ 8787 گەكتار جەرى بار. سونىڭ 2500-ءى ەگىستىك. بيىل 900 گەكتار جەرگە گەرمانيادان اكەلىنگەن كوپ جىلدىق قۇراما ءشوپ ەگىلگەن. 150 گەكتارعا ارپا, 20 گەكتارعا بەدە, 50 گەكتارعا بۇرشاق ەگەدى. ءبارى – مال ازىق ءۇشىن. قالعان جەر جايىلىمعا ارنالعان. «كەلەر جىلى ارتاتىن مال باسىمەن بىرگە ەگىستىك, شابىندىق القاپ تا كەڭەيە تۇسەدى», دەيدى «جاڭا اقتاستىنىڭ» اتقارۋشى ديرەكتورى جارىلقاسىن اداسباەۆ.
نارىنقولدىڭ كارتوبى
بازار بارساڭ, تاۋارىن وتكىزۋ ءۇشىن «بۇل – نارىنقولدىڭ كارتوبى», دەپ قاراپ تۇراتىن (باسقا جاقتىكى بولسا دا) الىپساتارلاردىڭ ارەكەتى بۇل ايماقتىڭ ونىمىنە سۇرانىستىڭ كوپتىگىن بىلدىرەدى. كوبىنە قارا توپىراقتى بولىپ كەلەتىن جەردىڭ قۇنارى بۇل ءونىمنىڭ ءىرى بولۋىنا عانا ەمەس, ساپالى, تازا بولۋىنا دا ىقپال ەتەدى. بۇل تاراپتاعى كورسەتكىشتى دە جەكە تۇرعىنداردىڭ ەسەبىنەن ءوسىپ وتىر دەۋگە بولادى. دەگەنمەن, مال شارۋاشىلىعىنا قاراعاندا بۇل جاعىنان جەكە شارۋا قوجالىقتارىندا ىلگەرىلەۋ بار. اۋدان بويىنشا كارتوپتىڭ 25-30 سورتى ەگىلەدى ەكەن. ونى جەتىلدىرىپ, بۋدانداستىرىپ, جاڭا سۇرىپتار شىعارۋ دا قولعا الىنىپ جاتىر. ايماقتىڭ توپىراعى مەن كليماتىنا ىڭعايلاپ شىعارىلعان «تەكەس» اتتى تۇقىم ەندىگىدە كوپتەپ تارالاتىن بولادى دەيدى اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى. بەرىسى اۋدان, ءارىسى وبلىس-تى ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان «وركەن», «سامعات», «ميراس», «بانۋ» سياقتى ءىرى شارۋاشىلىقتار بار. سولاردىڭ ءبىرى – «قارقارا ونىمدەرى» جشس.
«قارقارا ونىمدەرى» جشس كوپ سالالى شارۋاشىلىق – ارپا, بيداي, ءشوپ, كارتوپ وسىرۋمەن اينالىسادى. 60 گەكتارلىق كارتوپ القاپتى ءبىر اينالعاندا 300 مەتر جەردى قامتيتىن 150 مەترلىك اگرەگات كارتوپتى تامشىلاتۋ ادىسىمەن سۋارادى. سۋ كەلەتىن كانال بۇزىلعالى 2 جىل, سودان بەرى ءبىرشاما جەردەن ناسوسپەن تارتۋعا ءماجبۇر. دەسە دە, گوللانديادان اكەلىنگەن وسى تەحنيكانىڭ ارقاسىندا ەگىستىكتى سۋارۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. الدىمەن سۋعا ۇنەم, ەكىنشىدەن توپىراقتى قاتىرمايدى. ءار گەكتارىنان 25-30 توننادان ءونىم الىپ وتىرعان شارۋاشىلىق كارتوپتى 2,5-3 گرادۋس تەمپەراتۋرادا ارنايى قويمادا ساقتايدى. 300 گەكتارعا – ارپا, 500 گەكتارعا – بيداي, 267 گەكتارعا ءشوپ ەگىپ وتىرعان, جىل سايىن زامانعا ساي بازاسىن نىعايتىپ كەلە جاتقان سەرىكتەستىكتىڭ 1170 گەكتار جەرىن يگەرىپ وتىرعان 12 ادام عانا. «ادام كۇشى از ارالاسقان سايىن, ءونىم مەن جۇمىس ساپاسى دا جاقسارادى», دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى سەرىك نۇرلىباەۆ. وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ ءجيى ايتاتىن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ونىمدەرىن وتكىزۋدە دەلدالداردىڭ ىقپالىن ازايتۋ ماسەلەسى بۇل جاقتا دا الدىمىزدان شىقتى. بىلتىر كارتوپتىڭ ءار كەلىسىن 35 تەڭگەدەن ساتۋعا ءماجبۇر بولعان شارۋاشىلىق يەسى «كاسىپكەرلەردىڭ ءبىر جىل بويى تابان اقى, ماڭداي تەرىمەن, قانشاما شىعىندالىپ تاپقان پايداسىن دەلدالدار ءشوپ باسىن سىندىرماي-اق تابادى. سول سەبەپتى, جەكە كاسىپكەرلەر كوپ جاعدايدا ءوز ونىمدەرىن ارزان وتكىزۋگە ءماجبۇر», دەيدى. كارتوپتى قىمبات ساتۋدىڭ ءبىر جولى – چيپسى زاۋىتىن اشۋ. بۇل ماسەلە بويىنشا قىتاي تاراپى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان كورىنەدى. العاشقى كەزدەسۋلەر مەن كەلىسىمدەر جاسالعان. ارنايى كەلىپ, كورىپ كەتىپتى. ينۆەستيتسيا قۇيىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەمەك ويلارى بار.
اۋداننىڭ تاعى ءبىر كۇش سالسا دەيتىن سالاسى – تۋريزم. بىراق بۇل تاراپتا دا جەردىڭ شالعايلىعى قولبايلاۋ بولىپ كەلەدى. دەسە دە, ەشتەڭەگە قاراماي, شاعىن دا بولسا دەمالىس ورنىن اشىپ, بۇگىندە الىس-جاقىننان دەمالۋشىلاردى تارتا باستاعان – «شوعان ساي» دەمالىس ءۇيى, «اقكول» بالالارعا ارنالعان دەمالىس لاگەرى, «كولساي كولدەرى» ۇلتتىق پاركى سياقتى تۇمسا تابيعات اياسىنداعى دەمالىس ورىندارى تۋريزم سالاسىنداعى العاشقى قارلىعاشتار ىسپەتتى. تۇزكول سياقتى باتپاعى ەمگە پايدالانىلاتىن شيپالى ورىندار يگەرىلسە دەگەندى دە كوپ ەستىدىك. اۋداندا بىرنەشە تۇزدى كول بار. الماتىدان ارنايى كەلىپ, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى الىپ كەتەتىن كورىنەدى. كولسايدىڭ ءجونى باسقا – مەملەكەتتىك قورعاۋداعى قورىق, اتاعى دا بۇل كۇندە شەكارا اسىپ كەتكەن. ال قاتار جاتقان شوعان ساي مەن اقكول شاعىن دا بولسا كەلەم دەۋشىلەرگە سەرۆيستىك قىزمەت ۇسىنا الاتىن دەمالىس ورتالىقتارىنا اينالىپ كەلەدى ەكەن. «اقكول» لاگەرى جازعى ماۋسىمدا ءۇش اۋىسىممەن 300-دەن اسا بالانى قابىلداي الادى. ال «شوعان ساي» جىل بويى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەيدى.
سونداي-اق اتقا ءمىنىپ, تاۋدىڭ توبەسىندە قار سۋىنان پايدا بولعان اقكول مەن قارا كولدى كورىپ قايتۋعا مۇمكىندىك بار. ەكى كولدى كورىپ قايتۋ ءۇشىن تۇنەي جاتىپ, ەكى كۇن جول جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. اقكولدىڭ تاقالماسىنداعى كۇرىلدەك سارقىراماسى دا كورگەن جان وڭايىقپەن ۇمىتا الماس ءبىر سۋرەت.
اقكول ءسال بەرىدە, ال قارا كولگە جەتە المادىق. «وعان جەتۋ ءۇشىن تاعى ءبىر كۇن كەرەك», دەدى جولباسشىمىز. تەحنيكا تۇگىل, اتتىڭ ءوزى ارەڭ جۇرەتىن جولدىڭ ونە بويى تەڭكيىپ-تەڭكيىپ جاتقان قويتاستار. جەردەن ءونىپ شىقپاعانى تۇسىنىكتى, ءبىر زامانداردا تاۋ قۇلاعان. اقكولدىڭ پايدا بولۋى دا سول تاستاردىڭ اسەرى. كولدىڭ سۋى سول تاستاردىڭ اراسىنان ساڭىلاۋ تاۋىپ, جەر استىنان شىققانداي, تومەنگە قاراي اسىعىس قۇلدايدى. بيىكتە نە بولىپ جاتقانىنان بەيحابار ادامداردىڭ اراسىنا جەتكەندە, قاتارداعى كىشكەنە وزەن بولىپ قالاتىنىن قايدان ءبىلسىن...
مىناداي بيىكتەن تۇسكەندە, ءوزىڭنىڭ دە ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ەتەكتەگى ەلدى قوڭىلتاقسىپ جۇرەتىنىڭدى ويلايسىڭ...
قاپتالىڭدا قىتاي.
مۇقاعالي ەسىڭە تۇسەدى:
«مىنە, مەن وتانىمنىڭ شەتىندەمىن...».
الماس ءنۇسىپ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
