بۇگىندە قازاق ايەلدەرى اراسىنان شىققان تۇڭعىش گوبەلەنشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءباتيما زاۋىربەكوۆانىڭ ەسىمى تەك وتانىمىزعا عانا ەمەس, شەتەلدەرگە دە تانىس. تۇركيادا ءتىپتى ء«باتيما حانىمنىڭ قىزدارى» دەيتىن تەرمين دە قالىپتاسقان. ءبىز بەلگىلى تۇلعامەن اڭگىمەلەسۋدىڭ رەتىن ونىڭ استانادا وتكەن كورمەسى كەزىندە تاپتىق.
– ءباتيما اپاي, كەيىنگى كەزدەرى ءسىزدى سيرەك كورەتىن بولدىق قوي. كورمەڭىزدى دە كوپ وتكىزبەيسىز. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى بار ما, الدە اتاق-ابىرويعا بولەنگەن سوڭ سۋرەتشىلەردىڭ ءوزىن كورسەتۋگە قىزىعۋشىلىعى باسەڭدەي مە؟
– بۇل قىزىق سۇراق ەكەن. سۋرەتشىلەر دەگەندى دە استىن سىزا ايتىپ وتىرسىڭ-اۋ. سۋرەتشىلەر باسقا ونەر يەلەرىمەن سالىستىرعاندا بۇيىعىلاۋ كەلەتىنى دە راس. كوبىندە ءبىزدىڭ ءوزىمىز ەمەس, جاساعان جۇمىستارىمىز «سويلەيدى» عوي. دەسە دە ءوز ۋاقىتىمدا ونەر ادامى رەتىندە جاقسى باعالاندىم, جان-جاقتى تانىلدىم دەپ ويلايمىن. جاستار ءوسىپ كەلەدى. ولارمەن جاعالاسا بەرمەۋدى دە ءجون كورەمىز. وسى كەزگە دەيىن 15 رەت كورمە وتكىزىپپىن. ونىڭ 11-ءى شەتەلدەردە, تورتەۋى ءوز ەلىمىزدە بولدى. 2005 جىلى وسىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەمە 500-دەن اسا ادام جيىلعان. كورمەدەن ءبىر اي بۇرىن قالادا بيلبوردتارىم ءىلۋلى تۇردى. تەلەارنالاردىڭ جۋرناليستەرى دە ناسيحاتتاپ باقتى. مۇنىڭ ءبارى جارنامانىڭ ارقاسى. راس, بۇل جولى جارناما جاعى ونشا ەسكەرىلمەگەن سياقتى. ءوز باسىم كورمە وتكىزۋگە كوپ دايىندالامىن. وعان 5-6 جىلداي ۋاقىت جۇمسايمىن.
– ءسىزدى «قازاق گوبەلەنىنىڭ اناسى» دەيدى...
– ستۋدەنت كەزىمدە ۇستازدارىم ساليحيتدين ايتباەۆ پەن توقبولات توعىزباەۆ ەكەۋى دە ء«باتيما, سەنىڭ تۇستەردى كورۋ قابىلەتىڭ جاقسى, سۋرەتشى بولۋىڭ كەرەك» دەيتىن. وندا قىزدار اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان سۋرەتشىلەر از بولاتىن. ايشا عالىمباەۆا مەن گۇلفايرۋز يسمايىلوۆانىڭ داۋىرلەپ تۇرعان شاعى ەدى. ال اقىراپ قۇدايبەرگەنوۆ ەسىمدى ۇستازىم جۇمىستارىمدى «قولدانبالى ونەرگە جاقىن» دەپ باعالاپ, گوبەلەننىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنۋگە شاقىردى. 1969 جىلى ۋچيليششەنىڭ «بەزەندىرۋ» فاكۋلتەتىن بىتىرەردە سول كىسىنىڭ ايتۋىمەن وسى سالانىڭ بىلگىرى قۇراسبەك تىنىبەكوۆتەن گوبەلەن توقۋ تەحنيكاسىن ۇيرەندىم. ونىڭ جانىندا وتىرىپ ءبىر اپتا جۇمىس ىستەدىم, ياعني تاجىريبەلىك ساباق الدىم. جالپى, ول گوبەلەن توقۋ ونەرى ەلىمىزدە دامي قويماعان كەزەڭ-تۇعىن. قازاق قىزدارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ وسى كاسىپتى مەڭگەرگەندىكتەن, «گوبەلەننىڭ اناسى» دەيتىن شىعار؟ ايتسە دە باسا ايتاتىن نارسە, ەگىز ونەردىڭ ىرگەسىن اجىراتپاي سۋرەتشىلىكتى دە قاتار الىپ كەلە جاتىرمىن. توقيتىن كومپوزيتسيالارىمدى الدىمەن مايلى بوياۋمەن سالىپ الامىن.
گوبەلەن ونەرى ەلىمىزدە 1970-1990 جىلدار ارالىعىندا جاقسى دامىدى. ءىرى-ءىرى مەملەكەتتىك تاپسىرىستار وسى كەزەڭدە ءتۇستى. مىسالى, الماتىداعى «قازاقستان» قوناقۇيىنىڭ فويەسىنە گوبەلەن توقۋ ءۇشىن ارنايى تاپسىرىس الدىق. ونى ەكى جىلدا بىتىردىك. ء«بىر ورىس, ءبىر قازاق» دەيتىن ساياسات ەدى عوي. ارىپتەستەرىمىز يارەما, نيكولاەۆامەن بىرگە قۇراسبەك ەكەۋمىز «قازاقستان كەمپىرقوساعى» اتتى جۇمىستى ابىرويمەن اياقتادىق.
– گوبەلەنمەن كوپ جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەسىز. قازىرگى كەزدە بۇل ونەر قانشالىقتى بيىككە شىقتى؟ توقۋدىڭ تەحنيكاسىنا, ەرەكشەلىگىنە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– گوبەلەن توقۋ – ەرەكشە ونەر. قيىندىعى «ينەمەن قۇدىق قازعانداي». كوز مايىڭدى تاۋىسىپ وتىرىپ توقيتىن بولعان سوڭ 1 مم قيسايتىپ جىبەرۋگە قاقىڭ جوق. مەنىڭ 25 جىلدا جۇمىستارىم 400-دەن اسقان بولار. تەك ءبىر جۇمىستى بىتىرۋگە عانا جىلدار كەتەدى. كەيبىرەۋلەر ون جىل توقۋى مۇمكىن. ول ەندى شەبەرلىككە, ماشىققا بايلانىستى. يتاليا مەن فرانتسيادا گوبەلەننىڭ شپالەر دەيتىن ءتۇرى بار.
شەبەرلەر ءبىر جىلدا 1 شارشى مەتر عانا توقيدى. كادىمگى مۋلينا ماشينا جىبىمەن توقىلاتىن سول دۇنيەلەر مۋزەيلەردە تۇرادى. ال وزىمە كەلەر بولسام, قازىر كوبىندە شاكىرتتەرىمە ۇيرەتىپ ءجۇرمىن. مەن ەسكيزىن جاساپ بەرەم, ولار توقيدى. ارالارىندا جەكە كورمەلەرىن وتكىزىپ جۇرگەندەرى دە بار.
– تەحنيكالىق جاعى قيىن شىعار؟ ال يدەيا شە؟ ءتۇرلى ويلاردى تۇتاس كومپوزيتسياعا جيناقتاپ بەرۋ تۋرالى ايتساڭىز. قانداي باعىتتا جۇمىس ىستەيسىز؟
– ارينە, يدەيا ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. سوندىقتان ەسكيز جاساۋ وڭاي ەمەس. ەسكيزدى مايلى بوياۋعا كوشىرىپ, سودان كەيىن گوبەلەنگە اينالدىرام. وسىلايشا سۋرەتشىلىكتى دە عۇمىر بويى قاتار الىپ كەلە جاتىرمىن. مەنىڭ كەيبىر جۇمىستارىمدى ابستراكتسيالىق باعىتتا دەپ باعالايتىندار بار ەكەن. مەندە شارتتىلىق جوق. ەڭ ءبىرىنشى قاعيدام – ونەر تۋىندىسى سۇلۋ بولۋى كەرەك. ويۋ-ورنەك كومپوزيتسيالارىنا ءمان بەرەمىن. زاماناۋي ستيلمەن سالۋعا تىرىسامىن. مۇمكىن سول كەيبىرەۋلەرگە ابستراكتسيا سياقتى كورىنەتىن شىعار. ايتپەسە شەتەلگە ەلىكتەۋدى ءوز باسىم قۇپ كورمەيمىن. شىعارماشىلىقتا ۇلتتىق بوياۋ قانىق بولۋى قاجەت. شەتەلگە شىعارساڭ دا ۇلتتىق ناقىشتاعى دۇنيەلەرگە قىزىعۋشىلىق جوعارى بولادى. ءوز باسىم جۇمىستارىمدا ويۋ-ورنەكتى كوپ پايدالانامىن جانە بوياۋدىڭ الۋان ءتۇرىن قولدانعاندى ۇناتامىن. مىسالى, گوبەلەن توقىعاندا 5-6 جىپتەن ءبىر عانا قانىق ءتۇس شىعارۋعا دا نەمەسە 30 جىپتەن 150-گە دەيىن ءتۇس شىعارۋعا دا بولادى. بوياۋدى قولدانا الساڭ, ول دا ءبىر شەكسىز الەم.
– شەتەل دەمەكشى, تۇركيادا ء«باتيما حانىمنىڭ قىزدارى» دەگەن اتاۋ قالاي قالىپتاستى؟
– 1997-2000 جىلدار ارالىعىندا تۇركيادا تۇردىم. ول جاققا بارۋىمنىڭ ءوزى ءبىر حيكايا. الگى اتاۋعا قاتىستىسىن ايتايىن. سول جاقتا ءبىر گالەرەيامەن كورمە وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت جاساسقانبىز. گالەرەيا باسشىلىعى مەنەن كوبىندە ناتيۋرمورت پەن پەيزاج سالۋىمدى سۇرادى. ونىڭ الدىندا بۇل جاقتا ادامدار بەينەلەنگەن كارتينالار وتپەيدى دەگەندى ەستىگەنبىز. 35 جۇمىس جاسادىم. كوبى سول ناتيۋرمورت پەن پەيزاج. بىراق جۇمىستار بىركەلكى بولماسىن دەگەن نيەتپەن اراسىنا ءبىر قىزدىڭ سۋرەتىن قوستىم. ناعىز قازاق قىزىنىڭ بەينەسىن جاساعان ەدىم. تابيعي سۇلۋ دەنە بىتىمىنە جان دۇنيەسىنىڭ سۇلۋلىعى ۇيلەسكەن سول بەينەنىڭ بولمىسىندا ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز, ياعني قازاق قىزىنا ءتان ۇياڭدىق, ونەگەلىلىك, ارلىلىق, يماندىلىق كورىنىس بەرۋىنە كوبىرەك كۇش جۇمساپ جىبەرگەم. سول پورترەت كورمە اشىلماي جاتىپ ساتىلىپ كەتىپتى. گالەرەيا باسشىلىعى ء«بىز كليەنتتەرىمىزدى كورمە باس-تالماي تۇرىپ ەكى ساعات بۇرىن شاقىرامىز», دەپ ءتۇسىندىردى. جالپى, سودان باستاپ قازاق قىزىنىڭ بەينەسىن كوپ جاسايتىن بولدىم. تۇركيادا «Vakko» دەيتىن ءىرى كومپانيا بار. سول جىلدارداعى پرەزيدەنتى 80-ءنىڭ شاماسىنداعى قاريا كىسى ەدى. ءوزى تمد ەلدەرىنىڭ سۋرەتشىلەرىن جاقسى كورەتىن. ول دا مەنىڭ جەكە كورمەمدى وتكىزدى. سول كورمەدەن كەيىن تۇركيادا بەينەلەۋ ونەرى الەمىندە ء«باتيما حانىمنىڭ قىزدارى» دەيتىن اتاۋ پايدا بولدى.
– اقىرى شەت جاعاسىن شىعاردىڭىز عوي. تۇركياعا بارۋىڭىزدىڭ حيكاياسىن ايتا كەتسەڭىز. ول جاقتا گوبەلەن ونەرىنە دەگەن كوزقاراس قانداي؟
– ءوزىڭىز بىلەسىز, 90-شى جىلداردىڭ ورتاسى قيىن كەزەڭ بولدى عوي. سوندا دا ءبىزدىڭ, ياعني سۋرەتشىلەردىڭ شەتەلدەرگە ءىسساپارلارى سيرەك تە بولسا بولىپ تۇراتىن. ءوز باسىم ءۇش رەت فرانتسياعا باردىم. 1996 جىلى پرەزيدەنتتىڭ رەزيدەنتسياسى سالىنىپ جاتتى. مەن ديزاينەر رەتىندە قاتىستىم. ءدال سول جىلى مينيسترلىكتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تۇركيادا كورمە اشتىق. بىردە مەنى ءبىر تۇرىك بيزنەسمەنى ىزدەپ جۇرگەنىن وزىمىزدەن بارعانداردىڭ ءبىرى ايتتى. كارتينالارىمدى ساتىپ العالى جۇرگەن شىعار دەپ ويلادىم. سويتسەم ول ماعان باسقا ۇسىنىس ايتتى: ء«سىز وسىندا كەلىڭىز. جاستارعا, وقۋشىلارعا مىنا ونەرىڭىزدى ۇيرەتىڭىز. ءبىز سىزگە جاعداي جاسايمىز», دەدى. «گوبەلەندى ۇيرەتىڭىز» دەدى عوي قىسقاسى. بىراق مەن ەلگە بارىپ وتباسىممەن اقىلداسۋىم قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىردىم. الماتىعا كەلگەن سوڭ جولداسىما ايتتىم. سەيىتقالي ءوزى قىزمەت اتقاراتىن وقۋ ورنىنىڭ رەكتورىنا بارىپ جاعدايدى ءتۇسىندىردى. رەكتور وعان رۇقساتىن بەرگەن سوڭ, ءبىز وتباسىمىزبەن تۇركياعا كەتتىك. ەندى ەڭ قىزىعى, ءبىزدى شاقىرعان بيزنەسمەن «بىزدە عيمارات دايىن ەمەس» دەپ ءبىراز سوزبالاقتاپ ءجۇردى. ول جاقتا گوبەلەندى كوپشىلىك تۇسىنبەيدى ەكەن. سوندىقتان مايلى بوياۋ-مەن سالىنعان كارتينالارمەن كورمەلەر اشۋىما تۋرا كەلدى. تۇركيانىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۇيىمداستىرىلدى العاشقى كورمەم. سوسىن ماعان قايتا-قايتا تاپسىرىس بەرۋشىلەر كوبەيىپ كەتتى دە, الگى شاقىرعان ادامعا بارعىم دا كەلمەي قالدى.
– قازىر شە؟ قازىر ءسىزدىڭ تۋىندىلارىڭىزعا تاپسىرىس كوپ تۇسە مە؟ كارتينالارىڭىزدى نەگىزىنەن كىمدەر ساتىپ الادى؟
– ەلدەگى جاعداي بەلگىلى عوي. قاراپايىم ادامداردىڭ كارتينا ساتىپ الۋعا شامالارى كەلە بەرمەيدى. قالتالى ادامداردان تاپسىرىس ءتۇسىپ تۇرادى. مەنى جاقسى بىلەتىن ادامدار وزدەرى ىزدەپ تاۋىپ, بۇيىمتايلارىن ايتادى. وتباسىمىزبەن الماتىدا تۇرعانىمىزبەن, استاناعا دا كەلىپ-كەتىپ جۇرەم. مۇنداعى پاتەردە دە ءبىراز جۇمىستارىم بار. ول جۇمىستارعا ءبىر تۋىسىمىز «مەنەدجەرلىك» جاسايدى. جالپى, مەن ءوزىم تىنىش وتىرا المايتىن اداممىن. تابيعي تالانتىڭدى مالدانىپ, جالقاۋلىققا سالىنساڭ, جەتىستىككە جەتۋ جولى قيىندايتىنىن ومىردە كوپ كوردىم. بىراق ەندى قازىر جاستىق شاقتاعىداي جاتپاي-تۇرماي ەڭبەكتەنۋگە دەنساۋلىق تا سىر بەرە باستادى. سوندا دا ءار كۇنىمدى بوسقا وتكىزبەۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
