يراكتاعى كۇردتەردىڭ رەفەرەندۋمى جايلى نە بىلەمىز؟

Al Jazeera-نىڭ حابارلاۋىنشا, داۋىس بەرۋ دۇيسەنبى كۇنى جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا 16:00-دە اياقتالعان. رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسى الداعى 72 ساعات ىشىندە انىقتالادى. يراكتاعى كۇردتەر تەرريتورياسىنا تارايتىن Rudaw TV ارناسى داۋىس بەرۋگە حالىقتىڭ 78 پايىزى, ياعني 5 ميلليونعا جۋىق ەلەكتورات قاتىسقانىن مالىمدەدى.

داۋىس بەرۋ بيۋللەتەنىندە «كۇردىستان ايماعىن جانە ونىڭ سىرتىنداعى كۇردىستاندىق جەرلەردىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىن قالايسىز با؟» دەگەن سۇراق كۇرد, اراب, تۇرىك جانە اسسيريا تىلدەرىندە قويىلعان.

Al Jazeera اگەنتتىگى كۇردتەردىڭ رەفەرەندۋمدا تاۋەلسىز ەل اتانۋدى قولداپ شىعاتىنىن پايىمدايدى. «دەگەنمەن, بۇل بىردەن يراكتان ءبولىنىپ شىعۋدى بىلدىرمەيدى. كۇردىستان جەرگىلىكتى بيلىگى (كجب) پارتياسىنىڭ اقش-تاعى وكىلى بايان سامي ابدۋل راحمان ناتيجە يراك ۇكىمەتىنە قاجەتسىز بولعانىمەن, حالىقتىڭ قالاۋىنا كونگەن كۇرد باسشىلارى ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى», – دەيدى Al Jazeera.

بايان ءساميدىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كۇرد حالقى رەفەرەندۋمعا ماڭىز بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ول حالىقتىڭ كەلىسسوزدەرگە ءازىر ەكەنىن ايتادى ول. ء«بىز يراكتاعى نە كۇردىستانداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋدى قالامايمىز... الايدا ءبىزدىڭ ماقساتىمىز يراكتاعى كۇردىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋ», – دەيدى بايان سامي Al Jazeera-عا بەرگەن سۇحباتىندا.

كۇردتەردىڭ تاۋەلسىزدىككە تالپىنىسىن كورشى مەملەكەتتەر قولداپ وتىرعان جوق. يراك پرەمەر-ءمينيسترى حايدەر ءال-ابادي رەفەرەندۋمدى كونستيتۋتسياعا ساي ەمەس دەپ مالىمدەپ, ناتيجەسى قانداي بولعانىنا قاراماستان كەلىسسوزدەر جۇرگىزبەيتىنىن حابارلاعان-دى.

كۇردىستاننىڭ ەگەمەندىگىنە كورشى تۇركيا مەن يران دا قارسىلىق كورسەتىپ وتىر. BBC-ءدىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, تۇركيا مەن يران ءوز اۋماقتارىندا كۇرد حالقىنىڭ ازاتتىق كۇرەسى تۇتانىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنەدى. قازىرگى تاڭدا انادولى توپىراعىندا 14 ميلليونعا جۋىق كۇرد حالقى مەكەن ەتەدى. تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان ەلدىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن كەز كەلگەن ارەكەتكە تىيىم سالاتىنىن جەتكىزدى. انادولى اگەنتتىگى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەۆليۋت چاۆۋسوعلۋ كيركۋك اۋماعىنداعى تۇرىكمەندەرگە زورلىق كورسەتىلسە, قارۋلى كۇشتەردىڭ باسىپ كىرۋگە ءازىر ەكەنىن حابارلاعان. پرەمەردىڭ پىكىرىنشە, ء«مۇيىز سۇرايمىن دەپ ءجۇرىپ قۇلاعىنان ايرىلىپتىنىڭ» كەرى كەلىپ, كۇردتەردىڭ قازىرگى اۆتونوميالىق قۇقىقتارى شەكتەلۋى مۇمكىن.

اقش تا كارتادا كۇردىستان مەملەكەتى پايدا بولۋىنا قارسى. Euronews امەريكالىقتاردىڭ بۇل قادامىن ايماقتاعى ەڭ سەنىمدى ارىپتەسى يراكتى السىرەتىپ الماۋىمەن تۇسىندىرەدى. تاياۋ شىعىستا كۇردتەردى قولداپ وتىرعان يزرايل عانا. ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋ ولاردىڭ ارەكەتىن «جەكە مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى زاڭدى ارەكەت» دەپ ەسەپتەيتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن-ءدى. Euronews ارناسى ءيزرايلدىڭ قولداۋىن كۇردتەر مەن ەۆرەيلەر اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناۋىمەن بايلانىستىرادى.

كيركۋكتاعى يراكتىق كۇرد وكىلى سايلاۋدان شىققان سوڭ سيا جاعىلعان ساۋساعىن كورسەتىپ تۇر. CNN cۋرەتى 

بۇۇ دا ايماقتاعى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, رەفەرەندۋمنىڭ سوڭى ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. Al Jazeera-نىڭ حابارلاۋىنشا, بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش يراك پەن كۇردىستاننىڭ جەرگىلىكتى بيلىگىن ماسەلەنى كەلىسسوزدەر مەن ديالوگ ارقىلى شەشۋگە شاقىرعان.

قازىرگى تاڭدا سولتۇستىك يراكتاعى كۇردتەردىڭ اۆتونوميالىق قۇقىعى بار. سونىمەن قاتار, ولار وزدەرىنىڭ پارلامەنتىن سايلاپ, زاڭ شىعاراتىن جانە ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى شەشىم قابىلدايتىن مۇمكىندىككە يە. ايماقتىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى ماسۋد ءبارزانيدىڭ وكىلەتتىگى ەكى جىل بۇرىن اياقتالعان بولاتىن. الايدا تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن ونىڭ باسشىلىعى ۇزارتىلعان-دى. LSE ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى, عىلىم دوكتورى زەينەپ كايا Euronews ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايماقتىڭ ساياسي شيەلەنىسكە تاپ كەلگەنىن ايتادى. «كۇردىستانداعى ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىن ماسۋد بارزانيگە دەگەن سەنىمدىلىك ازايدى. سوندىقتان, ەگەمەندىككە ۇمتىلۋ قادامى حالىق الدىنداعى ونىڭ مارتەبەسىن وسىرەدى. ويتكەنى, يراك اسكەرى ولاردى قورعاي العان جوق جانە كۇردتەردىڭ قيىنشىلىققا دۋشار بولۋىن باعداد بيلىگىنەن كورەدى», – دەيدى زەينەپ كايا.

The Guardian گازەتىنىڭ پىكىرىنشە, كۇردتەردىڭ ازاتتىق تالپىنىسى تۇسىنىكتى. باسىلىمنىڭ پىكىرىنشە, ولاردىڭ دالەلى اقىلعا قونىمدى. «داۋىس بەرۋ – بارزاني مىرزانىڭ ءوز حالقى الدىنداعى ابىرويىن وسىرەدى, الايدا ماقساتىنا قالاي جەتەتىنى بەلگىسىز. اڭساعان ارمانىنان باس تارتۋدىڭ قۇنى ارزانعا تۇسپەيدى. ءالى دە شيەلەنىستەن شىعاتىن جول دا, ۋاقىت تا بار. ەندەشە, ونى اسا ۇقىپتىلىقپەن قولدانۋ كەرەك», – دەيدى The Guardian باسىلىمى.

كۇردتەردىڭ ەگەمەندىك جونىندەگى رەفەرەندۋمى قانشالىقتى زاڭدى؟ بۇۇ جارعىسى مەن  ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتى كەز كەلگەن حالىقتىڭ ساياسي كوزقاراسى مەن ۇستانىمىن جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قىسقاشا ايتقاندا, كەز كەلگەن ۇلت ءوزارا رەفەرەندۋم وتكىزىپ, مەملەكەت اتانۋعا قۇقىلى. The Independent گازەتىنىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي ارەكەتتىڭ سوڭى زاڭدىق تۇرعىدان قاراما-قايشىلىققا اكەلىپ سوعادى. ايماقتىڭ مەملەكەتكە اينالۋى ءوزى ورنالاسقان ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەدى. سوندىقتان, ەشقانداي حالىقارالىق ۇيىمدار ايماقتىڭ نەگىزگى يەسىنىڭ رۇقساتىنسىز جاريالانعان مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن مويىنداي المايدى.

ماسەلەن, شىعىس تيمور يندونەزيادان, وڭتۇستىك سۋدان مەملەكەتى سۋداننان, ەريترەيا ەفيوپيادان تاۋەلسىزدىگىن العاندا ءوزارا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ەگەمەندىك جاريالاۋعا نەگىزگى مەملەكەت رۇقسات بەرگەن بولاتىن. شوتلانديا ۇلىبريتانيادان ءبولىنۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزگەندە «تۇماندى البيون» داۋىس بەرۋگە قارسىلىق كورسەتكەن جوق. سونىمەن قاتار, تەرريتوريانىڭ مەملەكەت اتانۋى ءۇشىن بۇۇ-نىڭ ەل دەپ تانۋى كەرەك. كۇردىستانداعى احۋالعا كەلسەك, يراك تاراپى رەفەرەندۋمدى مويىنداعان ەمەس. ەندەشە, داۋىس بەرۋ ناتيجەسىنە قاراماستان كۇردتەردىڭ ەگەمەندىگى قانشالىقتى جاپپاي مويىندالۋى بەلگىسىز.