دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە ازاماتتار ءۇشىن مەديتسينالىق قىزمەت تۇرلەرى قولجەتىمدىلىگىنىڭ ءار ەلدە ارقالاي بولۋىنىڭ تاريحي جانە الەۋمەتتىك قىرلارىمەن قاتار, سول ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە جانە مەملەكەت ۇستانعان ساياساتقا تىكەلەي تاۋەلدىلىگى بار. ماسەلەن, كەڭەستىك كەڭىستىكتە مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ جالپىعا بىردەي تەڭگەرىمدىلىگى بولعانىمەن ەمدەۋ ورىندارىنىڭ كوپ رەتتە بازالارى ءالسىز, وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانباق تۇگىل قاراپايىم قۇرالدارمەن جابدىقتالۋى ەش سىن كوتەرمەيتىن. توزىعى جەتكەن اۋرۋحانالاردا ايلاپ جاتاتىن ەمدەلۋشىلەرگە جاسالاتىن ەم-دوم شارالارى تار كولەمدى قامتىدى. ال قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇرعاندا ەلىمىزدە بۇرىنعى تاريحي جاد بويىنشا كەپىلدى تەگىن مەديتسينالىق كومەك (كتمك) جالپىعا بىردەي باعىتىن ساقتادى. الايدا كتمك قانشا تەگىن دەگەنمەن, جۇرتشىلىقتىڭ دەنساۋلىققا قاتىستى قالتاسىنان شىعارار قاراجاتى 2011 جىلعى 31 پايىزدان 2015 جىلى 39 پايىزعا دەيىن ءوستى. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ەگەر پاتسيەنت تولەيتىن اقشا مولشەرى 20 پايىزدان اسسا, ونى «اپاتتى شىعىنعا» بالاپ, ادامداردى كەدەيلىككە الىپ باراتىن جولدىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى.
ەلىمىز مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە وزگەرىس ەنگىزۋدە قوعامدىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن تاڭدادى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى – بارشاعا تەڭ مۇمكىندىكتىڭ بەرىلۋى. مۇندا جارنانى اركىم مۇمكىندىگىنە قاراي تولەيدى. ال مەديتسينالىق كومەكتى قاجەتتىلىگىنە قاراي الادى دەپ كۇتىلدى.
ياعني قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ءتۇرى مەديتسينا سالاسىنداعى تاريفتەردى تەڭگەرۋمەن قاتار حالىقتى بىرىڭعاي ساقتاندىرۋ پاكەتىمەن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى, سونداي-اق بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ مەديتسينالىق قىزمەتتەر الۋداعى شىعىنىن مەملەكەت ءوز موينىنا الادى. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ەنگىزىلگەننەن كەيىن ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىققا جۇمسايتىن شىعىندارى تومەندەيدى, ەمدەلۋشىنىڭ تاڭداۋ ەركىندىگىنە جول اشىلادى, وزىق تەحنولوگيانى تالاپ ەتەتىن قىمبات وپەراتسيالار قور تاراپىنان بولىنگەن قارجى ارقىلى جاسالادى دەلىندى.
مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدە ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ەنۋى الەمدىك ءۇردىس ەكەندىگى ايان. ونىڭ ۇستىنە نارىقتىق قاتىناستار ورناعان ەلدە ونىڭ بولماۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. جاسىراتىنى جوق, جىل وتكەن سايىن ەڭبەككە جارامسىز قارتتار مەن بالالار سانىنىڭ ارتۋى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتى اۋىرلاتا تۇسۋدە. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدەگى قارت تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى 11,2 پايىزعا جەتەدى. 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 6,9 پايىز دەڭگەيىندە ەدى. دەمەك, كەلەشەكتە بيۋدجەتتەن بولىنۋگە ءتيىس قارجى دا قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە ءوسۋى مۇمكىن. سوندىقتان نارىقتىق قاتىناسقا قۇرىلعان مەديتسينا سالاسىنا وزگەرىس ەنگىزۋدەگى جۇمىستار شىلدە ايىنان باستالىپ, جۇمىس بەرۋشى كاسىپورىندار مەن كاسىپكەرلەر تيەسىلى جارنالارىن اۋدارىپ, قورعا جينالعان قاراجات مولشەرى 6 ملرد تەڭگەگە جەتىپ قالعاندا, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلاردىڭ قاتارىن انىقتاۋ قاجەتتىگى اتالعان رەفورماعا ازداپ دامىل بەردى.
جۋىردا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىنەن كەيىن «پرەزيدەنت بۇگىنگى سوزىندە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرىنە جەكە توقتالدى. ءبىز بۇل باعىتتا ءبىراز دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ماسەلەن, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى 4 ارنايى زاڭ قابىلداندى. بۇگىندە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلىپ, جارنا قاراجاتتارىن جيناۋدا. وسى ءبىر ايدىڭ ىشىندە قورعا 5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇستى. جالپى بيىل 25 ميلليارد تەڭگە جيناۋىمىز كەرەك. ەلباسى 2,7 ميلليون قازاقستاندىقتىڭ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدان قالىس قالىپ قويۋى مۇمكىندىگىن ەسكەرتتى. راسىندا ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان بۇل ازاماتتاردىڭ وسى جۇيەگە قاتىسۋى قيىن بولايىن دەپ تۇر. ولاردىڭ ءبىر بولىگى ءتىپتى «قاتىسپايمىز» دەپ ويلارىن اشىق ايتۋدا. سەبەبى ساقتاندىرۋ جارناسى جالاقىدان تولەنۋى كەرەك, ال ولاردا جالاقى جوق. ءبىز بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن زەردەلەۋدەمىز. بۇعان قوسىمشا ۋاقىت كەرەك. 2,7 ميلليون تۇرعىننىڭ بارلىعىنىڭ ءتىزىمىن بەكىتىپ, قانداي ساناتقا جاتاتىنىن انىقتايمىز. ەگەر كاسىبى بولسا, بىراق سالىق تولەمەي جۇرسە, «جەكە كاسىپكەر» رەتىندە تىركەتەمىز. جۇمىسسىز جۇرگەندەرىن مەملەكەت وقىتادى, جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىن قابىلدايدى», دەپ اتقارىلار اۋقىمدى ىستەردەن حاباردار ەتكەن.
بۇگىندە جىلدامدىعىن تەجەگەن رەفورما تۋرالى پىكىرلەر سان الۋان. ماسەلەن, «گەماتولوگ-دارىگەرلەر قوعامى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى يرينا پيۆوۆاروۆا ورتا جولدا دامىلداعان دۇرىس ەمەستىگىن, قوزعالىس كەرەكتىگىن, كەزىندە ازاماتتاردى ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە تىركەۋگە تۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلعاندا وسى رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدا كوپتەگەن كۇماندى ويلار ەستىلگەندىگىن, الايدا تۇرعىندار قارالۋى ءۇشىن تىركەلۋ قاجەتتىگىن ۇعىنىپ, وزگەرىس ەش بايبالامسىز, ىڭ-شىڭسىز اتقارىلعانىن جەتكىزە كەلىپ, بۇل جەردە دە ازاماتتارعا ءوز مارتەبەسىن تەزىرەك ايقىنداۋ قاجەتتىگى تۇسىندىرىلسە, قازاقستان ازاماتتارى سالا جۇمىسىن جەتىلدىرەتىن رەفورمادان قاشپايدى دەگەن ءۋاج ايتادى.
«دەنساۋلىق ساقتاۋ رەسپۋبليكالىق پالاتاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسقارما توراعاسى ماقسۇت قۇلجانوۆ «دارىگەرلەر ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋدە قاراجاتتىڭ قايدان الىناتىنى ماڭىزدى ەمەس, ولارعا پاتسيەنتتەردى ەمدەپ, سول ءۇشىن دۇرىس ەڭبەكاقى الۋلارى وزەكتى. ال مەديتسينالىق قىزمەتتى قاجەتتى رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتپەي, قىزمەتتىڭ ساپالى كورسەتىلۋىن تالاپ ەتۋ قيسىنسىز», دەيدى.
دەنساۋلىق سالاسىنا رەفورما جۇرگىزۋ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىداعى پروبلەمانىڭ قانشالىقتى قيىن ءتۇيىن ەكەندىگىن ايقىندادى. ء«وزىن-ءوزى ەڭبەكپەن قامتيدى» دەيتىن 2,7 ملن ادامنىڭ ەش سالىق تولەمەستەن جۇمىس اتقارۋشىلارمەن بىردەي الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى پايدالانۋ مۇمكىندىگى بارلىعى كورىندى. الايدا ءوزىن ءوزى ەڭبەكپەن قامتۋشى ازاماتتارعا تيەسىلى پروبلەمالار دا جەتكىلىكتى. مەملەكەت الدىندا سالىق تولەيتىندەردىڭ قاتارىندا جوق بولعانىمەن, زەينەتاقى قورلارىنا قاراجات جيناقتاماعان ولار كەيىن زەينەت جاسىنا جەتكەندە الەۋمەتتىك ەڭ از قورعالعان توپقا اينالاتىنى ايان. كۇندەلىكتى كۇنكورىسى ءۇشىن جالدامالى جۇمىسقا جەگىلىپ, جۇك تاسىپ, دۇكەندەر مەن بازارلاردا ساتۋشى, مەيرامحانا, اسحانالاردا ىدىس جۋشى, داياشى بولىپ جۇرگەن قانشاما ادام بار دەسەڭىزشى. جۇمىس بەرۋشىلەرگە ولارمەن كەلىسىمشارت جاساۋ ءتيىمسىز. جۇمىس كۇنىنىڭ اياعىندا عانا كۇندەلىكتى كەلىسىلگەن سوماسىن بەرىپ, ارزان كۇش رەتىندە پايدالانعانىن ءجون سانايدى. ماسەلەن, كوپتەگەن قۇرىلىس كومپانيالارى قۇرىلىسشىلاردى كەلىسىمشارتسىز جۇمىسقا قابىلداپ, اياعىندا اقشالارىن تولەمەي كەتەتىنى دە جاسىرىن ەمەس. ال وسى ىسپەتتى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلاردىڭ پروبلەماسىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلۋىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جاسالاتىن رەفورما سەبىن تيگىزدى.
ءسوز جوق, مەديتسينالىق قىزمەتتەر ساپاسىنىڭ جاقسارۋى, پاتسيەنتتەردىڭ جوعارى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن قىمبات وپەراتسيالاردى قور ەسەبىنەن جاساتۋى, ءدارى-دارمەكتىڭ قولجەتىمدى بولۋى, جاقسى كلينيكادا ەمدەلۋگە جول اشىلۋى حالىققا وتە ماڭىزدى. بۇل ءۇشىن ءمامس جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى دە زامان تالابى ەكەنى ايقىن. ەگەر بارلىق جۇمىس بەرۋشى زاڭدى اينالىپ وتپەي, ماۋسىمدىق نەمەسە ۋاقىتشا كەلىسىمشارت جاساسىپ, الەۋمەتتىك تولەم تۇرلەرىمەن سالىقتى دەر كەزىندە اۋدارىپ تۇرسا, ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تاباتىنى, ودان بارلىق تاراپتىڭ ۇتاتىنى انىق.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
