وسىنداي حالىقتىق ءىستى قاۋزاعان القالى جيىن وتكەن اپتادا ەلوردادا بولعان ەدى. «ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيى, پروبلەمالارى جانە زاڭنامالىق رەتتەۋ پەرسپەكتيۆالارى» دەگەن تاقىرىپتاعى پارلامەنتتىك تىڭداۋدا وسى سالاعا قاتىستى كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالىپ, تالقىعا ءتۇستى. ماسەلەن, سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتا ءبىلىم جۇيەسىندە ساپادان گورى ساندىق كورسەتكىشتەرگە كوبىرەك كوڭىل اۋىپ كەتكەنىنە نازار اۋدارا كەلىپ, مۇعالىمدەر مارتەبەسىن كوتەرۋگە, گرانت بولۋگە, وقۋلىق ساپاسىنا قاتىستى تولعاقتى ماسەلەلەر از ەمەستىگىنە توقتالعان بولاتىن. ادامنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ۇلتتىڭ تابىستى دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى ەكەنىن ايتقان ق.توقاەۆ وسى جيىندا «مۇمكىن, ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى رەفورمالاردىڭ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋىن توقتاتا تۇرۋ كەرەك شىعار» دەگەن ويىن دا ورتاعا سالعان ەدى.
شىنىندا, قازىر ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ءىسى ويعا ورالعاندا «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق كولدەنەڭ شىعا بەرەتىنى بار. ويتكەنى ءبىلىم سالاسى بويىنشا رەفورمالاردان كوز اشپاي كەلەمىز. الدىنداعى جۇمىستى تۇيىندەپ بولماي, ء بىراز باسشىلار ءوز رەفورماسىمەن كەلۋدى ادەتكە اينالدىرىپ الدى. ارينە, ۋاقىت تالابىنا ساي وزىق يدەيا, ومىرشەڭ تىرلىك كەرەك. ونى ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. بىراق جوعارىدان جاسالىپ, تومەندەگىلەرگە جۇكتەلەتىن تاپسىرما اسىرەسە مۇعالىمدەرگە اۋىر تيەدى. ەندى توسەلىپ كەلە جاتقاندا تاعى ءبىرى كيىپ كەتىپ جاتادى. «بۇل قالاي؟» دەپ ورىنداۋشىلار ايتا المايدى. ايتسا جەپ وتىرعان نانىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. مۇعالىم مەكتەپتىڭ, ديرەكتوردىڭ بەدەلىن ويلايدى. ديرەكتور وزىنەن جوعارىدان اسا المايدى. ءبىلىم تومەن, ءتارتىپ اقساپ جاتسا دا, ءبارى جاقسى, ۇلگەرىم 100 پايىز دەپ ەسەپ بەرۋى كەرەك. ۇلگەرىمى ناشار وقۋشىنىڭ بولاتىنى بەلگىلى. بىراق ءبارىن ۇلگەرتۋ جونىندەگى جاساندىلىق جالىقتىرمايتىن بولدى. سونداي-اق «وقىمايتىن وقۋشى جوق, مۇعالىم وقىتا المايدى» دەگەن قاعيدا شىقتى. بۇل مۇعالىم بەدەلىن قۇلدىراتپاي قايتەدى. مۇنداي جاعدايدا ءبىلىم ساپاسى تۋرالى نە ايتا الامىز. سىنىپتان سىنىپقا ويناپ ءجۇرىپ اتتايتىن بالا باس قاتىرىپ قايتەدى. مۇنى دا ەسكەرۋ كەرەك دەپ بىلەمىز.
تاعى ءبىر ايتارىمىز, 11 جىل وقىپ, ۇبت سىناعىنان وتە الماي قالعاندار جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ديپلومىن الۋ ءۇشىن ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت سىناق تاپسىرۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل جاستارعا قامقورلىق پا, الدە اقى تولەسەڭ عانا وقىتاتىن ءبىلىم ورىندارىنا جاسالىپ وتىرعان جاقسى «جاعداي» ما؟ اتا-اناسىنىڭ قالتاسىن قاعىپ, قاتىرما قاعاز العان جاستىڭ سول ماماندىعىنا ساي ەرتەڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ جايى قالاي بولادى؟ بۇل ءتاسىلدى تەك كاسىپتىك بىلىمگە, ياعني دۋالدى وقىتۋعا بۇرعانىمىز ءجون ءتارىزدى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ باسىنا نەگە بۇلت ۇيىرىلە بەرەدى؟ مۇنىڭ سەبەبىن ەل جايىن بىلمەي, ەرتەڭ قالاي بولادى, دايىنبىز با, وقۋ بازاسى جەتكىلىكتى مە, مۇعالىم بىلەگىن سىبانىپ وتىر ما – وسى سەكىلدى كوپ ماسەلەنى ەسكەرمەي, عىلىمي نەگىزىن قالاپ, زەردەدەن وتكىزبەي, جىلى كابينەتتە «نەگە بولماسىن» دەگەن تۇسپالدان تۋعان رەفورمالاردان ىزدەگەن ءجون سەكىلدى. ءوزىمىز ۇلگى تۇتاتىن وركەنيەتتى ەلدەردە الدەقاشان ورنىققان 12 جىلدىق وقۋ ۇردىسىنە كوشۋ مەملەكەتىمىزدە 2008 جىلى قولدانىسقا ەنۋى كەرەك ەدى.
ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا تۇيىندەلىپ, ءۇش ساتىسى ايقىندالىپ, «ون ەكى جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. 2008-2009 وقۋ جىلى ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارى جاڭا باعدارلاما بويىنشا وقي باستايدى. 2009-2010 جىلىنان باستاپ 5 جانە 11-سىنىپتاردى 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشىرۋ باستالادى», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتتى. بىراق باعدارلاما بولعانمەن, ازىرلىكتىڭ تياناقسىزدىعىنا بايلانىستى 12 جىلدىق وقۋ 2010 جىلعا, ودان كەيىن 2015 جىلعا, ەندى 2019 جىلعا ىسىرىلىپ وتىر. ءسوز باسىندا ايتىلعان سەنات تىڭداۋىندا حالىق قالاۋلىلارى 12 جىلدىق ءبىلىم بەرەتىن ەلدەردە وقۋشىلار ءبىر اۋىسىمدا وقيتىنىن, بىزدە ەكى اۋىسىم بىلاي تۇرسىن, ءۇش اۋىسىمدى جويا الماي وتىرعانىمىز, قالادا بۇل ماسەلە ءتىپتى قوردالانىپ بارا جاتقانىن العا تارتقان ەدى.
12 جىلدىقتىڭ ءمانى – ساۋاتتىلىق, ونى ءبىلۋ از, مەڭگەرۋ قاجەت دەگەنگە سايادى. سول ساۋاتتىلىق بالاباقشادان باستالسا كەرەك. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەنىڭ ءوزى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس دەيمىز. ءبىرىنشى سىنىپتىڭ تابالدىرىعىن اتتايتىن بالا سول بالاباقشادان 100 پايىز دايىن بولىپ كەلۋى كەرەك. ايتۋشىلاردىڭ سوزىنە قاراساق, ول كورسەتكىش قازىر 100 ەمەس, 70 پايىزدى قۇرايتىن كورىنەدى. بۇل ارينە رەسمي دەرەك. جاڭا وقۋلىق جەلىسى سىنىپقا دايىن بولىپ كىرەتىن بالاعا ارنالعان. سول وقۋلىقتى مەڭگەرۋ 0 سىنىپتا (0+11 سىنىپ) ەكەن. ولاي بولماعان جاعدايدا ۇل مەن قىز ءارىپ پەن ساندى تولىق مەڭگەرمەي كەلەدى. وسى ارادا بالاباقشامەن قامتىلماعان بالانىڭ جايى قالاي بولماق؟ مۇنىڭ ىشىندە قيانداعى اۋىل بالاسى دا بار. بالاباقشادا بىلىكتى ماماننىڭ جەتىسپەيتىنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. مۇنداي قيىندىقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەستىرگەن كەيبىر ءبىلىم ۇيالارى وزدەرىنىڭ اۋماعىنداعى بالالاردى كونكۋرس ارقىلى ءبىرىنشى سىنىپقا قابىلداۋدى جولعا قويعان. بۇل مەكتەپكە ءتيىمدى بولعانمەن, بالاعا, اتا-اناعا ءتيىمدى بولا قويا ما؟ وعان ولاردىڭ ايتار ءۋاجى ءبىلىم مەكەمەسى ورنالاسقان اۋماقتاعى بالامەن مۇعالىم ەرتە باستان جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەكەن. اتا-انالارىنا ەسكەرتىپ وتىرۋلارى كەرەك. بۇل اراداعى بار سالماق تاعى دا مۇعالىمگە تۇسەدى. كوشە ارالاپ, اتا-انالارىمەن جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. كەيدە مۇنداي ءتيىمدى دەگەن ءتاسىلدىڭ كەرى جاعى بولماي قويمايتىنى تاعى بار. الگىندەي كونكۋرسقا قاتىسىپ, باستارىن اۋىرتقىسى كەلمەگەن اتا-انالار وقۋشىنى ءۇنسىز قابىلداي سالاتىن ورىس مەكتەبىنە بەت بۇرا سالۋى مۇمكىن عوي.
ءيا, بەس كۇندىك وقۋ اپتاسى بارلىعىنا بىردەي بولماي, جۇرتشىلىقتىڭ تۇسىنبەۋشىلىگىن تۋدىرۋدا. سوندىقتان دا شىعار ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆ سەناتتاعى تىڭداۋدا «بەس كۇندىك وقۋ اپتاسىنىڭ نورمالارى بەكىتىلگەن. بىراق مەكتەپتىڭ جاعدايىنا جانە تيپىنە قاراي بارلىعىنا بىردەي ەنگىزۋ قيىن بولىپ تۇر» دەدى. بۇل جۇمىستى قالاي ءتيىمدى اتقارۋعا بولادى دەگەن سۇراققا ءومىرىن ءبىلىم بەرۋمەن بايلانىستىرعان ازاماتتار اسىعىس ءىس دەپ, الدىمەن پاندەر بويىنشا نەگىزگى ساباق كەستەسىن انىقتاپ الۋ كەرەكتىگىن, ال قوسىمشا ساباقتى وزىنشە جۇرگىزۋدى ۇسىنادى. بۇل قازىر مەكتەپ باسشىلارى مەن مۇعالىمدەرگە سالماق ءتۇسىرىپ تۇرعانىنا وكىنىشتەرىن بىلدىرەدى.
وقۋلىق ساپاسىنا ساق بولساق
وقۋلىق بالاعا ءبىلىم بەرىپ قانا قويمايدى, ول – وتاندىق ءونىم, ەل قاۋىپسىزدىگىندە ستراتەگيالىق ءمانى بار قۇرال. بىراق سول وقۋلىقتىڭ باسىنا ءالى بۇلت ءۇيىرىلىپ تۇرعانداي. ونىڭ سەبەبىن «وقۋلىقتاردى, وقۋ ادىستەمەلىك كەشەندەر مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردى ءوز قارجىسىنا دايىنداۋدى قالاۋىنشا اۆتور, اۆتورلىق ۇجىم نەمەسە باسپا ۇيىمداستىرادى» دەگەن سوزدەردەن ىزدەۋ كەرەك سەكىلدى. ماسەلە وسى جەردە جاتىر. اۆتور قانداي ادام, ءبىلىمى مىقتى ما, تىلگە جەتىك پە, عىلىمنان, ادىستەمەدەن, ءدال بۇگىن بالاعا ساباق بەرۋدەن حابارى بار ما؟ بۇل تالاپتارعا جاۋاپ بولسا, وقۋلىق وڭالادى. قازىرگى وقۋلىق جايلى ورشىگەن اڭگىمە وسى تالاپ ۇدەسىنەن شىقپاۋدا جاتقان ءتارىزدى.
وتاندىق ءتول وقۋلىقتارىمىز 1997 جىلى جارىق كوردى. سودان بەرى 20 جىل ءوتتى. بىراق وقۋلىق ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعار ەمەس. شىقپاعانى ءوز الدىنا ميلليونداعان ۇل مەن قىزدىڭ وبالىنا قالىپ جۇرگەن جوقپىز با دەگەن وي مازالايدى. وقۋلىق تۇبەگەيلى تۇزەلگەنشە ءار جىل سايىن مەكتەپ ءبىتىرىپ, ءبىلىم تابالدىرىعىن العاش اتتاعاندار قيىندىعىن كورىپ جۇرە بەرمەك پە؟ ال جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىعى تۇنىپ تۇرعان ماسەلە. قالاي ايتساق تا ساپالى وقۋلىق تەرەڭ ءبىلىمنىڭ التىن ارقاۋى ەكەنى ءسوزسىز.
وقۋلىق شىعارۋدى ۇيلەستىرىپ وتىرۋدى دا بەلدى ءبىر مەكەمەگە جۇكتەسەك ارتىق بولمايدى. ونداي مەكەمە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بولعان. ول ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسى ەدى. كەڭەس ءداۋىرى قۇردىمعا كەتكەننەن كەيىن تاۋەلسىز ەلدىڭ پەداگوگيكالىق ءىلىمىن ىلگەرى باستىرىپ, ۇيىمداستىرىپ وتىراتىن عىلىمي ورتالىقتىڭ نەگىزىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىنعى پەدوگوگيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە اكادەميا قۇرۋ كەرەكتىگىن تاپسىرىپ, ىرگە كوتەرگەندە تۇساۋىن دا ءوزى كەسكەن ەدى. كەيىن بۇل اكادەميانىڭ ىشىندەگى ەكى ينستيتۋت جويىلىپ, باس-باسىنا بيلىك قۇراتىن ورتالىقتار قۇرىلدى. ەندىگى جەردە سول ورتالىقتاردى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا قوسىپ, بۇكىل ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن تاربيە ماسەلەسىن سوندا جۇيەلى ۇيىمداستىرساق ەكەن.
ۇستاز تۇرمىسىن ۇمىت قالدىرمايىق
وسى ماقالانى جازۋ كەزىندە استانا قالاسىنداعى ەكى ءبىلىم مەكەمەسىندە بولىپ, وڭىرلەردەگى تىلشىلەردەن ماتەريالدار جيناعان ەدىك. ەندى سوعان توقتالىپ كورەلىك. ءبىرىنشى, ءوزىمىز بولعان قالا مەكتەپتەرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جاقسى ەكەن. تاجىريبەسىنە, ساناتىنا, ساعات سانىنا قاراي ءبىر شوعىر ۇستازدار 180-200 مىڭ تەڭگەنىڭ ۇستىندە ايلىق السا, جاس ماماندار 60 مىڭ تەڭگە, كەيدە جۇمىسىنا قاراي 70 مىڭ تەڭگە جالاقى ەنشىلەيتىن كورىنەدى. ارينە, ميلليون تەڭگە الاتىنداردىڭ قاتارىندا بۇل ءبىر تامشىداي بولار. سونىڭ ىشىنە سىنىپ جەتەكشىسىنە 4,5 مىڭ تەڭگە, داپتەر تەكسەرگەنگە 3,5-4 مىڭ تەڭگە قوسىلاتىنىن ايتا كەتەيىك. لابورانتتار 30-40 مىڭ تەڭگەنى, تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر مەن كۇزەتشىلەر 30-35 مىڭدى مىسە تۇتادى. ارينە, باسپاناسى بارلار كۇن كورەر, ال پاتەر جالداپ تۇرعانداردىڭ تىرلىگى تىعىرىققا تىرەلمەيدى دەپ ايتا الماساق كەرەك. مۇعالىمدەردىڭ جەتپەي جاتۋى دا وسىعان بايلانىستى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ەگەر قالالىق جەردە جاس ماماندار وزىنە ءوزى كەلىپ العانشا, تۇرا تۇراتىن جاتاقحانا سالىنسا, اۋىلدا دا سونداي ءبىر شارا ىسكە اسسا, قارايلاسقان قامقورلىق بولار ەدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىستى اتقارىپ جاتقان مەكەمەلەر ەلىمىزدە بارشىلىق. ۇستازدارىنىڭ تىرلىگىن وڭالتىپ بارىپ, ءبىلىمنىڭ ساپاسىن سۇراساق جاراساتىن سەكىلدى.
ۇتىمدى ادىستەمەلەردى ۇلتتىق تاربيەمەن ۇشتاستىرساق
تاعى ءبىر ايتارىمىز ۇلتتىق تاربيە ەدى. سول ۇلتتىق تاربيەنى كەي تۇستا ءبىلىم بەرۋدىڭ كولەڭكەسىندە قالدىرىپ العاندايمىز. سودان با دەيمىز, وقۋشىلاردىڭ اراسىندا جات قىلىقتاردىڭ كەيدە ءورشىپ كەتىپ جاتقانى. ءال-فارابي بابامىزدىڭ تاربيەسىز بەرگەن ءبىلىم قۇمعا قۇيعان سۋمەن تەڭ دەگەنىن ءجيى ايتامىز. بىراق ونى ورىنداۋ جاعى كەمشىن سوعىپ جاتىر. جالپى, تاربيە ماسەلەسىن ءبىلىم ىسىمەن قاتار الىپ ءجۇرىپ, قاجەت بولسا, بۇكىل جۇرتتى جۇمىلدىراتىن ستراتەگيالىق باعدارلاما تۇزسەك تە ارتىق بولا قويماس. سەبەبى بۇگىنگىدەي قۇبىلمالى زاماندا ۇرپاقتى ۇستاي الماساق «قاتەرلى جەردە قاپەرسىز وتىردىق. وزىمىزگە وكپەلەمەسەك, وزگەگە وكپەلەر بەت جوق» (ا.بايتۇرسىن ۇلى) بولىپ جۇرمەسىن.
زامان اعىمىنا قاراي بالانى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ قولعا الىنىپ جاتىر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, 5 مىڭ ۇستاز كۋرستان وتەتىن كورىنەدى. سول وقۋ كەزىندە تالاپتانۋشىلار ءبىر ايدان بەس ايعا دەيىنگى ارالىقتا ء تىلدى مەڭگەرىپ شىعۋى ءتيىس. ولاردىڭ ايلىعى ساقتالىپ, وقۋ كەزىندە قوناقۇيدە تۇراتىن بولسا كەرەك. بۇل – ۇلكەن جوبا. جوعارى سىنىپتاردا ءتورت ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ مىندەتى جانە بار. جوعارى وقۋ ورىندارىندا بەس جىل بويى ارەڭ مەڭگەرگەن ءتىلدى بەس ايدا ءبىلىپ شىعۋ وڭاي بولا قويار ما؟ تەرميندەردى كوڭىلگە تۇيگەنمەن, ساباق ءتۇسىندىرۋ جاعى قالاي بولادى. اسىرەسە, جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە ەكىنىڭ ءبىرى جۇرگىزە الا ما؟ بۇل دا ءبىر ناۋقانشىلدىقتىڭ ءتۇرى بولىپ جۇرمەي مە؟
ءتىل دەگەننەن شىعادى, سوڭعى جىلدارى قازاق باۋىرلارىمىز ءوز ۇل-قىزىن ورىس سىنىبىنا بەرەتىندى ادەتكە اينالدىرىپ بارا جاتقان سەكىلدى. بۇل قالاي دەگەن سۇراق ءار جەردەن شاڭ بەرە باستادى. وسى ماسەلەنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى (13.09.2017) كوتەرىپ, استاناداعى №84 مەكتەپ-ليتسەيىندەگى ورىس ءتىلى سىنىبىنىڭ 90 پايىزى قاراكوز قانداستارىمىزدىڭ ۇرپاعى ەكەنىن قالىڭ جۇرتقا جەتكىزدى. قازاق سىنىپتارىندا 38 وزگە ۇلت وكىلى وقىسا, ورىس سىنىبىندا باقانداي 336 قازاق بالاسى پارتادا وتىر ەكەن. ال ەستىپ-بىلگەن مىنا مىسالعا جۇگىنەر بولساق, ەلورداداعى نەگىزىنەن ءوز باۋىرلارىمىز شوعىرلانعان جاڭا شاعىن اۋدانداعى №72 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا, ياعني 41 قازاق سىنىبىندا – 1010 بالا, 49 ورىس سىنىبىندا 1480 بالا وقىسا, سوڭعىسىنداعى وقۋشىلاردىڭ 80 پايىزى ءوز ۇل-قىزدارىمىز بولىپ شىقتى. بيىل ءبىرىنشى سىنىپقا 398 بالا قابىلدانىپتى. قازاق سىنىبىندا – 144 بالا, ورىس سىنىبىندا 254 وقۋشى وقىپ جاتىر. ورىس سىنىپتارىنىڭ نەگىزگى ارقاۋىن قازاق بالالارى قۇرايدى. وزگە ۇلت بالالارى ساناۋلى كورىنەدى. بۇل قالاي دەگەن سۇراعىمىزعا ءتيىستى ازاماتتار بۇعان كەزىندە قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن جاس اتا-انالار بارىپ جاتقانىن العا تارتتى. ولارعا بالالارىڭىزدى قازاق سىنىپتارىنا بەرىڭىز دەگەن كەزدە ايتاتىن ۋاجدەرى وزدەرىنىڭ قازاق مەكتەبىن بىتىرگەنىن, سودان ءالى كۇنگە دەيىن قيىندىق كورىپ جۇرگەندەر, ەندى ونداي «قاسىرەتتى» ۇل-قىزدارىنىڭ باسىنان وتكىزگىسى كەلمەيدى ەكەن. سونىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىردان اسسا دا ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە كوشە قويماعانىنا, كوپتەگەن مەكەمەلەر ءالى دە رەسمي تىلدە سويلەپ, قۇجات الماساتىنىنا رەنىشتەرىن بىلدىرەتىن كورىنەدى. ورىس ءتىلدى اتا-انالار بولسا, قازاق سىنىبىنا بالالارىن بەرۋگە بەيىمدىك تانىتىپ, ۇرپاعىنىڭ ەكى ءتىلدى مەڭگەرۋىنە مۇددەلى ەكەندىكتەرىن ايتىپ, كومەك سۇرايتىنىن جەتكىزەدى. بۇعان وتاندىق ءبىلىم ىسىندەگى اتتەگەنايلاردا اسەر ەتىپ جاتپاسىنا كىم كەپىل. قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ءىسى قولعا الىنىپ جاتىر. وسىنى جەتە تۇسىنبەگەندەر الداعى جاعىمسىز جايدى ءورشىتىپ جىبەرمەي مە دەگەن وي سانانى شىرماي بەرەدى. وسىنداي ورالىمسىزدىقتىڭ الدىن الۋدى ەرتە ويلاستىرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەرەڭ ءمانى بار ماقالاسىنداعى ۇلتتىق يدەيانى تۇيسىنە الساق, رۋحىمىز اسقاقتاي تۇسەرى انىق. مەملەكەت باسشىسى: «وتكەن حح عاسىر حالقىمىز ءۇشىن قاسىرەتكە تولى, زوبالاڭ دا زۇلمات عاسىر بولدى. بىرىنشىدەن, ۇلتتىق دامۋدىڭ كونەدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان وزىمىزگە عانا ءتان جولى ءبىرجولا كۇيرەتىلىپ, قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ بىزگە جات ءۇردىسى ەرىكسىز تاڭىلدى. ەكىنشىدەن, ۇلتىمىزعا ادام ايتقىسىز دەموگرافيالىق سوققى جاسالدى. ونىڭ جاراسى ءبىر عاسىردان بەرى ءالى جازىلماي كەلەدى. ۇشىنشىدەن, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى قۇردىمعا كەتە جازدادى», دەگەن اششى بولسا دا اشىق ايتقان تولعامىنىڭ استارىندا قانشاما شىندىق جاتىر دەسەڭىزشى.
تاعى دا ءبىر دايەك كەلتىرە كەتەيىك, استاناداعى №22 ورىس مەكتەپ-گيمنازياسىندا بولعانىمىزدا دا كوڭىل جابىرقاتار جايلارعا كۋا بولدىق. 1700 بالا وقيتىن ءبىلىم ۇياسىندا 3216 بالا ءبىلىم الۋدا. بيىل ءبىرىنشى سىنىپقا كەلگەن 1640 بالانىڭ 909-ى قازاق بالالارى. مەكتەپتەگى بارلىق وقۋشىلاردىڭ نەگىزىن قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى قۇراپ وتىر. ءبىر وكىنىشتى جايدى ەستىگەندە تاس تىستەگەندەي بولدىق. ءبىرىنشى سىنىپتى بىلاي قويىپ, قالاداعى قازاق مەكتەپتەرىندە 5, 8, ءتىپتى 10 سىنىپتا وقىپ جاتقان بالالارىن اتا-انالارى ورىس ءتىلدى ءبىلىم مەكەمەلەرىنە بەرۋگە نيەت تانىتا باستاپتى. ونداي اتا-انالاردىڭ قاتارىندا اجەلەر مەن اتالار دا از كەزدەسپەيدى ەكەن. بۇل قالاي دەگەندەرگە, ولار ءارتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ, قاشقاقتايتىن كورىنەدى. ءبىر زاماندارى قازاق مەكتەبى دەپ ەدىك, ەندى قازاق مەكتەبىنەن بالالارىمىزدىڭ الا كوڭىل ەتىپ الا قاشۋ ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ السىزدىگىنەن بە, الدە باسقالاي جاعدايلار اسەر ەتىپ وتىر ما؟ حالقىمىز ساۋاتسىز ەمەس, وتىرا قالعان جەردە تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەندەپ اڭگىمە قوزعايدى. سوعان قاراعاندا, «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» ء(ا.بوكەيحان) دەگەن اقيقات شىعار.
وڭىرلەردەگى ورەندەر قاي تىلدە ءبىلىم الۋدا
ەندى وبلىستارداعى تىلشىلەردەن العان ماتەريالدارعا كەزەك بەرەلىك: اقتوبە قالاسىنان ارىپتەسىمىز تەمىر قۇسايىن جىبەرگەن دەرەككە دەن قويساق, قازاق بالالارىنىڭ 12,8 پايىزى (14429) ورىس تىلىندە وقيدى. ال قاراعاندىداعى ءتىلشى ميراس اسان قالاداعى 78 مەكتەپتىڭ 10-ى تازا قازاق مەكتەبى دە, 57-ءسى ارالاس ەكەنىن ايتىپ, سول ارالاس مەكتەپتەر باستاۋىش سىنىپپەن شەكتەلىپ وتىرعانىنا وكىنىشىن بىلدىرەدى. «سونىڭ سالدارىنان 4- سىنىپتى بىتىرگەن وقۋشىلار ودان ءارى تازا قازاق مەكتەبىن ىزدەۋگە ءماجبۇر. ءۇيىنىڭ قاسىندا مەكتەپ بولا تۇرا تاڭ اتپاي قالانىڭ ەكىنشى ءبىر تۇكپىرىنە سابىلۋ قانشالىقتى ادىلەتتى», دەي كەلىپ, «جالپى باستاۋىشتان سوڭ قازاق سىنىپتارىن تاراتىپ جىبەرۋ تۋرالى زاڭ تارماعى قايدا جازىلعان؟ سوندىقتان ءبىلىم باسقارماسى بۇل ىستە بەيتاراپتىق تانىتپاۋى ءتيىس. مۇنى زەرتتەپ باستاۋىشپەن عانا قازاق تىلىندە سىنىپتار شىعارۋمەن شەكتەلەتىن مەكتەپتەردە انا تىلىمىزدەگى سىنىپتاردىڭ جالعاسۋىنا قانداي دا ءبىر قارەكەت جاساۋى قاجەت» دەپتى. ورىندى پىكىر سول سەكىلدى قوستاناي وبلىسىنداعى ءنازيرا جارىمبەت اتا-انانىڭ ايتقان ءۋاجىن, مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ تۇيتكىلىن جىبەرىپتى.
«مەنىڭ قىزىم ءجاميلا سەيتحانوۆا قوستاناي قالاسىنداعى م.گوركي اتىنداعى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن گيمنازيانىڭ 1-ءشى سىنىبىنا باردى», دەگەن اتا-انا بالجان مەدەباەۆا «تەستتەن قىزىم ورىس مەكتەبىنە دە, قازاق مەكتەبىنە دە وتكەن بولاتىن. ءبىز ورىس مەكتەبىن تاڭدادىق. بۇل تاڭداۋ كەزىندە ابدەن ويلاندىم, كوپتەگەن اتا-انالاردىڭ, مۇعالىمدەردىڭ پىكىرلەرىن تىڭدادىم, بىراق ورىس مەكتەبىن قالادىم. ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر ۇلتتىق تاربيەگە, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە باسىمدىق بەرەدى, ولار جالپى بازالىق ءبىلىم بەرۋدى كەيىنگى ورىنعا قويادى. ويتكەنى بالالار ءبىرىنشى سىنىپقا ەشقانداي دايىندىقسىز, قازاق ءتىلىن بىلمەي كەلەدى. بارلىق كەمشىلىك بالاباقشادان كەتەدى. ويتكەنى, قازاقشا بالاباقشالار بالاعا جەتكىلىكتى ءتىل ۇيرەتپەيدى, دۇرىس دايىندامايدى. بۇلدىرشىندەردىڭ بارلىعى ورىسشا سويلەپ جۇرەدى. بالاباقشاعا ءبىر-ەكى ورىس بالاسىن الىپ كەلسە, سوعان ءماز بولادى. ال شىن مانىسىندە ەكى ورىس بالا كەلسە, ولار بالاباقشاداعى بار بالانى بۇلدىرەدى, ولار الگى ەكى بالامەن ورىسشا سويلەسىپ كەتەدى. تىلدىك ورتانىڭ جۇتاڭدىعى بالاباقشادان باستالاتىنى اقيقات», دەيدى. ول سونداي-اق قىزى بارعان گوركي اتىنداعى گيمنازيا وبلىستاعى ەڭ ۇزدىك مەكتەپتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن جانە ماسكەۋدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ باعدارلاماسىمەن جۇمىس ىستەيتىنىن ايتىپتى. رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە ارنالعان گرانتتار بار. ولار بارلىق ەلدەردەن تالاپتى, دارىندى تۇلەكتەردى جيناۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ مەكتەپتەرىمەن دە جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە قوستانايداعى گيمنازيامەن دە ۇزاق جىلدان بەرى بايلانىس جاساپ كەلەدى. گيمنازيادا ءبىلىم دەڭگەيى وتە جوعارى, ماسكەۋلىك ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى مەكتەپكە كەلىپ, سەمينارلار وتكىزىپ تۇرادى. وقۋشىلاردى تەستىلەۋدەن وتكىزەدى. وسى گيمنازيادا وقيتىن بارلىق ورىس بالالارى ەرتەڭ رەسەيدە وقۋعا دايىندالادى. رەسەي جوعارى وقۋلارى قوستانايدا وسى گيمنازيا مەن فيزيكا-ماتەماتيكا ليتسەيىنىڭ تۇلەكتەرىن قۋانا الادى. بۇعان نە دەۋگە بولادى؟
اۋىلداعى قازاق مەكتەپتەرى نەگە مۇقتاج؟
امانگەلدى اۋدانىنداعى ا.نۇرمانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ ديرەكتورى قۋاندىق شوعالوۆ اۋىل مەكتەبىندە ەڭ الدىمەن ماتەريالدىق بازا ءالسىز ەكەنىن ايتادى. «مىسالى, اۋىل بالاسى ينتەرنەتتى پايدالانا المايدى دەسەم بولادى. ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعى جوق, كومپيۋتەر جەتىسپەيدى. قالا مەكتەپتەرىمەن سالىستىرعاندا بۇل جونىنەن اۋىل بالاسى تىم ارتتا قالىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, شالعايداعى اۋىل مەكتەپتەرى كادر, مۇعالىم تاپشىلىعىن كورىپ وتىر. مىسالى, امانكەلدى اۋدانىنداعى مەكتەپتەردىڭ ەشقايسىسى دا بۇل وزەكتى ماسەلەلەردەن تىس تۇرعان جوق دەپ ايتا الامىن.
ءبىزدىڭ مەكتەپتە ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى جوق. ءتورت جىلدان بەرى ارقالىق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرى كەلىپ ساباق بەرەدى. اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعالىمى جەتىسپەيدى. ۇشىنشىدەن, مۇعالىمدەردى قوس ماماندىققا دايىنداۋ توقتادى. ولار شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەر ءۇشىن اۋاداي كەرەك ەدى. اۋىلعا جاس مۇعالىمدەر كەلمەيدى. گرانتپەن تۇسكەن ستۋدەنتتەر ديپلوم العان سوڭ, اۋىلدا 2-3 جىل جۇمىس ىستەسە دۇرىس بولار ەدى, بىراق ول دا ساقتالىپ وتىرعان جوق. تورتىنشىدەن, بەس كۇندىك وقۋ كەستەسى اۋىل مەكتەپتەرى ءۇشىن وتە قولايسىز. ويتكەنى, بالا تاڭەرتەڭگى 8-دەن 3-كە دەيىن وقيدى. بالالاردىڭ قارنى اشادى. اۋىلدا 3-4 بالاسى مەكتەپتە وقيتىن كوپ بالالى وتباسىلار بار. مەكتەپتەن تاماق ءىشۋ ءۇشىن ءار بالاعا كەمىندە 100 تەڭگە كەرەك. اتا-انا ءتورت بالاعا كۇن سايىن 400 تەڭگەنى قالاي تاۋىپ بەرەدى؟ اۋىلدا اي سايىن ايلىق الىپ وتىراتىن جۇمىس تا جوق قوي؟ بەس كۇندىك وقۋ ءوزى جەتپەي جاتقان مۇعالىمدەر ءۇشىن دە قولايسىز. تاعى ءبىر تۇيتكىل – قىس ايلارىندا تاڭەرتەڭ ۇيدەن ەرتە شىعۋ بالاعا قيىن. قالاداعىداي اۆتوبۋسپەن جۇرمەيدى. اۋىلدىڭ جاعدايىن, اۋىل مەكتەبىنىڭ جايىن ەشقانداي ەسكەرىلمەستەن وزگەرىستەر جاسالا بەرەتىنى قالاي؟» دەيدى.
بۇل وتاندىق ءبىلىم ءىسىنىڭ كەي تۇستاعى ءسوز بەن جۇمىسىنىڭ ۇيلەسپەيتىنىن كورسەتسەك كەرەك. بۇعان جەرگىلىكتى جەردەن جەتەتىن ءبارى «كەرەمەت» دەلىنەتىن, ورگە تومەن اعىلىپ جاتاتىن اقپاراتتار, «كەم-كەتىگىمىز جوق, اراسىندا ءسال عانا» دەپ كوسىلە سويلەيتىندەر دە از «ۇلەس» قوسىپ جۇرگەن جوق پا دەيمىز.
سونىمەن, ءبىلىم بەرۋ ءىسى اقاۋسىز اقيقات پەن تاربيەگە تاۋەلدى بولىپ تۇر. انا عاسىردا: ء«ار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس, ايتپەگەندە بولاشاق ۇرپاعىمىزعا اسا كوپ جۇك قالدىرىپ كەتەمىز. كەيىنگى ۇرپاق نە العىس, نە قارعىس بەرەتىن الدىمىزدا زور شارتتار بار», دەپ ەدى-اۋ الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان. وسىنى ۇلت بولىپ, جۇرت بولىپ ۇقساق ءوزىمىز دە, ۇرپاعىمىز دا ۇتىلا قويماس.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
