ال انا تىلىمىزدەگى «عالامات», «عاجاپ», «كەرەمەت» دەگەن سوزدەردىڭ وسى ءبىر سەنساتسيا دەگەن ۇعىممەن ءاۋ باستان-اق «اتالاس, اعايىن» ەكەندىگىنە ەشكىم دە كۇمان كەلتىرە قويماس, ءسىرا. سول سەبەپتى مۇنداي سوزدەردى كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدە دە وتە سيرەك قولدانۋشى ەدىك.
ال قازىر... باسقاشا. ايتالىق, كتك-دا (كوڭىلدى تاپقىرلار كلۋبىندا) ادىلقازى بولىپ وتىرعان ءانشى, ساياساتكەر نەمەسە تەلەجۇرگىزۋشى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بەلگىلى تۇلعالاردىڭ قايسىبىر كومانداعا ريزا بولعان كەزدە: «كەرەمەت! عاجاپ وينادىڭدار!» دەپ باعا بەرىپ جاتقانىن ءجيى كورەتىن بولدىق.
جاستار بولسا, دۋ قول شاپالاقتايدى. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ ۇعىمىندا «كەرەمەت! عاجاپ!» دەگەنىمىز, راسىندا دا, وسى ەكەن-اۋ دەگەن تۇسىنىك پايدا بولادى.
دەمەك, قازاقي ۇعىمىمىزداعى سەنساتسيانىڭ توردەگى باسىن دىرىلداتىپ ەسىككە قاراي سۇيرەيدى.
كەلىسەسىز بە, كەلىسپەيسىز بە, ارينە, ءوز ەركىڭىز. بىراق وسىندايدا اتا-بابادان قالعان اسىل ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتىن تومەندەتپەۋ كەرەك قوي دەگەن ويعا تىرەلەسىڭ ەرىكسىز. ويتكەنى كەز كەلگەن نارسە «كەرەمەت», كەز كەلگەن قىزىق «عالامات», «عاجاپ» بولا بەرمەيدى عوي.
مۇنى سىزدەرگە نەگە ايتىپ وتىرمىز دەسەڭىزشى. سەبەبى قىمباتتى ادىلقازىلار, جاستار سىزدەرگە قىزىعادى. سىزدەرگە ەلىكتەيدى. سىزدەرگە ۇقساپ كيىنىپ, سىزدەرگە ۇقساپ سويلەگىسى كەلەدى.
سوندىقتان دا مۇنداي ەرەكشە قۇرمەت سىزدەردىڭ ءاربىر ىستەرىڭىزگە عانا ەمەس, سوزدەرىڭىزگە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن ۇمىتپاساڭىزدار بولعانى.
ماسەلەن, وسى كەشە عانا الماتىنىڭ جانىنداعى تالعاردىڭ اسپانىنان جۇرتشىلىق, راسىمەن دە, ادام تاڭعالارلىقتاي ءبىر قۇبىلىستى كوردى. ونى سۋرەتكە, «ۆيديككە» ءتۇسىرىپ الىپ, تاڭعالىپ, باسىن شايقاپ, تاڭداي قاعىپ جاتتى. سەبەبى بۇل – باسقا عالامشاردان كەلىپ, ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزدى, تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدى باقىلاپ جۇرگەن بوگدە عالامشارلىقتار بولار دەستى. مىنە, عاجاپ! مىنە, عالامات! مىنە, سەنساتسيا! ...دەيتىنىمىز وسى ەمەس پە.
ەندەشە بۇل «كەرەمەتتى» كەشەگى ساحنادان ءوز بويىنداعى قابىلەت-قارىمدى شاما-شارقىنشا كورسەتكىسى كەلگەن جاستاردىڭ «كەرەمەتىمەن» سالىستىرۋعا بولا ما؟
قازىر شىنى كەرەك, بارلىق نارسەگە انىقتاۋىش قاجەت بولىپ قالدى. ايتالىق «جازۋشى», «قالامگەر» دەگەن ۇعىمدار بۇرىن وتە قادىرلى, تالانتتى, قۇرمەتتى جان دەگەندى ءبىلدىرۋشى ەدى. سوندىقتان دا قايسىبىر جىلى ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى اتانعان سۋرەتكەردىڭ ءوزى قازاق تەلەديدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا, «مەن ءۇشىن جازۋشى دەگەن وتە قادىرلى ۇعىم, سەبەبى كوز الدىما بىردەن تولستوي, اۋەزوۆ سەكىلدى الىپ تۇلعالار ەلەستەيدى», دەگەن بولاتىن.
ال قازىر «كورنەكتى جازۋشى», «بەلگىلى قالامگەر» دەمەسەڭىز, كوكەيىڭىزدەگى ويدى تولىق جەتكىزە المايتىنداي كورىنەسىز. سەبەبى جازارمان كوپ جانە ونىڭ بارىنە بىردەي, سىپايىلاپ ايتقاندا, ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىز تولا بەرمەيدى. ەندەشە بۇل ءسوزدىڭ دە ءاۋ باستاعى قادىر-قاسيەتى تومەندەپ كەتتى.
باياعىدا ءبىزدىڭ اتا-اجەلەرىمىز «اۋىلعا مۇعالىم كەلە جاتىر دەگەن ءسوزدى ەستىسەك بولدى, ەسىك الدىنا شىعىپ, ءبارىمىز تاڭعالىپ قاراپ تۇرۋشى ەك», دەپ وتىراتىن.
راسىمەن دە, مۇعالىم – ءبىلىم بەرەتىن, ءوز شاكىرتتەرىنە وركەنيەتتىڭ ەسىگىن اشاتىن قادىرلى جان ەمەس پە. بىراق جۇرتتىڭ كوزى بىرتە-بىرتە وعان دا ۇيرەندى. ۋاقىت وتە كەلە, «بالامدى نەگە دۇرىس وقىتپايسىڭ», «نەگە ەكى قوياسىڭ», «باستىقتىڭ بالاسى سەنىڭ ساباعىڭنان ۇنەمى بەس الاتىن كورىنەدى», دەپ ۇرساتىندى شىعاردى...
ەندى مىنە, جيىرما ءبىرىنشى عاسىردا بالالاردىڭ ولاردى مازاق ەتىپ, ادەيى قىتىعىنا ءتيىپ, قىپ-قىزىل بولىپ اشۋلانعان ءساتىن جاسىرىن تۇردە «سوتكاعا» ءتۇسىرىپ الىپ, سوگىس بەرگىزىپ, مەكتەپتەن شىعارتىپ جىبەرەتىن كۇنگە دە جەتتىك...
مۇنىڭ ءبارى شىن مانىندە, ءاۋ باستاعى تازا ۇعىمدار مەن تۇسىنىكتەردىڭ تۇنىعىن لايلاۋ ەمەس پە.
ساياساتتا دا سولاي. جۇمساق كرەسلودا وتىرعان بيىك لاۋازىمدى كىسىلەردىڭ ءبارىن ء«بىرتۋار», «كورنەكتى قايراتكەر», «بىلىكتى باسشى» اتاندىرا باستادىق. ءتىپتى ولاردىڭ ءبىر كۇنى پارا الىپ جاتقان جەرىنەن ۇستالىپ, قولدارىنا كىسەن سالىنعانىن كورسەك تە, ءبىر تۇندە دۇنيە-مۇلكىن ۇشاققا تيەپ, شەتەلگە قاشىپ كەتكەنىن ەستىسەك تە, ەسكى ادەتىمىزدى قويماي, ورنىنا كەلگەن شەنەۋنىكتى ەرتەڭىنە-اق «ەل قامقورى» دەۋگە كوشتىك. مۇنداي اتاققا يە بولۋ ءۇشىن ولار ەڭ الدىمەن ەلدىڭ سەنىمىن اقتاپ, اق-ادال قىزمەت ەتىپ, وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋى كەرەك ەمەس پە.
سونداي-اق, 70 جىلدىعى, 80 جىلدىعى, 90 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقان اعالارىمىزدىڭ بارلىعىن بىردەي «تاۋ تۇلعا», «قىران, بۇركىت» دەپ اتايتىن بولدىق. جانە سولاي دەگەنىمىزبەن قويماي, كىرپىشتەي-كىرپىشتەي كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, تويعا كەلگەن كىسىلەرگە تاراتامىز. مىنە, وسىنداي ساتتەردە «ياپىر-اۋ, قازاق ەلىندە مۇنشاما «تاۋ», وسىنشاما «قىران» بولسا, ءبىز نەگە ءۇش ءجۇز جىل بويى بوداندىقتىڭ قامىتىن كيدىك؟» دەگەن وي كەلەدى.
ءبىز وسى, ويلانباي سويلەۋدى ادەتكە اينالدىرىپ العان جوقپىز با, اعايىن؟
ءتىل تازالىعى – وي تازالىعى, ءتىل تازالىعى سانا-سەزىمىمىزدىڭ تازالىعى ەكەنىن ءاماندا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك ەمەس پە ەدى.
سەبەبى ورنىمەن ايتىلماعان ءسوز ويدى, ۇعىمدى ارزانداتىپ, ۇلتتىق سانانى تۇمان باسقانداي كۇيگە تۇسىرەدى عوي.
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
