– جەڭىس ماحمۇد ۇلى, كەيىنگى اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, وڭدەۋ ونەركاسىبى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. بۇل ارينە ۇلكەن جەتىستىك. دەگەنمەن وسى ءبىر ورنى بولەك سالا جايىندا ءوزىڭىز ايتىپ بەرسەڭىز.
– وڭدەۋ ونەركاسىبى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالدى دەگەن جاي ءسوز ەمەس. قازىر ونەركاسىپ سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەر بار. جىل سايىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ اۋقىمى مەن كورسەتكىشى ارتىپ كەلە جاتىر. مىسالى, باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جىلدارىندا 5,112 ترلن تەڭگەنىڭ 1 070 جوباسى ىسكە قوسىلىپ, 101,4 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلعان. باعدارلاما جوبالارى 8 ترلن تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. كەيىنگى جىلداردى ايتار بولساق, ماسەلەن, 2016 جىلى 2,2 ترلن تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلدى.
ال يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالار ورتا ەسەپپەن العاندا اي سايىن 180 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ وتىرعان. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, كارتاعا ەنگىزىلگەن جوبالار بۇرىن قازاقستاندا وندىرىلمەگەن 500 جاڭا ءونىم ءتۇرىن يگەردى. ولاردىڭ قاتارىندا جۇك جانە جولاۋشىلار ۆاگوندارى, ەلەكتروۆوزدار, جۇك جانە جەڭىل اۆتوكولىكتەر مەن اۆتوبۋستار, ترانسفورماتورلار, رەنتگەن اپپاراتۋرالارى, جارىق-ديودتى شامدار, تيتان قۇيمالارى مەن سليابتار, دارىلىك زاتتار, ءسۇت ونىمدەرى جانە تاعى باسقالار بار. ال 2017 جىلدىڭ 7 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋ سەكتورىنىڭ كاسىپورىندارىندا ءوندىرىستىڭ ناقتى ءوسىمى 6,3 پايىزدى قۇرادى.
2017 جىلدىڭ ءى توقسانىندا جالپى سوماسى 25,7 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 28 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 1,7 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى.
مۇنداعى ماڭىزدى جوبالاردىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىنداعى روبوتتىق دانەكەرلەۋ ءتاسىلىن قولدانىپ, مەتالل قۇرىلعىلار ءوندىرىسىن ۇيىمداستىراتىن, قۇنى 2,6 ملرد تەڭگە بولاتىن «جىگەرمۇنايسەرۆيس» جشس جانە جامبىل وبلىسىنداعى قۇرعاق قۇرىلىس قوسپالارىن, ۇساق ۇنتاقتالعان تولىقتىرعىشتار مەن گيپس وندىرەتىن قۇنى 3,9 ملرد تەڭگە «Alina Holding» جشس زاۋىت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى بار. 2017 جىلدىڭ العاشقى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 11,8 مىڭ اقش دوللارىن قۇراپ, 5,3 پايىزعا ارتتى. 2017 جىلدىڭ قاڭتار-مامىرىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەكسپورت كولەمى 2016 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 27,8 پايىزعا ارتىپ, 6,2 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل الەمدىك نارىقتاعى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ قولايلىلىعىنا, ءونىمدى وتكىزۋ نارىعىنىڭ كەڭەيۋى مەن جەتكىزۋ وسىمىنە بايلانىستى ىسكە اسىرىلىپ وتىر. وڭدەۋ ونەركاسىبىنەن نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 411,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
ياعني 2016 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىمەن سالىستىرعاندا 27,5 ملرد تەڭگەگە ءوسىپ, 2,7 پايىزعا ارتقان. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى ىسكە اسىرىلا باستاعاننان بەرى (2015-2016 جج.) 7 ترلن تەڭگەنىڭ 258 جوباسى ىسكە قوسىلىپ, 21 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. ال بيىل 489,8 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 32 جوبا ىسكە قوسىلدى. مۇندا شامامەن 3,9 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. 2017 جىلدىڭ 2-ءشى جارتىجىلدىعىندا قۇنى شامامەن 1 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 100 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. جوبالار ىسكە اسقاندا تاعى 10 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنان تىس ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار مەن يندۋستريالىق ايماقتاردا 280 ملرد تەڭگەنىڭ 100-دەن استام جوباسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جوبالار ىسكە قوسىلعان كەزدە 6800 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى.
– ەندى «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ويىسساق. 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قانداي اۋقىمدى جوبالار ىسكە اسىرىلدى جانە قانشا شاقىرىم جول ەل يگىلىگىنە بەرىلدى, بولىنگەن قارجى تولىق يگەرىلدى مە؟
– 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا مينيسترلىك كولىك ينفراقۇرىلىمى سالاسى جوبالارىن جانە جىلۋمەن, سۋمەن جابدىقتاۋ, سونىمەن قاتار سۋ تارتۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ جوبالارىن ىسكە اسىرادى. اتالمىش باعدارلامانىڭ نەگىزگى جوبالارىنا رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, رەكونسترۋكتسيالاۋ جاتادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ جالپى قولدانىستاعى اۆتوموبيل جولىنىڭ ۇزاقتىعى 96,5 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى.
ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق جەلى 23,7 مىڭ, جەرگىلىكتى جەلى 72,8 مىڭ شاقىرىم. 2010 جىلدان بەرى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 5 مىڭ شاقىرىم جولعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, رەكونسترۋكتسيالاندى. ناتيجەسىندە رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزداعى اۆتوموبيل جولدارى جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق دەڭگەيگە جەتتى. 2015-2016 جىلدار كەزەڭىندە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 616 ملرد تەڭگە بولىنگەن بولاتىن. بارلىق بولىنگەن قارجى يگەرىلىپ, 1,3 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى ءى جانە ءىى تەحنيكالىق سانات پارامەترى بويىنشا رەكونسترۋكتسيالاندى. جالپى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان اۆتوجول جوبالارىنا 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 324,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى.
ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قوردان 151,3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان بولاتىن. بۇل قارجىعا رەسپۋبليكانىڭ 12 وبلىسىن قوسقاندا 1,7 مىڭ شاقىرىم جول رەكونسترۋكتسيالاندى. ولاردىڭ قاتارىندا باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي, ورتالىق – وڭتۇستىك, ورتالىق – شىعىس, بەينەۋ – اقتاۋ, الماتى-وسكەمەن, استانا – پەتروپاۆل, اقتوبە – اتىراۋ جانە ورال – كامەنكا جوبالارى بار. بۇل جوبالارداعى جۇمىسقا 75 مىڭ ادام جۇمىلدىرىلدى جانە وندا 90 پايىزدان استام وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ماتەريالدارى قولدانىلدى. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, جىل قورىتىندىسى بويىنشا جوندەۋ جۇمىستارىنان كەيىن 767 شاقىرىم جول اشىلدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك ءدالىزى تولىعىمەن اشىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. سونداي-اق ەرتىس وزەنى ارقىلى وتەتىن ۇزاقتىعى 12 شاقىرىم بولاتىن ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن كوپىردىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى.
– بيىل قانشا شاقىرىم اۆتوموبيل جولى پايدالانۋعا بەرىلدى جانە جىل سوڭىنا دەيىن قاي ۋچاسكەلەردە قانداي جوبالار اياقتالادى؟
– «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا بيىل جالپى ۇزاقتىعى 4,4 مىڭ شاقىرىم بولاتىن 22 اۆتوجول جوباسىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ورتالىق – وڭتۇستىك جوباسى بويىنشا ۇزاقتىعى 14 شاقىرىم بولاتىن تەمىرتاۋ – قاراعاندى ۋچاسكەسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جالعاسۋدا. ءبىز دۇنيەجۇزىلىك جانە ەۋروپالىق بانكتەر قارجىلاندىراتىن ۇزاقتىعى 228 شاقىرىم بولاتىن قۇرتى – بۋرىلبايتال ۋچاسكەسىنىڭ جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتتىك. سونداي-اق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن ءىىى توقساننىڭ سوڭىنا دەيىن قاراعاندى قالاسىنىڭ سولتۇستىك – شىعىس اينالما جولى ۋچاسكەسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ باستالادى. 2018 جىلدان باستاپ دۇنيەجۇزىلىك بانك ەسەبىنەن بالقاش – بۋرىلبايتال (297 كم) ۋچاسكەسىن جانە قۇرتى-قاپشاعاي (67 كم), 2019 جىلى قاراعاندى – بالقاش (364 كم) ۋچاسكەلەرىندە جۇمىستاردى باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بيىل ورتالىق-شىعىس جوباسىن ىسكە اسىرۋعا 106 ملرد تەڭگە ءبولىندى. 675 شاقىرىمدا جۇمىس جىرگىزىلدى جانە جىلدىڭ سوڭىندا استانا – پاۆلودار ۋچاسكەسىنىڭ 230 شاقىرىمىندا جولدىڭ 4 جولاقتى قوزعالىسىن اشۋ جوسپارلانعان.
سونىمەن بىرگە ۇزاقتىعى 36 شاقىرىم بولاتىن سوڭعى ۋچاسكە – سەمەي – قالباتاۋ بولىگىندەگى جۇمىس اياقتالادى. ال ورتالىق – باتىس جوباسى بويىنشا 2020 جىلعا دەيىن دەنيسوۆ-قوستاناي (114 كم) ۋچاسكەسىن اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. بۇدان بولەك, مينيسترلىك ۇزاقتىعى 2 مىڭ شاقىرىم بولاتىن جەتىباي – جاڭاوزەن, تالدىقورعان – وسكەمەن, مەركى – بۋرىلبايتال, قالباتاۋ – مايقاپشاعاي, ءۇشارال – دوستىق, بەينەۋ – اقجىگىت, تاسكەسكەن – باقتى, وسينوۆ اسۋى, ششۋچە – زەرەندى سياقتى جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ىسكە اسىرىلعان جوبالار بويىنشا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 112 ملرد تەڭگە يگەرىلدى جانە بۇل جوبالارعا 80 مىڭ ادام جۇمىلدىرىلدى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا باعدارلاما شەڭبەرىندە 1 جانە 2 تەحنيكالىق ساناتتاعى 602 شاقىرىم جولدى اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر, سونىڭ ىشىندە بەينەۋ – اقتاۋ جانە الماتى – تالدىقورعان اۆتوجولىنىڭ رەكونسترۋكتسياسىن تولىق اياقتاۋ كوزدەلگەن.
– ىسكە اسا باستاعانىنا 1 جىل تولماسا دا «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىنىڭ اياق الىسىن بىلگەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇل باعدارلاما اياسىندا قانداي جەتىستىكتەر بار, جوسپارلار قانداي؟
– باعدارلاما 2017-2031 جىلدارعا ارنالعان. نەگىزگى ماقساتى – حالىققا تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن كەشەندى شەشۋ. جالپى 15 جىلدا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا 1,5 ميلليونعا جۋىق قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. بيىلعى جىلدىڭ جوسپارىنا كەلسەك, باعدارلاما اياسىندا 10,1 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇيدى (99 مىڭ پاتەر) پايدالانۋعا بەرۋ كۇتىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن 1,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي (25 مىڭ پاتەر) تاپسىرىلماق.
بيىل 8 ايدا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن جالپى الاڭى 6,9 ملن شارشى مەتر بولاتىن تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل 2016 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 8,4 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش.
2016 جىلى باعالى قاعازداردى شىعارۋ ەسەبىنەن كرەديتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «بايتەرەك» ۇبح» اق ارقىلى ۇلتتىق قوردان 67 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ونىڭ 60,1 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 90 پايىزى يگەرىلدى. بۇل بولىنگەن قارجىعا 2016-2018 جىلدارى 630,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي (9962 پاتەر)سالۋ جوسپارلانۋدا. اعىمداعى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندەگى جاعداي بويىنشا 225 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى (3286 پاتەر). ونىڭ ىشىندە 2016 جىلى 22,3 مىڭ شارشى مەتر (268 پاتەر), 2017 جىلى 202,7 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي تاپسىرىلدى(3018 پاتەر).
بيىل جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 320,9 مىڭ شارشى مەتر (5477 پاتەر), 2018 جىلى 85 مىڭ شارشى مەتر (1199 پاتەر) تۇرعىن ءۇيدى تاپسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
2016-2018 جىلدارى جالپى الاڭى 588,7 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن تۇرعىن ءۇي سالىناتىن بولادى. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن 140,6 مىڭ شارشى مەتر (2431 پاتەر), 2018 جىلى 70,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى (1225 پاتەر) پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا.
باعدارلاما اياسىندا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردى ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناق بانكى سالىمشىلارىن نەسيەلەۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوردان 22 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ 8,9 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 40 پايىزى يگەرىلدى.
بيىل ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىنا 25 ملرد تەڭگە ماقساتتى ترانسفەرت ءبولىندى جانە وڭىرلەرگە 1,5 ملرد تەڭگەدەن تاراتىلدى. وڭىرلەرگە اۋدارىلعان 14,3 ملرد تەڭگە قارجىنىڭ 1 قىركۇيەكتەگى ەسەپ بويىنشا 13,3 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 93 پايىزى يگەرىلدى. بيىل بۇل باعىت بويىنشا150 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى تاپسىرۋ جوسپارلانۋدا.
اڭگىمەلەسكەن دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
