سۋرەت BBC جاڭالىق پورتالىنان الىندى
يسپانيا بيلىگى داۋىس بەرۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى رۇقسات بەرمەيتىنىن, كاتالوندىقتاردىڭ ارەكەتىن زاڭسىز دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزگەن-ءدى. مەجەلى مەرزىم جاقىنداعان سايىن يسپانياداعى جاعداي شيەلەنىسىپ بارادى.
پيرەنەي تۇبەگىندە كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىككە تالپىنىسى تالايدان بەرى اڭگىمە بولىپ ءجۇر. ماسەلەن, 2014 جىلى ايماقتا تاۋەلسىزدىك الۋ جونىندە حالىقتىق رەفەرەندۋم وتكەن. وندا ەلەكتوراتتاردىڭ باسىم بولىگى يسپانيادان بولىنۋگە داۋىس بەردى. «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسۋدى» ءجون كوردى مە, ءبىر جىلدان كەيىن تاعى ءبىر مارتە رەفەرەندۋم ۇيىمداستىرىلىپ, قاتىسۋشىلاردىڭ كوبى تاۋەلسىزدىك جاريالاۋعا كەلىسىمىن بەردى. بىلتىر كاتالونيا ۇكىمەتى ەگەمەندىك جونىندە پارتيا ارالىق داۋىس بەرۋ وتكىزگەن. كاتالونيا پارلامەنتىنىڭ 50 پايىزدان استامى ازاتتىق الۋدى قولدايتىنىن ءبىلدىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, الداعى قازاندا ەلدە جالپى حالىقتىڭ رەفەرەندۋم ۇيىمداستىرىلادى. الدا-جالدا كاتالونيا تۇرعىندارى وسى جولى ء«بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارسا», وندا جەر جاھاننىڭ كارتاسىنا تاعى ءبىر مەملەكەتتىڭ اتاۋى تۇسەتىن كۇن الىس ەمەس.
يسپانيا اۆتونوميالىق ايماقتىڭ بۇل تاعدىرشەشتى جوسپارىن قۇپتاپ وتىرعان جوق. ەل پرەمەر-ءمينيسترى ماريانو راحوي كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىك جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋى زاڭعا قايشى دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتتى. BBC ارناسى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, يسپانيا ۇكىمەتى كاتالونيا تۇرعىندارى 48 ساعات ىشىندە رايىنان قايتپاسا, شارالار قولداناتىنىن مالىمدەگەن. ياعني, ايماققا بولىنەتىن قارجى كولەمىن قىسقارتىپ, داۋىس بەرۋ پاراعىن تاراتقانداردى جاۋاپقا تارتىلادى.
كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىككە سونشا ۇمتىلۋىنىڭ, وعان رەسمي بيلىكتىڭ قارسى بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بۇعان ەكونوميكالىق, ساياسي جانە تاريحي وقيعالار اسەر ەتىپ وتىر. سولتۇستىگىندە فرانتسيامەن شەكتەسىپ, شىعىسىن جەرورتا تەڭىزىنىڭ سۋى شايىپ جاتقان مۋنيتسيپاليتەت ازاتتىقتى كۇنى كەشە مايشاممەن ىزدەي باستاعان جوق, ونىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭگە كەتكەن.
كاتالونيا – يسپانيانىڭ سولتۇستىك شىعىسىندا ورنالاسقان اۆتونوميالىق ايماق. حالقىنىڭ سانى 6,5 ميلليوننان اسادى. تالاي قانقۇيلى باسشىنىڭ تەپكىسىنە توزگەن تەرريتوريا XV عاسىردا جەكە پاتشالىق بولىپ جاريالاندى. جەرىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ ورتاسىندا قالعان كاتالونيا پاتشالىعى 1714 جىلى تاريح ساحناسىنان كەتىپ, يسپانيانىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى. سودان بەرى ازاتتىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتقان كاتالوندار تاۋەلسىزدىككە تالپىنىسىن توقتاتقان جوق. گەنەرال فرانكو بيلىكتەن كەتكەن سوڭ, يسپانيا جاڭا دامۋ باعىتىن ۇستانعان-تۇعىن. كاتالونيا وسى ءساتتى ۇتىمدى پايدالانىپ, 1977 جىلى اۆتونوميا مارتەبەسىنە قول جەتكىزدى. ايماق 2006 جىلى اۆتونوميا اتاعىن تاعى دا بەكىتىپ الدى. بىراق, 2010 جىلى يسپانيا بيلىگى كاتالونيانىڭ بىرقاتار اۆتونوميالىق قۇقىعىن شەكتەپ, بار «باقىتىنان» ايىردى.
تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋدىڭ كەلەسى ءبىر پاراسى – ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايمەن تىكەلەي بايلانىستى. كاتالونيا – يسپانياداعى ەڭ اۋقاتتى جانە يندۋسترياسى دامىعان ايماق سانالادى. سونىمەن قاتار, بارسەلونا – تۋريستەر اعىلاتىن سۇيىكتى مەكەنگە اينالعالى قاش-ا-ان. شاھارعا بيزنەس وكىلدەرى كوپتەپ كەلىپ, مەملەكەتتەگى ۇلكەن بانكتەر ورنالاسا باستادى. Euronews ارناسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, كاتالونيانىڭ ءبىر ءوزى ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 20 پايىزعا جۋىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. يسپانيادا ەش وبلىس مۇنداي جەتىستىگىمەن ماقتانا المايدى. ايتسە دە, ۇكىمەتتەن ايماققا بولىنەتىن قاراجات ۇلەسى ءىجو كولەمىمەن ساي ەمەس.
The Telegraph باسىلىمىنىڭ ەسەپتەۋىنە سايكەس, الدا-جالدا كاتالونيا ەگەمەندىگىن السا, وندا «سۋ جاڭا ەلدىڭ» ءىجو مولشەرى 314 ميلليارد دوللارعا تەڭ بولىپ, الەم بويىنشا 34-ءشى ورىنعا تۇراقتايدى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, كاتالونيانىڭ ءىجو كولەمى پورتۋگاليا جانە يزرايلدەن كوپ. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو دە كوبەيىپ, 35 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ياعني, كاتالونيا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ۇتپاسا, ۇتىلماق ەمەس.
ءتىل ماسەلەسى دە كاتالوندىقتاردىڭ ازاتتىققا ۇمتىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبىنە اينالعان. يسپانيادا كاتالونشا رەسمي ستاتۋسى بار كاستيليا تىلىمەن قاتار قولدانىلادى. بىراق كاتالونيادان باسقا ايماقتا ول تىلدە سويلەيتىندەر شامالى. ياعني, قاعاز جۇزىندە قۇقىعى بولسا دا, انا ءتىلى كاتالونيا حالقىنان باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس.
Financial Times جۋرنالىنىڭ كوزقاراسىنا سۇيەنسەك, كاتالونيانىڭ رەفەرەندۋم وتكىزۋگە تالپىنىسى زاڭعا قايشى كەلەدى. ويتكەنى, يسپانيانىڭ 1978 جىلعى كونستيتۋتسياسىنىڭ 2-بابىندا يسپان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ورتاق اۋماعى بۇزىلمايتىنى جونىندە جازىلعان. جۋرنال تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان حالىقتىڭ ءبارىن زاڭعا ساي جاسايتىنىن العا تارتادى. ماسەلەن, 1995 جىلى كۆەبەك پروۆينتسياسى كانادادان تاۋەلسىزدىك سۇراعاندا نەمەسە شوتلانديا ۇلىبريتانيا قۇرامىنان شىعۋدى كوزدەگەندە ەل بيلىگىمەن ىنتىماقتاسا ارەكەت ەتكەن-ءدى. الايدا كاتالونيا مەن يسپانيا اراسىندا تاۋەلسىزدىك رەفەرەندۋمى جونىندە ورتاق كەلىسىم جوق.
شارتاراپتاعى جانكۇيەرلەر ءۇشىن «بارسەلونا» فۋتبول كلۋبى سۇيىكتى كوماندا بولسا, كاتالوندىقتارعا ازاتتىقتىڭ سيمۆولى ىسپەتتى. كلۋب ويىنشىلارى دا رەفەرەندۋم وتكىزۋدى, تاۋەلسىزدىك الۋدى قولدايتىنىن ءباسپاسوز بەتتەرىنەن وقىپ ءجۇرمىز. ەكى جىل بۇرىن بارسەلونا قالاسىنا جولىم تۇسكەن ەدى. سوندا ءار ءۇيدىڭ سىرتىندا كاتالونيا تۋى ءىلىنىپ تۇرعانىن كورگەن بولاتىنبىز. ال يسپانيا جالاۋى رەسمي مەكەمەلەردە عانا ىلىنگەن. ياعني, ازاتتىقتى اڭساۋ كاتالونداردىڭ ەتىنەن ءوتىپ, سۇيەگىنە جەتكەنى انىق بايقالادى.
يسپانيانىڭ ۇستانىمىن تۇسىنۋگە بولادى. كاتالونيا ءبولىنىپ كەتسە, كورولدىك مايلى شەلپەگىنەن ايرىلادى. سونداي-اق, باسكتار ەلى سەكىلدى ءتىلى مەن ءدىلى بولەك باسقا ايماقتار دا تاۋەلسىزدىك سۇراپ شىعۋى ىقتيمال. مۇنداي جاعداي داعدارىستان ارەڭ ەسىن جيناعان يسپانيا ءۇشىن قاجەتى جوق. بۇدان بولەك, كورولدىكتىڭ شەت ەلدەرگە 836 ميلليارد دوللار بەرەشەگى بار. كاتالونيا ەگەمەندىك السا, قارىزدىڭ قانداي جولمەن قايتارىلاتىنى دا تۇسىنىكسىز. الداعى رەفەرەندۋم ايماقتىڭ ەگەمەندىگىن قولىنا ۇستاتادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ايتسە دە, ازاتتىققا ۇمتىلعان ۇلتتىڭ ءبىر قادامى بولاتىنى انىق.
