«بارىپ كەلسە ەرتىستىڭ سۋىن تاتىپ, بەرىپ كەلسە ءبىر ارىز بۇتىپ-شاتىپ, ەلدى الىپ, ەدىلدى الىپ ەسىرەدى, ءىسىپ-كەۋىپ, قابارىپ كەلە جاتىپ...» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي «بۇتىپ-شاتقان» ءبىر ارىز بەرگەنىنە ءماز بولىپ, دۇشپانىن مۇقاتىپ, جاۋ تۇسىرگەندەي بولعان قازاق كوبەيىپ, ارىزقويلىقتى ءبىر ەرلىككە بالاعان كەزدەر دە بولدى. وتارلاۋشىلار ارىزدى ءوز پايدالارىنا شەبەر پايدالانىپ, ورتاسىنان وزىپ بارا جاتقان ەل باستايتىن ادامدار بولسا, بەدەلدى تۇلعالار بولسا ولاردىڭ ۇستىنەن (كەيدە ءتىپتى وزدەرى دە ۇيىمداستىرىپ) تۇسكەن ارىزدى سىلتاۋ قىلىپ, ونداي جانداردىڭ قاناتىن قايىرىپ, ءتۇرلى جازاعا ۇشىراتىپ, بەدەلىن ءتۇسىرىپ وتىراتىن.
كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا ارىزقويلىق قازاققا كەسەلىن تيگىزۋدەي-اق تيگىزدى. اسىرەسە 1937-1938 جىلدارداعى «ۇلكەن تەررور» كەزىندە ارىزقويلىقپەن تالاي ايماڭداي ازاماتتارىمىزدىڭ كوزىن ءوزىمىز قۇرتتىق. بيلىك بۇل جىلداردا دا ارىزقويلاردى ىنتالاندىرىپ, «قىزىل بەلسەندىلەر» دەگەن ات بەرىپ, ولاردى قولپاشتاپ, قىزمەتتە ءوسىرىپ, تۇرمىستىق جاعدايلار دا جاساپ وتىردى. وسىنداي «قىزىل بەلسەندىلەرگە» قارسى كەك الۋ ماقساتىمەن زارداپ شەگۋشىلەردىڭ تۋىستارى مەن دوستارى دا ارىز ۇيىمداستىرىپ, قارسى شابۋىلعا شىققان مىسالدار دا جۇزدەپ سانالادى. ءسويتىپ, ارىزقويلىق ءبىر كەزدە حالقىمىزدىڭ اراسىنا شي جۇگىرتىپ, بىرلىگى مەن ىنتىماعىنا سىنا قاققان قاسىرەت بولعان. ايتەۋىر, ستالين زامانىنان كەيىن ارىزقويلىقتىڭ ىقپالى ءبىرشاما باسەڭدەپ, تىنىشتانعان ەدى. الايدا بۇل كەزەڭدەردە دە ارىزقويلىق ءىشىنارا كورىنىس بەرىپ, قارسىلاستارىنىڭ اياعىنان شالۋ قۇرالى بولىپ ءجۇردى. ماسەلەن, برەجنەۆتىڭ تۇسىندا جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ۇستىنەن ۇيىمداستىرىلعان ارىزدىڭ كەسىرىنەن ول ءۇش عاسىرلىق تاريحىمىزدى قامتىعان ءۇش تومدىق كىتابى ءۇشىن بەرىلگەلى تۇرعان لەنين سىيلىعىن الا الماي, وسى ماراپات ىنتىماعى بەرىك گرۋزين حالىق جازۋشىسىنىڭ قانجىعاسىندا كەتتى...
ارينە ەلدىڭ ەڭسەلەنۋىنە پايدا تيگىزۋ ءۇشىن كوتەرىلگەن دابىلدار مەن سيگنالداردى ارىزقويلىقتان ايىرىپ قاراۋ كەرەك. ماسەلەن, قالانىڭ قاق ورتاسىندا باسقا كولىكتەردىڭ ءبارى توقتاپ تۇرعاندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزىپ قىزىل جارىققا ءجۇرىپ كەتكەن اۆتوموبيل تۋرالى جول پوليتسياسىنا حابارلاپ, ءنومىرىن كورسەتۋ – ارىزقويلىق ەمەس, بۇل ءتارتىپ بۇزۋشىنى جونگە سالىپ, اپاتتى جاعداي تۋدىراتىن جاعدايدى ەكىنشى رەت جاساتپاۋدى كوزدەپ, ەلدىڭ, حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن جاسالعان وركەنيەتتى ۇلگىدەگى جاناشىرلىق. مۇنداي جاناشىرلار كوبەيە تۇسسە, ەلدىڭ ءتارتىبى دە وڭالا ءتۇسىپ, ءومىر سۇرۋگە جاعداي جاساۋدىڭ ساپاسى دا ارتادى. ال ەل مۇددەسى ەمەس, قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن ۇلكەن ۇرانداردى بەتكە ۇستاپ جازىلاتىن ارىزقويلىقتىڭ بەتىن شيەدەي قىلىپ, اشكەرەلەپ وتىرعان ءجون دەپ سانايمىز.
سوڭعى كەزدەرى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋىن جامىلعان ارىزقويلىق كەسەل قايتادان باس كوتەرگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. مۇندايلاردا وشىككەن ادامىنا قاستاندىق قىلۋ ارەكەتى كوزگە ۇرىپ تۇرادى. اتى-ءجونىن ايتپاي-اق قويايىق, جۋىردا رەداكتسيامىزعا استانا ماڭىنداعى اۋدان ورتالىقتارىنىڭ بىرىنەن ارىز ءتۇستى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن اقى الاتىن ءبىر مەكەمەدە قىزمەت ىستەيتىن ادام ەكەن, ول باسقا بولىمدە ىستەيتىن ءبىر قىزمەتكەر ايەلدىڭ ۇستىنەن ارىز جازىپ, جۇمىس ۋاقىتىندا استاناداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىرىندە ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ العانىن سىبايلاس جەمقورلىق دەپ كورسەتىپتى. ويتكەنى دەيدى ول, قىزمەتكەر جۇمىس ۋاقىتىندا سەگىز ساعات تاپجىلماۋى كەرەك ەدى عوي, ال مەن ونى جۇمىس ورنىندا كورگەن جوقپىن, دەمەك ول جۇمىسقا كەلمەي 75 شاقىرىم جەردەگى ۋنيۆەرسيتەتكە بارىپ جۇرگەن, ال مۇنداعى ەڭبەكاقىسى ءجۇرىپ جاتقان.
ارىزدانۋشى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى دەپارتامەنتكە جازعان ارىزىم تولىق تەكسەرىلمەي, ايەلدى اقتاپ شىقتى دەپ وسى قىزمەتتىڭ رەسپۋبليكالىق باسشىلىعىنا دا جازىپتى. ول جەردەگىلەر دە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جوق ەكەنىن انىقتايدى.
ارىز يەسى اتالعان ۋاقىتتا قىزمەتكەر ايەلدىڭ جۇمىسقا شىقپاۋى سەبەبىنەن ناقتى مىندەتتەرى اتقارىلماي, جۇمىس اقسادى دەگەن فاكتىلەر كەلتىرسە, ونىڭ جازعانىنا كوڭىل اۋدارۋعا بولار ەدى. ال نەگىزىنەن ناتيجەگە كوڭىل بولىنۋگە ءتيىستى ەركىن زاماندا ماگيستراتۋرادا وقىپ الدىڭ دەپ ەشكىم سوكپەسە كەرەك ەدى. ونىڭ ۇستىنە تىكەلەي باستىعى مەن ارىپتەستەرى ايەلدىڭ ماگيستراتۋراعا بارعانىنان جۇمىستى اقساتپاعانىن ايتسا, وقۋعا سۇرانىپ بارىپ جۇرگەنىن كورسەتسە, ال وقۋ ورنى ساباقتىڭ تاپسىرمالارىن تولىق ورىنداعانىن ايتسا ونداي ادامدى جازعىرۋعا بولا ما؟ سوندىقتان بۇل جەردە باسارازدىق پا, باسقا ما, ايتەۋىر ءبىر كەلەڭسىزدىكتى تۋ ەتكەن گاپ بار سياقتى... وسىندايلاردىڭ جولى كەسىلگەنى جاقسى ەدى. ايتپەسە, وزگە قىساستىقتارىن ايتپاعاندا قانشاما قىزمەتكەردىڭ ۋاقىتىن بوسقا الىپ, تەكسەرۋگە سابىلتىپ, مەملەكەت قاراجاتىن بوسقا شىعىندايدى ەمەس پە؟
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
