اۋەلى سونداعى ماقالالار سارىنىنداعى نەمكەتتى تاكاپپار كەسىمدەر, تۇتاس ءبىر ۇلتتى وڭتۇستىك پەن سولتۇستىككە كورنەۋ ءبولىپ تاستاپ, بىرىنە ءبىرىنىڭ جىبەرگەن ەسەسىنىڭ جوقتاۋشىسىنا اينالىپ, قامقورشى كەيىپكە كوشە قالعاندارى قازىر بارىپ تۇرعان جىرىندىلىقتى ەسكە سالادى. وقىعان ءدارىسىنىڭ ۇستىندە اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ «وتكەنمەن ك ۇلىپ قوشتاسامىز» دەگەن الدەبىر ويشىلدىڭ ءسوزىن ەكپىن بەرە قايتالاپ, اۋماقتى جانارىن اۋديتورياعا جۇگىرتە كىدىرگەن كەزدە جۇزىنە ۇيىرىلگەن ماعىنالى كۇلكى اجارىندا ۇيىپ تۇرعان قالپى ءتىرى ەلەستەيتىنىن قايتەرسىڭ. «وتكەنمەن ك ۇلىپ قوشتاسۋدى» اراعا كوپ ۋاقىتتى سالىپ بارىپ ويلاعان شاقتا – ەلەۋسىزدەۋ كەزدەيسوق جايلاردىڭ قۇبىلىسقا اينالىپ شىعا كەلەتىن سەبەبىنە كىم بويلاپ كورىپتى. سول جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى الاساپىراندا ۆاسيل بىكوۆ ماسكەۋ گازەتتەرىنىڭ بىرىنە بەرگەن ينتەرۆيۋىندە وقيعا نەگىزىندە وربىگەن اڭگىمەلەردىڭ كوبى اڭىزعا ۇلاسىپ, شىندىققا جاناسپاي كەتەتىنىن ەسكەرتىپ ەدى. «تاعدىردان كەلگەن ز ۇلىم» زاۋالىنا, ادام وعلىنىڭ ۇستانىمىنا بارلاۋ جاساپ, كوركەم تالداعان تاقىرىبىنىڭ شىندىعىن سۋرەتكەرلىكپەن قورىتقان جازۋشىعا قانداي كىنا قويا الاسىڭ.
ادامدى ادام ءتۇسىنۋدىڭ اقىن ايتقان اقىرەتىن بىلاي ىسىرا تۇرىپ, ءبىر حالىقتى ءبىر حالىقتىڭ تانىپ-ءبىلۋ جاعدايىنا الەۋمەتتىك عىلىم قانشالىقتى ءۇڭىلدى, جاساعان قورىتىندىسى بويىنشا تۇشىمدى جاۋاپ بەرە الىپ جاتىر ما؟
«ەگەمەننىڭ» «سوتسياليستىك قازاقستان» كەزىندە وسى جولداردىڭ يەسى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ەدى. كۇنىنە ونداپ تۇسەتىن حاتتاردى ءجۇردىم-باردىم اشىپ, باس-اياعىنا دەرەۋ كوز جۇگىرتىپ ءوتىپ, ءارى قاراي ىسىرىپ تاستاي سالاتىنبىز. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جۇيەمىزدىڭ, ابايشا ايتقاندا, «سوپىسىنعان» ۇسقىنى ءبىر كورگەنگە عانا ء«تاپ-ءتاتتى» ەكەنى بەلگىلى بولىپ قالعان ەدى. مىنە, تاپ سول كەزدە ماسكەۋ ماڭايىنان ورىسشا جازىلعان حاتتى كوزىم شالىپ, دەرەۋ وقۋعا كىرىستىم. اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى ەكەنىن اۋەلى ەسكەرتىپ العان اۆتور قازاق ۇلتشىلدىعى دەگەنگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىعىن ءبىلدىرىپتى. بۇل حالىق بولمىسىنداعى ۇلتتىق مەيىر ەرەكشەلىگىن فيلوسوفتارشا تالداعان قولتاڭباسىنان ورىس زيالىسىنىڭ مەرەيى ۇستەم سەزىلەتىن ەدى. ۇلت پەن ۇلت اراسىنداعى مۇنشالىقتى اقجارىلقاپ نيەتتى قولىڭا شام الىپ ىزدەسەڭ دە كەي-كەيدە كەزىكتىرە الماي قينالاتىنىڭ راس. سونسوڭ حاتتى كادەگە جاراتا قويماعان نەمقۇرايدى قىلىعىمىزعا نە جورىق. سونى ەسىڭە الساڭ قۇددى قىلمىس جاساپ قويعانداي قولايسىز سەزىنىستەن ارىلا المايسىڭ. ۋاقىت شىركىننىڭ جۇيرىكتىگىنە نە داۋا, وتىز جىل دەگەنىڭ زۋ ەتىپ وتە شىعىپتى.
تۇرىك جۇرتى رۋحىنىڭ شىمىرلاعان اجارىنان جاۋىنگەرلىك تەبىرەنىس تايعا باسقان تاڭباداي ايشىقتى كورىنەدى. وتانعا دەگەن سولعىنداپ كورمەگەن شىنايى سەزىم يەلەرىنىڭ ارۋاق قوزدىرماي تۇرمايتىن كىلتى – ەرلىككە شاقىرۋ مەن قۇرباندىققا بارۋ. بۇل سابازدارىڭنىڭ ءتاستۇيىن كەلبەتىنە دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان اعىلىپ كەلگەن تۋريستەر اربالىپ قالعانداي سەلتيە قاراپ بارىپ, جىلىستاپ اقىرىن ءوتىپ جاتادى. مىنە, سول كەزدە اتاقتى قازاق جازۋشىسى قاسىنداعى ارىپتەستەرىنە داۋىستاي ءتىل قاتىپ: «دۇنيەدە تۇرىكتىڭ اسكەرىندەي ايبىندى جاۋىنگەر جوق» دەگەن كەزدە بەينە ءوز ەلىن ماقتانىش قىلعان ەكپىنىن تەجەي الماي تۇرعانداي. مۇقىم تۇرىكتى ءبولىپ-جارمايتىن ۇعىم كەڭەس مەكتەبىندە وقىعانداردىڭ بارىنە بىردەي بۇيىرماعان. مۇنى تۇتاس قالپى قابىلداۋعا دەگەن ق ۇلىقسىزدىقتىڭ سىرى تەرەڭدە. ال بۇلاردىڭ تۇرىك الەمىنە وزدەرىن اعا تۇتقىسى كەلەتىنىن قانشا جاسىرىپ باقسا دا, ءوزىن ۇستاۋى مەن تىلدەسۋىنەن ول نيەتتى سەزدىرىپ الاتىن وسالدىقتارى دا جوق ەمەس. دۇنيەنىڭ قاي شەتىندە ءجۇرسىن كەز كەلگەن ورتانىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن ءبىلسىن-بىلمەسىن قىسىلىپ-قىمتىرىلماستان وزدەرىن ەركىن ۇستايتىن ادەتتەرى. جاعىمسىز اسەر بەرىپ, دۇرىس ەمەس پىكىر قالىپتاستىرام-اۋ دەپ قويماستان كيىپ-جارىپ سويلەپ, ويىنداعىسىن بۇركەلەمەي اشىپ-جارىپ ايتىپ تاستاۋعا بار. «تۋرا ءتىلدى كىسىنى دەيمىز ورىستىڭ» اباي العان مىسالىندا, بالكىم, شىندىقتى ايتۋدىڭ ۇلتتىق كەمشىن جاعىن ەسكەرۋى دە مۇمكىن-اۋ.
ورىس تاريحىنا ءبىرشاما قانىقتىعىمىز بارداي سەزىنەتىنىمىزدى نەسىنە جاسىرىپ باعامىز. وتكەن عاسىرلارداعى ۇلى قولباسشىلاردىڭ جەڭىستى شەرۋىنەن حاباردار ەكەنىمىزدى ءبىلدىرىپ, شەتپۇشپاقتاتىپ بايانداعان ساتتەرىمىزدە تۇرىك ارىپتەستەر ەۋروپا ارمياسىنىڭ بۇلاردىڭ اسكەرىلەرىنەن وڭباي جەڭىلىس تاپقانىن تايعا باسقان تاڭباداي ايقىشتى ايتاتىن نىعىزدىعىن سەزەسىڭ. الەمدىك تاريحي وي تۇرىك ءرولىن كورنەۋ ەلەمەيتىنى ويلارىنا كىرىپ شىقپايتىن دەگدارلىعىن ەسكەرىڭىز. دامۋدىڭ ءارتۇرلى كەرەمەت مىسالدارىنا تاڭىرقاپ جۇگىنبەستەن سالقىن قابىلدايتىن «الىستا جاتقان باۋىرىمىزعا» قايتادان جاقىنداپ, ەتەنە تارتقانىمىزعا كەمى شيرەك عاسىر. «جيىرما ءبىرىنشى عاسىر تۇرىك عاسىرى» دەگەندى يمەنبەي ايتۋعا جۇرەگى داۋالاعان بۇل اعايىننىڭ دۇنيەدە بارىنا تاۋبە ەتىپ قويۋ ورىندى شىعار. دامۋى وتە جوعارى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ باستاماسىن جالاۋ ەتكەن قازاق بيلىگىنىڭ ۇرانىن وزگە ەمەس ءوزىمىز ءتۇسىنۋ شارتىندا قازاق قاريالارىنىڭ كەڭدىگىن ۇستانۋ قاجەت-اۋ.
جۇماباي شاشتاي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
