بۇلت تاۋدىڭ ەتەگىنە دەيىن ءتۇسىپ كەتىپتى. جاڭا جاۋىپ باسىلعان جاڭبىرمەن بىرگە جەر باۋىرلاپ الىستاپ بارادى. تاۋلى جەرگە ءجيى تۇسەتىن تۇماننىڭ كادىمگى بۇلت ەكەنىن دە كەيىن ءبىلىپ ءجۇرمىز عوي. تۇماننىڭ سىرتىنان قاراپ كىم كورگەن. شىنىندا, قىزىق كورىنىس. تاۋدىڭ باسى اشىق, ال الگى بۇلت ءجۇن تۇتكەندەي سوزىلا ءتۇسىپ ورتان بەلدە جاتىر. باياۋ عانا سوگىلىپ بارادى.
...شلاگباۋمعا تۇمسىق تىرەي توقتاعاندا كۇزەتشىدەن «كولساي ءالى الىس پا؟» دەپ سۇرادىق. سويتسەك, «كولساي مىنە تۇر» ەكەن. قارا باسىپ ءدال يەگىمىزدىڭ استىندا جاتقان كولدى كورمەپپىز.
ءتيىپ تۇرعانىنا قاراماستان, كولساي – كوپ جىلعى اڭسارىمىز بولىپتى. جۇرتتان ەستيسىڭ, اقپاراتتان وقيسىڭ. كولسايمەن تانىسۋ – شەرحاننىڭ «قىزىل جەبەسىنەن» باستالدى عوي دەيمىن. سايماساي بولىس وسى كولسايدان قايتقان ساپارىندا وققا ۇشاتىن. «دۇنيەنىڭ ءدۇريا جامىلعان ءجانناتى» دەپ تامساناتىن جازۋشى سوندا.
ەندى مىنە, كولدىڭ توبەسىنەن قاراپ تۇرمىز...
كول دەسە, الدىمەن, شاعالاسى شارق ۇرىپ, تىرشىلىگى قايناپ جاتاتىن كورىنىس ەلەستەيتىن. ال مۇندا ءبارى وزگەشە. كول دە, سۋ دا, تىرشىلىك تە تىم-تىرىس. ءتىپتى الىستان كوز سالعاندا كولدىڭ كوزەسىندەگى سۋ ەمەس, قارا-كوك مۇز سياقتى. نەمەسە اسپاننىڭ ءبىر بولشەگى ءۇزىلىپ ءتۇسىپ, ساي كەمەرىنە تولىپ قالعانداي... جاعانى سوققان تولقىن جوق. ورتا تۇسى قارايىپ كورىنەدى دە, جاعاعا جاقىنداعان سايىن كول ءتۇسى كوگىلجىم تارتادى. سۋدىڭ كوگەرىپ كورىنۋى – اسپانمەن شاعىلىسۋىنان دەسەتىن, ال مۇنداعى ءتۇس ودان باسقا. كوك-جاسىل. كوگىلدىر اسپان مەن جاپ-جاسىل دۇنيەنىڭ جاراسىمدى قوسىندىسى.
ءبىز تۇندەلەتىپ, تاڭ قاراڭعىسى سەيىلە جەتكەنبىز. اجەپتاۋىر جارىق تۇسكەنمەن, كۇن تاۋدان ءالى اسا الماي جاتقان. سونىڭ وزىندە كوكپەڭبەك. تامسانىسا قاراپ قويىپ وتىرمىز. كۇن شىققانمەن, سۋ بەتى ءباز-باياعى قالپىنان اينىمايدى. ارقان بويى كوتەرىلگەن سوڭ عانا كۇن مەن كول شاعىلىسا باستايدى. كۇننىڭ تىمىسكى ساۋلەلەرى قىرات-قىرات, قولات-قولاتتى تۇك قويماي ارالاپ جۇرگەنمەن, كولگە كەلگەندە جۋاسىپ سالا بەرەدى. كول بەتى تىنىق بولعاسىن شىعار, ساۋلەسى شاشىلىپ قالماي, قۇيىلىپ تۇسەدى. تەرەڭدىگى 75 مەتردەن اساتىن كول كۇننىڭ ءوزىن جۇتىپ قويعانداي. وزگە دۇنيە ءبىر بولەك قالىپ, تەك كول عانا نازارىڭدى اۋدارا بەرەدى. و باستا الگى تىنىشتىق تاڭعى تىنىشتىق دەپ ويلاعانبىز. كۇنمەن بىرگە تىرشىلىك جاندانىپ سالا بەرەتىن شىعار دەگەنبىز. سويتسەك, بۇل تىنىشتىق كولسايدىڭ ماڭگى تىنىشتىعى ەكەن. ەشقاشان شامىرقانبايدى, تاسىمايدى, تۋلامايدى, تولقىن اتپايدى. تابيعاتتىڭ ءوزى تاۋلاردان قورعان سوعىپ بەرگەن, وزگە جەردە داۋىل بولىپ جاتسا, بۇل جاقتا اسسا سامال ەسەدى. تاۋ الىپ ۋىسىنا قىسقان ءبىر شوكىم لاعىل جەر قوزعالسا قوزعالمايتىنداي...
جەر قوزعالسا دەمەكشى, كولسايدىڭ ءوزى دە جەر سىلكىنىسىنەن پايدا بولعان دەيدى. تاۋلاردىڭ ءوزى الگى ءبىر جەر بەتىن توپان قاپتاعان نۇح پايعامباردىڭ كەزىندە ءتۇزىلىپتى دەيدى عوي. ءسىرا, جەر-انا وسىنداي كەرەمەتتەردى دۇنيەگە اكەلەردە تولعاعى قاتتى كەلىپ, دوڭبەكشىپ كەتەتىن بولار. كولساي دۇنيەگە كەلەردە وراسان جەر سىلكىنىسى بولىپ, تاۋ قۇلاپتى دەيدى. تومەن قاراي ەركىن قۇلداپ كەلە جاتقان وزەننىڭ جولىن ءبىر ەمەس, ءۇش جەردەن بوگەپ قالىپتى. ءبىز قاراپ وتىرعان كولساي سونىڭ ءۇشىنشىسى – تومەنگى كولساي اتايدى جۇرت. ەڭ تەرەڭى دە وسى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1818 مەتر بيىكتىكتە جاتىر. سۋى تۇششى, ەشقاشان جىلىمايدى. ۋىستاي كوسىپ الىپ ۇرتتاساڭ كولدىڭ ەمەس, بۇلاقتىڭ سۋىن ىشكەندەي شەكەڭ زىڭىلداپ, ءتىسىڭ سىرقىرايدى. جانە قانشا ىشسەڭ دە ىشە بەرگىڭ كەلەدى.
كولسايدىڭ قاقپاسىندا وتىرعان اۋىلدى ساتى اتايدى. بۇرىن ونشا ءمان بەرمەيتىنبىز, كولگە قاراپ, قاراداي ەلجىرەپ تۇرعاندا ءبىر وي كەلدى: ساتى – كولسايعا شىعارار ساتى ەكەن. ەندى ءبىر اتتاساڭ كەرەمەتكە قۇلاپ تۇسەسىڭ دەگەن ءسوز (اشقان «جاڭالىعىمىز» ءۇشىن كەشىرىم سۇرايمىز). سول ساتىدا نە كوپ, ات كوپ. تاڭ ازانمەن ءبىرىن ءمىنىپ, ەكىنشىسىن جەتەگىنە الىپ, بىرنەشە جىگىت كولسايدى بەتكە الادى. جاز توقسانداعى كاسىبى – تومەنگى كولساي مەن ورتاڭعى كولسايدىڭ اراسىنا ادام تاسيدى. ءبىر جاق جولى 5,5 كيلومەتردى قۇرايتىن جول – اتقا دا, ادامعا دا وڭاي تيمەيدى. العاشىندا باعاسى (8 مىڭ تەڭگە) قىمباتتاۋ كورىنگەن, ءوزىمىز جولدى كورگەن سوڭ تۇسىندىك, اتتىڭ تەرىنە تاتيدى-اق ەكەن. قاپتال جول ورلەگەن سايىن قيىنداي بەرەدى. تىك قيالاردان, بۇعىپ ۇلگەرمەسەڭ القىمىڭنان الىپ, اتتان اۋدارىپ تۇسىرەر قالىڭ جىنىستى اعاشتىڭ اراسىنداعى تاپ-تار جالعىز اياق سوقپاقتاردان ءوتىپ بولعانشا از شارشامايسىڭ. قيىرشىق تاستى, باتپاقتى ء(بىز بارعان كۇنى جاڭبىر جاۋىپ, سەل جۇرگەن) جولدا تاعاسىز ات جۇرە المايدى. ەگەر, كىسىسى تابىلسا, قوس اتىن دا (كەيبىرەۋىندە ءۇش اتتان) مىنگىزىپ جىبەرىپ, ءوزى سوڭىنان جاياۋ اياڭدايتىن اتشى جىگىتتەر ەكى اراعا ءبىر كۇندە ءبىر رەتتەن ارتىق قاتىنامايدى. تۇسىنىكتى جاعداي, «جانۋارعا وبال عوي».
كولساي جايلى جارىتىپ ەشتەڭە ايتپايدى. ءبىر قىزىعى, قىزىل كىتاپقا ەنگەن قار بارىسى جايلى ايتقاندا تاناۋلارى دەليىپ كەتەدى. ماقتانسا ماقتانعانداي-اق, كولسايدا قار بارىسى بار! 2014 جىلعى سوڭعى دەرەك بويىنشا كولسايدىڭ اينالاسىندا 7 بارىس بار دەگەن. ال جالپى ايماقتا 20-عا جۋىق بولۋ كەرەك دەگەن بولجام ايتىلادى. ءوز باسىمىز كوزبەن كوردىم دەگەن ادامدى كەزىكتىرمەدىك. ءبارىنىڭ بىلەتىنى, الگى ءبارىمىز حاباردار تاسپاعا ءتۇسىپ قالعان بارىستار توڭىرەگىندە عانا. بىراق ماقتانىشتارى جاراسىمدى. «كولسايدىڭ كەرەمەتتىگى بىلاي دا بەلگىلى عوي, بۇل جەردە «ەششە» قار بارىسى بار». ال ايۋ بار ەكەنىن ء«وزىمىز عوي» دەگەندەي قىلىپ, ەلەۋسىز ايتادى. قاسقىر, تۇلكى, قارساق جايىن سۇراساڭ, ء«تايىرى, قاسقىر, تۇلكىسىز جەر بولا ما؟!» دەگەندەي تىجىرىنا قارايدى. «سۇراعىڭا بولايىن» دەگەن سياقتى. تۇركىستان سىلەۋسىنى جايلى ونشا ايتپايدى, ونى تەك سول جەردى قارايتىن ينسپەكتورلاردان سۇراپ بىلدىك. بىراق ولار دا كوردىك, قويدىق دەپ ەشتەڭە ايتقان جوق. ءبىر قىزىعى, كولسايدا وسەتىن وسىمدىك پەن كەزدەسەتىن جانۋارلاردىڭ ءبارى قىزىل كىتاپقا ەنگەندەي. قايسىسىن سۇراساڭ دا, قايسىسىن ىندەتسەڭ دە الدىڭنان قىزىل كىتاپ شىعادى دا تۇرادى. قىسقاسى, قۇمىرىسقاسىنا دەيىن قىزىل كىتاپتا تۇرعان كولسايعا بارا قالساڭىز, قيادان قۇلاپ كەتپەۋ ءۇشىن عانا ەمەس, جاندىگىن باسىپ كەتپەۋ ءۇشىن دە ابايلاپ باسۋعا تۋرا كەلەدى.
نەگىزى شومىلۋعا بولمايدى. بىراق تىيىمدى قاپەرىنە الىپ جۇرگەن ەشكىم جوق سياقتى. جاعالاۋدان ۇزاماي ءبىر سۇڭگىپ الىپ, جاعاعا قاشقانداي بولىپ, دىردەكتەي شىعىپ كەلە جاتقان دەمالۋشىلاردى كوپتەپ كورۋگە بولادى. بىزدىڭشە, شومىلۋعا تىيىم سالۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى. وسى ۋاققا دەيىن جاماناتتى وقيعا تىركەلمەپتى. ولاي بولاتىنى, مۇزداي سۋعا ۇزاق شومىلۋعا ونسىز دا ەشكىم شىدامايدى, تىم تەرەڭ جاعىنا وزدەرى دە بارا قويمايدى.
ال پاتشا بالىقتى اۋلاۋعا بولادى. ءبىر قارماققا ارنايى بەكىتىلگەن باعا بار, سونى تولەپ, رۇقسات قاعازىن الىڭىز دا كۇنى بويى اۋلاي بەرىڭىز. بۇل جاعىنان ەشكىم قولىڭىزدان قاقپايدى. بىراق بالىق ۇستاي الاتىنىڭىزعا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. جولىڭىز بولسا ءبىردى-ەكىلى قارماعىڭىز مايلانۋى مۇمكىن, باسقا ۋاقىتتىڭ بارىندە سۋعا قۇر تەلمىرۋمەن كۇنىڭىز وتەدى. سەبەبى, پاتشا بالىق توق.
– ءوزى پاتشا بولسا, بىرەۋدىڭ جەمتىگىنە كوزىن ساتار نە ءجونى بار, – دەپ كۇلدى ءبىزدىڭ ءبىر ارىپتەس. راس, قارماعىڭىزدىڭ اينالاسىندا, اياعىڭىزدىڭ استىندا شورشىپ, كەلەكە قىلعانداي ءجۇزىپ جۇرەدى دە قويادى. ءسىزدىڭ شەگىرتكەڭىز كۇن ۇزاققا سۋدا تۇرىپ, ابدەن اقجەمى شىعادى. پاتشا بالىقتىڭ قارماق قاپپايتىنى – كولدىڭ تەرەڭىندە وسى تۇرىسىندا 50 جىلعا جەتەتىن ازىق بار دەيدى. ازىعىڭىز – كادىمگى اق قۇرت (ينسپەكتور ءدال سولاي ايتتى). قاراعايدان تۇسەتىن كورىنەدى. نەگىزىنەن, ۇساق-تۇيەك شاباقتارى بولماسا, دويلەرى بەرىگە كوتەرىلە قويمايدى ەكەن. قىسقا قاراي كول بەتىن 40 سانتيمەترگە جۋىق مۇز جاپقاندا, اۋا جۇتۋ ءۇشىن عانا كوتەرىلەتىن كورىنەدى. مىنە, بالىق اۋلاۋ ماۋسىمى وسى كەز.
...ءۇش كولدى ءبىر ءوزى تولتىرىپ جاتقان كولساي وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىمەن جوعارى ورلەپ كەلە جاتىرمىز. ءار كيلومەتر سايىن تىنىستاپ وتىرۋعا ارنالعان ورىندىقتار قويىلىپتى. قانداي بيىكتىكتە تۇرعانىڭ, قانشا كيلومەتر جۇرگەنىڭ, ەندى قانشا جۇرەتىنىڭ, كەلەسى ايالداۋ ورنى قانشا مەتردەن كەيىن ەكەنى جازىلعان تاقتالار قويىلعان. وسى توڭىرەكتە ءبىر قىزىق كوزقاراسقا تاپ بولدىق. ينفراقۇرىلىم كەرەك ەمەس دەيدى. ادام كوپ كەلسە, تابيعي كوركى بۇزىلادى. اڭنىڭ ءبارى اۋىپ كەتەدى, وسىمدىكتەر اياققا تاپتالىپ, جويىلىپ كەتەدى-ءمىس. بۇل كولساي دەسە «قازاقستاننىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرى عوي ول», دەپ استامسي قالاتىن جەرگىلىكتى ەلدىڭ شىعارىپ الىپ جۇرگەنى بولار دەپ جورامالدادىق. ءبارىن ارنايى جوسپارمەن, ۇقىپتى تۇردە, زاڭ شەڭبەرىندە جاساسا, نەگە بولماسقا؟ ەڭ باستىسى, كولدىڭ اينالاسىنا ءۇي سالىنىپ كەتپەسە بولدى. كولسايعا جەتە بەرەر جەردىڭ كوبى يەن جاتىر. سول جەرلەردىڭ بارىندە تىرشىلىك قايناپ جاتسا, نەسى ايىپ؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا قالاي دا الدان شىعادى. ولاي بولاتىنى, سوڭعى ءتورت جىلداعى كورسەتكىش بويىنشا كەلۋشىلەردىڭ سانى ەكى ەسەگە ارتقان. جانە سونىڭ كوپشىلىگى شەتەلدىكتەر. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە اعىلشىن, فرانتسۋز, ءۇندى, پولياك, ورىس, قىتاي, جاپون ەلدەرىنىڭ وكىلدەرىن كوردىك.
سويتكەن كولسايعا كەلۋشىلەردىڭ سانى بىلتىر 22 مىڭنان اسىپ جىعىلىپتى. بيىلعى جوسپاردىڭ ناقتى ەسەبى دەمالىس ماۋسىمى اياقتالعان سوڭ بەلگىلى بولادى. بىراق ءبىزدى كۇتىپ العان قورىقشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كوز مولشەرمەن ايتقاننىڭ وزىندە بيىلعى دەمالۋشىلار بىلتىرعىدان الدەقايدا كوپ دەيدى.
ورتاڭعى كولدە كوپ ەشكىم بولا قويمايتىن شىعار دەگەنبىز. قاتەلەسىپپىز. ەلۋ-الپىس قارالى ادام جايلاپ جاتىر. شاتىر تىگىلگەن, قازان اسىلعان. قازاننىڭ اينالاسىندا كوبىنە جىگىتتەر عانا جۇرگەندەي. ادەتتە مۇنداي ورتا دۋىلداپ جاتاتىن. ونداي جوق. كەيىن قانىقساق, بۇل لاگەر بولىپ شىقتى. ەسىرتكىگە تاۋەلدى بولعانداردى وسىندا اكەلىپ, ەمدەيدى ەكەن. جىلىنا جازعى ماۋسىمدا ءۇش مارتە «جاڭا قۇراممەن» كەلەدى. وسى كەلىسىندە قىرىق ادام ءوز ەركىمەن ومىرگە ورالۋعا تىرىسىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن مىناداي تابيعات اياسىندا ادامنىڭ ءسونىپ قالعان ءۇمىتى, ءوشىپ قالعان سەزىمى قايتا تۇتانادى. تاڭ ەرتەمەن ۇيقىدان ويانعاندا قالاداعىداي ەكى يىعىڭنان باسىپ تۇراتىن اۋىرلىقتىڭ جوق ەكەنىن سەزەسىڭ. جانە كەش جاتقانىڭا قاراماي سەرگەك وياناسىڭ. ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋعا كول وسى قاسيەتى ءۇشىن دە تاڭدالعانى انىق. العاش كەلگەندە بەس جارىم شاقىرىمعا اتقا وڭگەرگەندەي قىلىپ الىپ شىعادى ەكەن. ءبىر اي بويى ءوز اسىن وزىنە دايىنداتىپ, ەمدەۋدىڭ ءتۇرلى ساتىلارىنان وتكىزگەن سوڭ, قايتار جولدا جاياۋ تۇسىرەدى. كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, تالايى سوڭعى كۇشىن سارقىپ ارەڭ جەتەدى. كەلە ەتپەتتەي قۇلايدى دەيدى. سودان ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن قيمىلسىز جاتادى. سولاردىڭ كوبى-اق كادىمگى ومىرگە ورالىپ, ادام بولىپ كەتەتىن كورىنەدى. كەلەر جىلى تاعى كەلىپ تۇراتىندار دا جوق ەمەس.
راسىندا, كولسايدى كورسەڭ ءومىر سۇرگىڭ كەلەدى.
* * *
«كولسايدىڭ جولى جاسالسا» دەگەندى ەس كىرگەلى ەستىپ كەلە جاتقان شىعارمىز. ەندى بۇگىن قاراساق... تىرشىلىك ءجۇرىپ جاتىر. كولسايعا بارار جول الداعى جىلى تولىقتاي اياقتالادى. ونىمەن قوسا سالىناتىن ينفراقۇرىلىمدار دا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسا جاتار. ايتەۋىر, كول قاراۋسىز, قورىق ىزدەۋسىز ەمەس.
...الگى «قىزىل جەبەدە» شالعا تيگەن باقىتسىز نۇكەتاي اكە-شەشەسىمەن, ەل-جۇرتىمەن قوشتاسىپ ۇلگەرە الماي, سۋىت اتتانىپ, كوڭىلسىز ۇزاتىلاتىن. جازۋشى سوندا جاس سۇلۋدى قاتال اكە-شەشەمەن ەمەس كولسايمەن قوشتاستىراتىن:
«– قوش, كورىكتىم كولساي, – دەيدى نۇكەتاي. – ەندى سەندەي كول كورە الماسپىن».
بار نالاسىن ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرىپ, تۇنشىعا جىلاپ كەتىپ بارا جاتقان ارۋ كەلەدى كوز الدىڭا.
كولسايمەن قوشتاساردا كوڭىلدى بەيمالىم ءبىر مۇڭ بيلەيتىنى نەسى ەكەن...
الماس ءنۇسىپ,
«ەگەمەن قازاقستان»
