– ىرزا حانىم, ءسىزدى بىلايعى جۇرت قازاق قولونەرىنىڭ جاناشىرى ءھام ناسيحاتشىسى دەپ تانيدى. بۇل ىسكە بەت بۇرۋىڭىزعا نە سەبەپ؟
– العاش رەت 2009 جىلى استانانى كەلىپ كوردىم. قالانىڭ ۇلكەن-ۇلكەن ساۋدا ورىندارىن ارالاپ ءجۇرىپ, «بۇل جەرلەردە ۇلتتىق ناقىش-ستيلدەگى دۇنيەلەر نەگە ساتىلمايدى؟» دەگەن وي ءتۇيدىم. ويتكەنى, ءوز باسىم بۇعان دەيىن كوپتەگەن شەتەلدەردى ارالاپ, قىزمەت بابىمەن ماسكەۋ قالاسىندا ونشاقتى جىل تۇرعان ادام ەدىم. سوندا بايقاعانىم, سىرت ەلدەردە اۋەجايىنان باستاپ, ساپارجايىنا دەيىن سول ەلدىڭ ەتنو تۇرمىسىن تانىتاتىن ءتولتۋما بۇيىمدارى ساتىلادى. ول بىزدە جوق. ءسويتىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بۇيىمداردى ەتنوينتەرەر ستيلىندە جاساپ كورمەككە بەل بۋدىم. ياعني, كونەدەن كەلە جاتقان قول كەستە, قۇراق-جاماۋ, سىرمالاۋ, ورنەكتەۋ, جيەكتەۋ, ويۋلاۋ ت.ب. سياقتى قازاقى شەبەرلىكتى دامىتىپ, زامانعا ساي جاڭعىرتۋ قاجەت ەكەنىن ۇعىندىم.
– جۇمىستى قالاي, نەدەن باستادىڭىز؟
– الدىمەن كادىمگى قاراپايىم كورپە توپتاماسىن جاساۋدان باستادىم. وعان «Gold لينيا» («التىن كورپە») دەگەن ات قويدىق. ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە «شالقارداعى سۋرەتتەر» اتتى ۆەرنيساج كورپە, «ويۋلى اۋەندەر» دەگەن كورپەلەر توپتاماسى, «جىبەكتىڭ جاساۋى», «باياننىڭ جاساۋى» دەپ اتالاتىن تۋىندىلار كوپتىڭ يگىلىگىنە جاراي باستادى. بۇل بۇيىمدار نارىقتان ءوز ورنىن تاپتى.
ودان كەيىن ۇلتتىق ءداستۇردى ۇلىقتاۋعا ويىستىق. اتاپ ايتقاندا, «شىلدەحانا», «بەسىك توي», «سۇندەت توي», «قىز ۇزاتۋ», «كەلىن ءتۇسىرۋ» سياقتى قازاق قوعامىندا ابدەن ورنىققان جورالىق راسىمدەردىڭ سيمۆولدىق ماڭىزىن ارتتىراتىن مودەرن دۇنيەلەر جاساي باستادىق. مىسالى, ۇزاتىلىپ جاتقان قىزدىڭ جاساۋىنا سول اۋلەتتىڭ قادىرلى ادامىنىڭ وسيەتى نەمەسە باتاسى كەستەلەنگەن جاستىق, ءىلىپ قويۋعا ىڭعايلى ينتەرەر ديزايندى تۇسكيىزدەر جاسادىق. سونىمەن قاتار جاڭا وتاۋدىڭ تورىندە تۇرۋعا ىڭعايلى كەستەلەنگەن اۋلەت شەجىرەسى, جەتى اتا تىزبەگى, سول اۋلەتكە ءتان ۇلى ادامداردىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرىن, ناقىلدارىن كوزتارتارلىق كوركەم ونەر تۋىندىسى رەتىندە ۇسىنۋدى قولعا الدىق. ۋاقىت وتە كەلە شەتەلدىك مەيمانداردى قابىلداۋعا ارنالعان رەسمي ورىندارعا ارنايى ەتنو, ۆيپ ايماقتاردى جاساي باستادىق.
– ەڭ العاشقى ەتنوايماقتى قايدا جاسادىڭىز؟
– العاش رەت 2010 جىلى وتكەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى مەن شىۇ حالىقارالىق قۇرىلىمىنىڭ جيىنى كەزىندە ارنايى ەتنوايماق جاسادىق. سونىمەن قاتار ەقىۇ سامميتىنە ارناپ 56 مەملەكەتتىڭ تۋىن قولمەن كەستەلەپ, اسىل تاسپەن كومكەرىپ, ۇلكەن كىلەم جاسادىم. كولەمى – 2,60 ح 1,60 مەتر. ول قازىر ەلورداداعى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدە تۇر.
– ءسويتىپ, ۋاقىت وتە كەلە ۇلتتىق بۇيىمداردى شەتەلدەرگە ناسيحاتتاۋدى باستادىڭىز...
– ارينە, ەكى جىل بۇرىن تاريحى قاتپارلى, كونە بۇيىمدار وتانى يتالياعا بارىپ, ەلدىڭ ەڭ ءىرى قالالارى – ۆەنەتسيا, ريم, ميلاندا اۆتورلىق كورمە وتكىزدىم. كورمەنىڭ ەرەكشەلىگى – قازاقتىڭ بايىرعى ونەر تۋىندىلارىنىڭ ۇلتتىق ءستيلىن ساقتاي وتىرىپ, ەتنومودەرن, ەتنوكلاسسيكا, ەتنو حاي-تەك ۇلگىلەرىمەن ۇشتاستىرىپ, جاڭا دۇنيە جاساپ, بۇيىمداردىڭ ءتۇس گامماسىن, كەستەلەۋدى, مونوگرامماسىن ەۋروپالىق ستيلمەن ۇيلەستىردىم. بۇل ءىس ءوز جەمىسىن بەردى.
– كورمەنىڭ ناتيجەسى ويداعىداي بولدى دەيسىز عوي...
– ەۋروپالىقتار ءبىزدىڭ بۇيىمدارعا قاتتى قىزىقتى. ولار ماعان «مۇنداي ەرەكشە تىڭ دۇنيەلەردى قالاي ويلاپ تاپتىڭىز؟» دەپ سۇراق قويدى. مەن «بۇلار مەن ويلاپ تاپقان جاڭا دۇنيەلەر ەمەس, بۇرىننان اتا-بابامىز جاساپ كەلە جاتقان شارۋا. مەن تەك قانا سىزدەرگە ەسكىنى جاڭعىرتىپ ۇسىنىپ وتىرمىن» دەدىم. قىسقاسى, قازاق قولونەرىنە دەگەن شەتەلدىكتەردىڭ شىنايى ىقىلاسى ماعان شابىت بەردى. ولار وتە كۇردەلى فاكتۋرالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كوركەم ۇندەستىك تاۋىپ تۇرعانىن بىردەن اڭعاردى. وسى ساپارىمىزدا يتاليالىق ۇلكەن كاسىپكەر ءوزىنىڭ مۋرانو شىنىلارىمەن جاراقتالعان شىعىس ستيلىندەگى بولمەسىن جاساقتاۋ ءۇشىن بىزگە ارنايى تاپسىرىس بەردى.
– جاساعان بۇيىمدارىڭىزدى ساتۋعا شىعاردىڭىزدار ما؟
– شىنىمدى ايتسام, دۇنيەلەرىمىزدى كادەسىي نەمەسە كورمە-جارمەڭكەلەرگە لايىقتاپ جاساعانىمىز بولماسا, قاراپايىم حالىققا ساتۋ تۋرالى نيەتىم بولماعان-تىن. سەبەبى, بۇيىمدار تىم قىمبات. مىسالى, ءبىر كورپەنىڭ ءوزىن جاساۋعا 2-3 اي كەتەدى. ونى قالاي ارزان ساتاسىز. ۋاقىت وتە كەلە حالىقتىڭ كەستەلى كورپەلەردى ساتىپ الۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن اڭعاردىم دا بۇيىمداردىڭ فورماتىن وزگەرتتىم. اتاپ ايتقاندا, حالىق ساتىپ الا الاتىن, قالتاسى كوتەرەتىندەي دۇنيەلەر قاجەت ەكەن. ءسويتىپ, وتە جوعارى ەكسكليۋزيۆتى دۇنيەلەردى ءۇش ءتۇرلى فورماتتا: ەكونوم, بيزنەس جانە ەليتكلاستارعا ءبولىپ جاساي باستادىق.
– وسىنشا جوعارى ەكسكليۋزيۆتى تۋىندىلار جاساۋ ءۇشىن دايىندىعى جوعارى شەبەرلەر قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى, بۇل ماسەلەدە قيىندىقتار بار ما؟
– بار. اسىرەسە, كەستە تىگەتىن, كورپە قۇراقتايتىن قىز-كەلىنشەك تاپشى. شەبەر ىزدەپ كۇللى قازاقستاندى شارلاپ شىقتىم. ادام جوقتىڭ قاسى. سودان كەيىن شەبەرلەردى ەلدەن ىزدەمەي, ءوزىم ۇيرەتىپ, دايىنداۋىم قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىم. ءسويتىپ, اقىلى تۇردە شەبەرلىك ساباقتارىن باستادىم. بۇدان ناتيجە شىقپادى. ويتكەنى, اقىلى ساباققا قاراپايىم حالىق كەلە المايدى ەكەن. كەلگەن ادامدار تەك بيزنەستىك كوزقاراستا, ياعني ۇلت ونەرىن دامىتسام دەپ ەمەس, ۇيرەنىپ الىپ پايدا تاپسام دەگەن نيەتپەن كەلەتىنىن اڭعاردىم. اقىرى شەبەرلىك ساباعىن تەگىن ۇيرەتەتىن بولدىم. قازىر وبلىستاردى ارالاپ تەگىن شەبەرلىك ساباقتارىن وتكىزىپ ءجۇرمىن. ادامدار اعىلىپ كەلىپ جاتىر...
– شەبەرلىك ساباقتارىن اۋەلى نەنى ۇيرەتۋدەن باستايسىز؟
– الدىمەن كاسىپ ۇيرەنۋدىڭ قىر-سىرىن ايتامىن. ودان كەيىن بارىپ, كەستە تىگۋدى, قۇراق قۇراۋدى, اشەكەيلەۋدى, ورنەك تۇرلەرىن تاڭداۋدى, ونى لوگيكالىق تانىممەن قيىستىرا ءبىلۋدى ۇيرەتەم. سونىمەن قاتار كونەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق ونەردى يگەرۋ ءۇشىن ول ادامنىڭ بويىندا قانداي قابىلەت-قاسيەت بولۋ كەرەك ەكەنىن باسىپ ايتامىن.
– سوندا قانداي قابىلەت-قاسيەت بولۋى كەرەك؟
– ۇلتتىق ونەر ۇيرەنۋگە نيەت ەتكەن ادام الدىمەن ءوز حالقىنىڭ تاريحىن, شەجىرەسىن, سالت-ءداستۇرىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك. ءوزىن ۇستاۋى, ىشكى مادەنيەتى مەن تالعامى, ءتىپتى تۇلابويى ۇلتتىق بولمىسقا تەرەڭ بويلاۋى قاجەت. ونسىز بولمايدى. ۇلتىنىڭ ۇلاعاتىن بو-يىنا سىڭىرمەگەن ادام ءتول ونەردى دە سىڭىرە المايدى. ويتكەنى, ۇلتتىق ونەردە تەكتىلىك بار. قولونەرگە قاراپ, حالىقتىڭ تاريحىن وقي الاسىز. سەبەبى, قولونەر – ءۇنسىز ءتىلماش. ونىڭ ادەمىلىگى, ەستەتيكالىق سيپاتى تاماشالاۋشىلارعا رۋحاني ازىق سىيلايدى. جەڭىل-جەلپى جۇرىسكە ءۇيىر, تەمەكىگە قۇمار, سەلتەڭباي قىزدار, مۇنداي ەستەتيكالىق قۇنى ءمىنسىز, تەكتى ونەردى ۇيرەنە المايدى. قولىمداعى جۇمىسشى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءسال كەمشىلىگىن كوزىم شالسا, «قاراعىم, ساعان بۇل ونەر قول ەمەس, بارا عوي» دەيمىن. اباي اتامىز ايتتى ەمەس پە: «ەگەردە مال كەرەك بولسا, قولونەر ۇيرەنبەك كەرەك. مال جۇتايدى, ونەر جۇتامايدى. الداۋ قوسپاي ادال ەڭبەگىن ساتقان قولونەرلى – قازاقتىڭ اۋليەسى سول» دەپ.
ەل ارالاپ ءجۇرىپ ءبىر بايقاعانىم, تىگىن-كەستە, قۇراق-جاماۋ سياقتى ەستەتيكالىق ونەردى يگەرگەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ مىنەزى كوركەم-بيازى, ەتەك-جەڭى جابىق, شاشتارى ۇزىن, ادەمى بولىپ كەلەدى ەكەن. وسىعان قاراپ-اق ۇلتتىق ونەردىڭ قۇنى تەكسىزگە توقتامايتىنىن ءتۇسىندىم.
– ءوزىڭىز شەبەرلىكتى كىمنەن ۇيرەندىڭىز؟
– اجەم اسقان شەبەر ادام بولدى. ءبىز قازىر كەستە تىگۋ ءۇشىن الدىمەن بەينەسىن جازىپ, سىزىپ الامىز. ال اجەم نەبىر كۇردەلى ويۋ-سىزۋدىڭ بەينەسىن تۇسىرمەي-اق بىردەن كەستەلەيتىن. سونداي كەرەمەت شەبەر ادام ەدى. وسى كىسىنىڭ ىقپالى كوپ بولدى.
– ىرزا حانىم, ءسىز الا جازداي ەلوردا ىرگەسىندە بوي كوتەرگەن ەتنواۋىلدا شەبەرلىك ساباعىن وتكىزدىڭىز, بۇدان نە ءتۇيدىڭىز؟
– بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ ءبىر ۇمىتىلماس وقيعا بولادى. ەتنواۋىلدا وتكەن وبلىس كۇندەرىنە بايلانىستى ءوڭىردىڭ ايتۋلى شەبەرلەرى جينالىپ, وزدەرىنىڭ قولونەر بۇيىمدارىن اكەلىپ, كورمە وتكىزدى. ىزدەسەڭ تاپپايتىن تاماشا قىز-كەلىنشەكتەردى كوردىم. شىركىن-اي, وسىنداي ەتنواۋىلدى قالا ىشىندە جابىق عيماراتتا, قىسى-جازى جۇمىس ىستەپ تۇراتىنداي ەتىپ جاساسا عوي...
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
