– ايداربەك انۋاربەك ۇلى, قازاقستاننىڭ بۇۇ قك تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ سايلانۋىنا قانداي سەبەپتەر بولدى؟
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, ونى نىعايتۋعا جاۋاپتى باستى حالىقارالىق ۇيىم. اتالعان ۇيىمنىڭ «قاۋىپسىزدىك كەڭەسى» دەپ اتالاتىن قۇرىلىمىنا 15 مەملەكەت مۇشە بولىپ سايلانادى. ونىڭ ىشىندە بەسەۋى – تۇراقتى مۇشەلەر, ال قالعان ونى – بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە سايلانادى. نازار اۋدارارلىعى سول, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قابىلداعان بۇكىل قارارلار مىندەتتەۋشى كۇشكە يە بولىپ تابىلادى.
ەلىمىزدىڭ وسىنداي ىقپالدى قۇرىلىمعا 2017-2018 جىلدارعا مۇشە بولۋى, بىرىنشىدەن, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جوعارى مارتەبەسىن كورسەتەدى. ەكىنشىدەن, حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ەلىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سىرتقى ساياسي باعىتىنا زور سەنىم ارتىلعانىن بىلدىرەدى. ارينە, قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن قاقتىعىس وشاقتارى ازيا جانە افريكا قۇرلىقتارىندا كورىنىس بەرىپ وتىر. مىسالى, تاياۋ شىعىس وڭىرىندەگى پالەستينا-يزرايل ماسەلەسى, سيريا داعدارىسى, يەمەن, ليۆيا, يراك ەلدەرىندەگى پروبلەمالار ءالى شەشىمدەرىن تاپپاي كەلە جاتىر. سونىمەن قاتار, سولتۇستىك كورەيا مەن وڭتۇستىك كورەيا, ساۋد ارابياسى مەن يران, ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى تەكەتىرەستەر دە الەمدىك تۇراقتىلىقتى شايقالتۋ قاۋپىن تۋدىرۋدا.
وسىنداي جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ساقتالۋى جاعدايىندا كوپتەگەن بەيبىت باستامالارىمەن بەلگىلى بولعان قازاقستان اتالعان قاقتىعىستاردى رەتتەۋ باعىتىندا ەداۋىر كۇش-جىگەر جۇمسادى. ماسەلەن, 2013 جىلعى اقپان جانە ءساۋىر ايلارىندا يراننىڭ يادرولىق ماسەلەسى بويىنشا ەلىمىز ەكى رەت كەلىسسوزدەر ءۇشىن ءوز الاڭىن ۇسىندى. وعان قوسا, استانا قالاسى 2015 جىلعى مامىر جانە قازان ايلارىندا سيريانىڭ بىرقاتار وپپوزيتسيالىق توپتارى اراسىنداعى كەزدەسۋلەر ءۇشىن كەلىسسوزدەر الاڭى بولعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. سونداي-اق ەلباسىمىز 2016 جىلى رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا بولعان كيكىلجىڭدى رەتتەۋگە ەرەكشە ۇلەس قوسقانى بارلىعىنىڭ ەسىندە.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز ء«ادىل بىتىمگەر» رەتىندە تانىلىپ, حالىقارالىق قوعامداستىق اراسىندا زور سەنىمگە يە بولدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى جۇمىسى وعان مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, سونداي-اق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى مەن ونىڭ ارنايى وكىلدەرىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولىپ وتىر دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرى, ياعني ەلىمىزدىڭ وسى قۇرىلىمعا مۇشە بولۋ ۋاقىتىنان باستاپ استانانىڭ التى رەت سيريا جونىندەگى حالىقارالىق كەزدەسۋلەردى قابىلداۋى, سىرتقى ساياسي باعىتىمىزدىڭ وسىنداي جوعارى باعا الۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز.
– سولتۇستىك كورەيا داعدارىسىنداعى قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى پوزيتسيا-سى قانداي؟
– قازاقستان كورەي تۇبەگىندەگى ساياسي احۋالدار شيەلەنىسىنىڭ ءورشىپ كەتپەۋىن قالايدى. الايدا, بۇل ەلدىڭ ءىس-ارەكەتتەرى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىن ورەسكەل بۇزىپ, قازىرگى تاڭدا شىعىس ازيا وڭىرىنە جانە جاھاندىق اۋقىمداعى بەيبىتشىلىككە قاۋىپ توندىرۋدە. سونىمەن قاتار, سولتۇستىك كورەيانىڭ جاۋاپسىز ساياساتى يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنە كەرى اسەر ەتىپ, كەلەشەكتە يادرولىق قارۋدان ازات الەمدى قۇرۋ جونىندەگى ۇجىمدىق كۇش-جىگەرگە زيان كەلتىرىپ جاتقانى انىق.
پحەنياننىڭ قازىرگى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جوعارىداعى تالاپتارىنا ءمان بەرمەۋى قازاقستاندىق تاراپتى دا الاڭداتىپ وتىر. وسى رەتتە استانا مۇددەلى تاراپتاردى سولتۇستىك كورەيانىڭ قاتىسۋىمەن كوپجاقتى كەلىسسوزدەر فورماتىندا جانداندىرۋعا ءۇمىت ارتادى. سونىمەن بىرگە, يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ 14-بابى بويىنشا 9-شى كونفەرەنتسياعا تەڭ توراعالىق ەتە وتىرىپ, قازاقستان قازىرگى قايشىلىقتى ۇنقاتىسۋ ارقىلى ءارى ساياسي جانە ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ ۇستانىمىن باسشىلىققا الادى. جالپى, قازاقستان پحەنيان تاراپىنىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىن بىرنەشە رەت ورەسكەل بۇزعاندىعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ولاردى مۇلتىكسىز جانە ءسوزسىز ورىنداۋدى تالاپ ەتۋدە.
– سيريا تراگەدياسىنىڭ اياقتالۋىنا قازاقستاننىڭ قوسىپ جۇرگەن بىتىمگەرلىك باستامالارى الەمدە قالاي باعالانۋدا؟ «استانا پروتسەسىنىڭ» ناتيجەلەرى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– سيريا جونىندەگى «استانا پروتسەسى» تۋرالى ايتا كەتسەك, اتالعان كەزدەسۋلەر سيرياداعى قاقتىعىسۋشى تاراپتار اراسىندا سوعىس امالدارىن توقتاتۋعا باعىتتالعان. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, سيريا جونىندەگى «استانا پروتسەسى» اياسىنداعى كەلىسسوزدەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تولىق قولداۋىمەن جانە تىكەلەي اتسالىسۋىمەن 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا باستالدى.
قازىرگى كەزگە دەيىن «استانا پروتسەسى» اياسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ التى راۋندى ءوتتى. ونىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كەلىسسوزدەردىڭ مامىر ايىنداعى ءتورتىنشى راۋندىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سيريادا دەەسكالاتسيا ايماقتارىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا رەسەي, تۇركيا جانە يراننىڭ قول قويعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. 2017 جىلدىڭ 14-15 قىركۇيەگىندە وتكەن التىنشى كەزدەسۋدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا كەپىلگەرلەر «ۇشتىگى» اتالعان مەموراندۋم نەگىزىندە سيريانىڭ ءتۇرلى وڭىرىندە ءتورت دەەسكالاتسيا ايماعىنىڭ قالىپتاسقانىن مالىمدەدى.
اتالعان دەەسكالاتسيا ايماقتارىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى سيرياداعى قانتوگىس پەن زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيىن تومەندەتە وتىرىپ, ونداعى گۋمانيتارلىق جاعدايدى جاقسارتۋعا, ينفراقۇرىلىم نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋگە, حالىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە, سونداي-اق بوسقىنداردىڭ ەرىكتى تۇردە سيرياعا قايتا ورالۋلارىنا جاعداي تۋعىزۋ بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا استانادا وتكەن كەلىسسوزدەردە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى سيرياداعى اسكەري قاقتىعىس اۋقىمى ايتارلىقتاي تومەندەپ, جاعدايدى بەيبىت رەتتەۋگە قولايلى العىشارتتار جاسالۋدا.
جالپى, «استانا پروتسەسى» حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولىپ, سيريادا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قايتا قالپىنا كەلتىرگەن پروتسەسس رەتىندە كەڭىنەن مويىندالۋدا. ويتكەنى, وسىعان دەيىنگى تالپىنىستارعا قاراعاندا, استانا پروتسەسىنىڭ ناتيجەسىندە بەكىتىلگەن سيرياداعى اتىستى دوعارۋ رەجىمى قاتارىنان بىرنەشە ايعا سوزىلىپ, قاقتىعىس باستالعالى بەرى مەرزىمى جاعىنان ەڭ ۇزاق ءارى ءتيىمدى مەحانيزم ەكەندىگىن دالەلدەدى. سونداي-اق قازاقستاندا ءوتىپ وتىرعان سيريا جونىندەگى كەلىسسوزدەر جەنەۆا پروتسەسىنىڭ ساياسي كۇن تارتىبىندەگى سۇراقتارعا, ونىڭ ىشىندە سيريانىڭ كەلەشەك ساياسي قۇرىلىمىنا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ تالقىلانۋىنا سەرپىن بەرگەندىگى ءسوزسىز.
– سيرياداعى ازاماتتىق سوعىستىڭ عالامدىق تەكەتىرەسكە اينالىپ كەتۋ قاۋپى بار ما؟
– جالپى, سيرياداعى جاعدايدى بولەك ءبىر قاقتىعىس دەپ سيپاتتاعاننان گورى, الەمدىك جانە وڭىرلىك الپاۋىت ەلدەردىڭ اراسىندا الدەقاشان تۋىنداعان كەشەندىك تەكەتىرەس الاڭىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرۋدى ورىندى دەپ سانايمىن. سيرياداعى قاقتىعىسقا ءتۇرلى حالىقارالىق فاكتورلاردىڭ كوپتەپ ارالاسۋى سەبەپتى ونداعى جاعدايدى رەتتەۋ اسا كۇردەلى مىندەت بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن, بىرنەشە جىل بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان قارۋلى قاقتىعىستى اسكەري جولمەن رەتتەۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىنە بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ كوزى جەتتى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
– قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىندەگى افريكالىق ارىپتەس مەملەكەتتەرمەن قازاقستاننىڭ قارىم-قاتىناسى قانداي؟
– قازىرگى كەزدە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە افريكا قۇرلىعىنان سايلانعان مەملەكەتتەر اراسىندا ەفيوپيا, مىسىر جانە سەنەگال ەلدەرى تۇراقتى ەمەس مۇشە. بۇل ەلدەرمەن ەلىمىز بۇۇ شەڭبەرىندە ءتيىمدى ارىپتەستىك ورناتتى. اتالعان قۇرلىقتىڭ باستى وڭىرلىك ۇيىمى افريكالىق وداق ەكەندىگى بەلگىلى. سول سەبەپتى, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋعا نيەت بىلدىرگەن افريكالىق ەلدەردىڭ كانديداتۋرالارى افريكالىق وداق اياسىندا ءوزارا كەلىسىم نەگىزىندە تاڭدالادى.
قازاقستاننىڭ افريكا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستارى ەكىجاقتى نەگىزدە دە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى قۇرلىق ەلدەرىمەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى شەڭبەرىندە ىنتىماقتاستىعىمىزدى نىعايتۋ ءوزىنىڭ وزەكتىلىگى مەن تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. جالپى, اتالعان ءوڭىر ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءتۇرلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ بولاشاقتا زور الەۋەتى بار ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون.
-اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
