قازاق كينوسى تۋرالى ويلار مەن تولعانىستار

“بارلىق ونەردىڭ ىشىندەگى ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىز­دىسى – كينو!” وسىدان عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن كوتەرىلگەن قىزىل كوسەم ۇرانى ءالى كۇنگە ءوز وزەكتىلىگىن جويعان جوق. جويماق تۇرماق, بۇل ونەر ماڭىزى كۇن وتكەن سايىن ۇدەي تۇسۋدە. ويتكەنى, الەمدىك ىقپال ءۇشىن كۇرەس جاڭا عاسىردا جاڭا سيپاتقا يە بولدى. جەر-جاھاندى قارۋعا جالىندىرماق پيعىلدىڭ كۇنى ءوتىپ, ەندىگى جەردە ول ارەكەت الەمدى اۋىزعا قاراتۋدىڭ جاڭا تاسىلىنە اياق باستى. ونى مادەني-يدەولوگيالىق مايدان دەر ەدىك. مۇندا جەڭىسكە جەتكەندەر كەڭەس وداعى سىندى تۇلابويى تولعان قارۋ يمپەريانىڭ ءوزىن ءبىر وق شىعارماي, مۇرتتاي ۇشىرا ءبىلدى. نەگە؟ كسرو-دا ءار فيلم وندىرىسىنە دوللارعا شاققاندا 1 ميلليون­داي قارجى جۇمسالا­تىن. ال اقش-تا سول كەزدىڭ وزىندە ءار كينو­لەنتاعا ورتا ەسەپپەن 20 ميل­ليون­داي قارجى بەرىلىپ جاتتى. ءبىر فيلمنەن الاتىن ستسەنا­ريست قالام­اقىسى كەڭەس وداعىندا 10 مىڭ دول­­لارعا ارەڭ جەت­سە, اقش-تا سول كەز­دىڭ ءوزىن­دە ول 500 مىڭ دوللارعا دەيىن بارا­تىن. ءناتي­جە­سىن­دە, امەري­كا كي­نو­سى وتكەن عاسىر اياعىندا الەم­دىك ەكراندى جاۋلا­دى. كەڭەس كينوسى بولسا ءوز كورەرمەندەرىنە ءوزى يە بولا الماي جاتتى. ولاي دەي­تىنى­­مىز, سول كەزدەگى اعا-اپا­لارى­مىز شەتەل كينوسى دە­گەن­دە كينو­تەاترلارعا قويداي قاپتاي­تىن. بۇل ءما­دەني-يدەولوگيالىق مايدانداعى كورىنەۋ جەڭىلىس ەدى. كۇنى كەشە كوز الدىمىزدا وتكەن وسىناۋ تاريح ساباعىن بۇگىن ءبىز ادەيى ەسكە الىپ وتىر­مىز. ونداعى وي مادەني-يدەولوگيالىق كۇرەستىڭ ويىنشىق ەمەس ەكەنىن قاپەرگە سالۋ. بۇل بۇگىندە دە سولاي. سەبەبى, مادەنيەت پەن ونەردىڭ كوش باسىندا اۋديتورياسى تورتكۇل دۇنيەنى تورىنە وتىرعىزعان كينو-تەلەەكران تۇر. بۇل فاكتور­مەن ساناسپاعان ەل, ءسوز جوق, كۇندەردىڭ كۇنىندە وسى سالا دامىعان ەلدەردىڭ ىقپالىندا كەتپەك. ەكران, اسىرەسە, تەلەەكران ءبىز جوعارىدا ايت­قان مايدانداعى ءبىر جويقىن قارۋ. وتپەلى كەزەڭ مەن داعدارىستان ەندى-ەندى ەس جيا باستاعان قازاق قاۋىمى بۇگىندە كينو توڭىرەگىندە قىزىل كەڭىردەك ايتىسا باستاسا, ونىسى سول شىندىقتى مويىن­داۋ­دان, سول شەتەلدىك جويقىن شابۋىل سالدار­لارىن سەزۋدەن, شوشۋدان بولۋى مۇمكىن. سودان بولسا كەرەك, 4-5 جىل بۇرىن وسى گازەت بەتىندە “ەل بولعىڭ كەلسە, ەكرانىڭدى تۇزە!” دەگەن ماقا­لا جازعان ەدىك. وسى ورايدا ۇلت رۋحى ءۇشىن كينو ونەرىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسە­تە­تىن مىنا ءجايت ەسكە تۇسەدى. 1954 جىلى ا.كۋراسا­ۆانىڭ “راسەمون” ءفيلمى امەري­كادا “وسكار” سىيلىعىن الدى. سوندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان جەڭىلىپ شىققان جاپونداردىڭ ەزىلىپ قالعان ەڭسەسى ءبىر كۇندە كوتەرىلىپ شىعا كەلمەسى بار ما! ياعني, الەمدىك الاماندا تۇڭعىش رەت جاپون رۋحى بايگەدەن كەلگەن كەز ەدى. بۇل مادە­ني-يدەولوگيالىق كۇرەستىڭ, ونىڭ ىشىندە دە ەكران ءۇشىن كۇرەستىڭ تاريح اۆانستسەناسىنا شىعۋى­نىڭ ايقىن بەلگىسى-ءتىن. بۇگىندە ەكران الەمدىك رۋحاني-يدەولوگيا­لىق دودا مايدانىنا اينالدى. الەمدىك الامان جا­رىس قىزا تۇسۋدە. سول بايگەگە جۇيرىكتەرىن قو­سىپ, باق سىناۋ الەمدىك رۋحاني باسەكەلەس­تىككە اينالدى. قازاق بايگە دەسە دەلەبەسى قوزاتىن حالىق. ەۋروپا, تمد اياسىندا تالاي بايگەدەن كەلگەن قازاق كينوسى ەندى الەم كينو الامانى امەريكانىڭ “وسكارىن” السا ەكەن دەيمىز. بۇگىندە سوعان قازاقستاننان “كەلىن” ءتۇسىپ جا­تىر. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا كەلىپ تۇسكەن 240 ءوتىنىش­تەن بايگەگە 65 فيلم تاڭدالىپ الىنعان. 1 شەتەلدىك فيلمگە ارنالعان نومي­ناتسياعا تالاسقان 65 فيلم ىشىنەن قازىلار القاسى 9-ىن دۇرىس دەپ تاپتى. سول تاڭدالعان 9-دىڭ كوشىن باستاپ, ازىرشە قازاقتىڭ “كەلىنى” كەلەدى. جاقسى جاڭالىق ەمەس پە؟! وتكەن جىل اياعىندا “قازاقفيلمگە” پرەزي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلدى. ەلباسى قازاق كينوسىنا كومەك بەرىلەتىنىن ايتتى. مۇنى وسى ۇلتتىق ونەر سالاسىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن ۇلكەن ءۇمىت ءارى كينوگەرلەرگە جۇكتەلگەن زور مىندەت دەپ بىلەمىز. جىل باستالىسىمەن “قازاق­فيلم” حا­لىق نازارىنا ء“سىز كىمسىز كا مىر­زا؟” اتتى شىتىر­مان وقيعالى ءفيلمدى ۇسىندى. قازاق كورەرمەندەرى “اتاماننىڭ اقىرى”, ء“ترانسسىبىر ەكسپرەسى” اتتى كينولەن­تالاردا اتاقتى ءاسانالى ءاشىموۆ سومداعان چەكيست كاسىمحان شادياروۆتى جاقسى بىلەدى. مىنەكي, بۇگىندە تايلاندتا تۇرا­تىن سول ەگدە تارتقان اگەنت دەنساۋلىعى سىر بەرگەندە, اتاجۇرتتى كورۋدى اڭساپ, قازاقستانعا كەلەدى. شەتەلدە بەدەلدى ناركوبارون بولعان شا­ديا­روۆ­قا بۇ جاقتاعى قازاق, ورىس, تاجىك ناركوبارون­دا­رى قاقپان قۇرادى, ءوزىنىڭ لاس ىسىنە ارالاستىر­ماقشى بولادى. بىراق, كانىگى چەكيست ولاردىڭ ءبارىن قيراتىپ وتەدى. “اتاماننىڭ اقىرىندا” كورەرمەنىن ءتانتى ەتكەن قاسىمحان بۇگىندە ەگدە تارتقان جاسىنا قاراماس­تان جۇرتتى تاعى وزىنە باۋراپ الادى. ءاسانالى ءاشىموۆ وسىلايشا ءوزىنىڭ بيىك شەبەرلىك تۇعىرىنان تابىلدى. بىراق, ء“سىز, كىمسىز كا مىرزا؟” بۇدان بۇرىنعى “اتاماننىڭ اقىرى” دا ەمەس, ء“ترانسسىبىر ەكسپرەسى” دە ەمەس, ەكشن (ارەكەت) جانرىنداعى زاماناۋي بلوكباستەر. ياعني, بۇگىنگى كينو تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن تالعام ۇدەسىنەن شىققان. وسى جانرداعى قاپتاپ كەلىپ جاتقان امەريكالىق فيلمدەردەن كەم ەمەس. ەكشن جانرى دەگەننىڭ دە قازاقتاردىڭ قولىنان كەلەتىنىنىڭ دالەلى. “قازاقفيلم” وسى جانردا “التىن ادام” (رەجيسسەرى ت.بەكمامبەتوۆ), “مىڭ بالا” (رەجيس­سەرى ت.بەكمامبەتوۆ), “قارا مايور” (رەجيسسەرى ە.كونچالوۆسكي), “ارپالىس” (رەجيسسەرى ت.تە­مەنوۆ) ءتارىزدى جوبالارعا كىرىسىپ جاتىر. العاش­قى ەكەۋىن كينو الەمىندەگى اتىشۋلى رەجيس­سەر تيمۋر بەكمامبەتوۆ قولعا الىپ وتىر. ول جوبالار بۇگىنگى كورەرمەننىڭ, قازاق كينوسىنا تۇمسىق شۇيىرە قارايتىن­داردىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ, وتاندىق كينوعا تارتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان دۇنيەلەر. وسى جەردە وقىرمانىمىز: “ۇلتتىق بەت-بەينەمىز قايدا؟ شەتەلدىك, ونىڭ ىشىندە امەري­كالىق كينوعا تاعى دا ەلىكتەي باستادىق پا؟” دەۋى زاڭدى. سىرتتاي قاراعاندا سولاي. بىراق قازاق كينوسى الەمدىك الاماندا باق سىناعىسى كەلسە, سول الەمدىك كينو تۇسكەن جولعا تۇسۋگە ءماج­بۇر ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. ونىڭ تەرەڭ سەبەپ­تەرى تومەندەگىدەي. كەڭەستىك كينوپرو­كاتپەن قوشتاسقاننان كەيىن “قازاق­فيلم” ءۇشىن ءون­دىرىس­­تىك شىعىندى وتەيتىن فيلم شىعارۋ مۇڭ بولدى. ونىڭ باستى سەبەبى – ءبىزدىڭ ەل پروكاتى­نىڭ شەتەل­دىك كينوعا ەسىگىن ايقارا اشىپ قوي­عان­دىعى. قازاق كينوسى ءوز ەلىندە, پروكاتتا بۇكىل­الەمدىك كينو­مەن جارىس­قا ءتۇستى. ونىڭ ناتيجەسى قانشا­لىقتى مۇشكىل بولعانىن بىلەمىز. گولليۆۋد قازاق كينوسى تۇرماق, ەۋروپا كينوسى­­نىڭ ءوزىن سول قۇرلىقتا پروكاتتان ىعىستىرىپ جىبەرگەن. سون­دىق­تان دا ەۋروپا ەلدەرى وتاندىق كينونى زاڭمەن قورعاۋعا ءماجبۇر بولدى. تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى قازاق­ستان­دىق كورەرمەندەر نەگىزىنەن امەريكالىق كينو­مەن اۋىزداندى. دامدىگە ۇيرەنگەن اۋىز ەندى سونى اڭسايدى دا تۇرادى. ءارى كاسىبي دەڭگەيى جوعارى, ءارى قىرۋار قارجى جۇمسالىنعان بىلاي­شا ايتقاندا, ءتورت اياعى تەڭ تۇسكەن گول­ليۆۋدتىك جۇيرىكتەرگە قول سوقتى. ءسويتىپ, تال­عامى الەمدىك كينومەن قالىپتاسقان كورەرمەن­دەرىمىز ەندى قازاق كينوسىنا دا سول تالاپتى قويا باستادى. كينو تاعدىرىن شەشەتىن قۇدىرەت – قاشاندا قالىڭ كورەرمەن. ونىڭ ىشىندە دە 16 مەن 30 اراسىنداعى جاستار. قالتاسىنان اقشا شىعا­رىپ, كينوتەاترعا بارىپ تۇراتىن سول كورەرمەن تالابى قازاق كينوسىن ەكشن جانرىنا بەيىمدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. ويتكەنى سەن شىعارعان ءوسۋى جوق ءونىمدى وزگە تۇرماق, ءوز جاستارىڭ كورمەيدى. قالىڭ بۇقارا كورمەسە, كينوڭىز قانشا شەدەۆر بولسا دا كاسسا جينامايدى, كاسسا جينامايدى ەكەن, رەجيسسەر اعاش اتقا تەرىس وتىرعىزىلادى. “ۇكىمەت قارجىسىن جەلگە شاشقان”, دەگەن ايىپ تاعىلىپ, ول پاقىر كەلەسى فيلم الۋ ارمانىمەن قوشتاسادى. نەمەسە بىلەك سىبانىپ باسشىلىق­پەن قىزىل كەڭىردەك ايتىسقا شىعادى. وكىنىشكە قاراي كينو دەگەنىمىز – كوكبەت كوممەرتسيا مەن پەرىشتە ونەردىڭ ءبىر ارباعا جەگىلۋى. فيلم قارجىلىق تابىسقا جەتپەسە ونەر دە بولسا ولگەنى. بۇل ارينە, شىنايى ونەر ءۇشىن جاسالعان “اۆتورلىق كينوعا” ابدەن وبال. بىراق اششى شىن­دىق وسى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, كوممەر­تسيا­­لىق تۇرعى­دان پروكاتتا وتاندىق كينو ءوزىن-ءوزى اقتاۋ ءۇشىن ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى 50 ميل­­ليوننان اسۋى كەرەك ەكەن. مىسالى, حالىق سانى 150 ميلليون­نان اساتىن رەسەي ءۇشىن كاسسا الىنبايتىن اسۋ ەمەس. تەك تۇشىمدى فيلمدەر تۇسىرە ءبىل. ەل سانى از قازاقستاندا كاسسا جيناۋ قازاق كينوسى ءۇشىن ماڭگىلىك باس اۋرۋ. كاسسا پروبلەماسى – پروديۋسەرلەردىڭ توبەسىنەن تونگەن دەموكل سەمسەرى. ويتكەنى, اقشا سالعان جاق قارجى­سىنىڭ ءوسىم بەرمەۋىن قالامايدى. كينوعا سالعان قارجىسى بىرنەشە رەت جەلگە ۇشسا, ول ويلانادى. ەندى ول قارجىگەردەن (مەيلى ۇكىمەت بولسىن) ەكىنشى قايتا اقشا سۇراۋ قيىن. شىققان شىعىنىن وتەي الماي قانشا فيلمدەر سورەدە جاتىر. سوعان قاراماستان, قازاق كينوسىن قار­جى­­لان­دىرۋدى توقتاتپاي كەلە جاتقان, كەرىسىنشە قارجىلان­دىرۋدى بۇگىندە 4 ەسە كوتەرگەن ەلباسىنا, رەسپۋب­ليكا ۇكىمەتىنە, مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە كينوگەرلەردىڭ العىستان باسقا ايتارى جوق. بىراق, ۇكىمەتتى قاشانعى العىسپەن اسىراي بەرەسىڭ! ودان دا وعان كينونىڭ تابىسىن العا ۇستاپ بارعان دۇرىس ەمەس پە؟! ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ الدىمەن كەز كەلگەن اۋديتورياعا ۇنايتىن كاسىبي كارتينالار ءتۇسىرۋ قاجەت. سودان كەيىن سول تۋىندىلاردى پروكاتتايتىن ۇلكەن رىنوك كەرەك. ۇلكەن رىنوككا شىعۋ ءۇشىن “كووپراداكشن”, ياعني ۇلكەن ەلدەرمەن بىرىككەن كينوجوبالار جاسالۋى ءتيىس. سوندا عانا قازاق كينوسى قارجىگەرلەرگە الاقان جايا بەرمەي, ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى مۇمكىن. بىراق, بۇل ازىرشە الدا تۇرعان ارمان عانا. ول ارمانعا جەتكەنشە ۇلتتىق كينومىز ءالى دە ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي قام­قور­لىعىندا بولۋى كەرەك. قازاق كينوسى­نىڭ بۇل كونتسەپتسياسىن ءبىز ويدان شىعارىپ وتىر­عانى­مىز جوق. كينو شارۋاشىلى­عىن وسى تۇجى­رىمعا ءومىردىڭ اششى شىندىعى اكەلىپ وتىر. “كازاقفيلمنىڭ” قازىرگى پرەزيدەنتى ەرمەك امانشاەۆتىڭ اڭگىمەسىنەن ۇققانىمىز وسى. “كووپراداكشن” دەمەكشى, جوعارىدا ايتىل­عان ء“سىز كىمسىز كا مىرزا؟” ءفيلمى دە “قازاق­فيلم”, رەسەي, تايلاند كينوگەرلەرىن ارالاس­تى­رىپ تۇسىرگەن جوبا. سوندىقتان دا ول وسى ءۇش ەل پروكاتىنا قاتار شىققالى وتىر. جوباعا شەتەل ماماندارى ارالاسقاننان كەيىن ءسوزسىز ونىڭ ۇلتتىق بىرەگەي­لىگىنە اسەر ەتەدى. وعان “كوشپەندى­لەر” تاعدىرى مىسال. بىراق, وسى ءفيلمنىڭ ءوزى رەسەي, قىتاي ءتارىزدى الىپ ەلدەر­دىڭ تەلەەكرانى­نان وتكەندە ورىس كورەرمەندەرى­نىڭ اۋزىنان: “بۇگىندە قازاق بولۋ قۇرمەت”, دەگەن سياقتى لەبىز شىققانىن بىلەمىز. “كوش­پەن­­دى­لەردىڭ” شەتەلدەگى پروكاتى قىرۋار پايدا اكەلمەسە دە ءوز ەلىمىزدە ونى قالىڭ بۇقارا كوردى. فيلم جاستاردىڭ پاتريوتتىق رۋحىن وياتتى. دەسەك تە, قازاق كورەر­مەن­دەرى ءالى دە باياعى “قىز جىبەكتى” اڭسايدى. شىنىندا دا, قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىن “قىز جىبەكتەي” كوتەرگەن فيلم بولمادى. ويتكەنى, بۇل كينو­پوەما­نى جاساۋشى سۇلتان قوجىقوۆ قانشا ايتقانمەن قازاقتىڭ كلاسسيكالىق كوشپەلى ءداۋىرىن كورگەن ۇرپاق وكىلى-ءتىن. “قىز جىبەك” سول كەلمەسكە كەتكەن نومادتار زامانىنىڭ سوڭعى اققۋ ءانى بولدى. ەندى ول ءان قايتا شىرقالا قويماس. بۇگىنگى رەجيسسەرلەرىمىز كلاسسيكالىق قازاق تۇرمىسى دەگەندى تۇسىندە دە, وڭىندە دە كورمەگەن ۇرپاق. سوندىقتان ولاردان تاعى ءبىر “قىز جىبەكتى” كۇتۋ – مىنا تاۋىق التىن جۇمىرتقا تۋادى دەگەن ەرتەگىگە سەنۋمەن بىردەي. ءبىز ء“بىرجان سال” (رەجيس­سەرى ر.الپيەۆ, د.جولجاق­سىنوۆ) فيلمىنە ءۇمىت ارتتىق. “قىز جىبەكتى” ساعىنعان قازاق كورەرمەنى قوپارىلا شۇبىراتىن فيلم بولار ما ەكەن دەدىك. سال-سەرىلەر ءومىرى سوعان سۇرانىپ تۇرعان تاقىرىپ ەدى. ء“بىرجان سال” ەكرانعا شىقتى. تازا قازاقى دۇنيەتانىم ەستەتيكاسىنا جاۋاپ بەرەتىن كادىمگى­دەي تۋىندى. بىراق كينوتەاترلارعا قاراي لاپ قويعان قازاق كورەرمەنى قايدا؟ وسىعان قاراپ بىزگە مىنا اۋمالى-توكپەلى زاماندا ۇلتتىق كينونى اڭساپ وتىراتىن ءداستۇرلى قازاق كورەرمەنىن دە جوعالتىپ العان جوقپىز با دەگەن وي كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا جالپىحالىقتىق اۋديتورياعا اينالعان تەلەەكران ماڭىزى تىپتەن ەرەكشە. كوگىلدىر ەكراننان وتكەن جاقسى تەلەسەريالدى ۇلكەن دەمەي, كىشى دەمەي, جالپى حالىق كورەدى. جاڭا ءداۋىر اكەلگەن بۇل جانر اسا پارمەندى جال­پى­­حالىقتىق ەستەتيكالىق, ەتيكالىق تاربيە مەك­تەبىنە اينالدى. ونىڭ وسىناۋ تەڭدەسسىز مادەني-يدەولو­گيالىق قۋاتىن ەرتە اڭعارعان ەلدەر وسى سالاعا سۇراپىل قار­جى قۇيىپ, الەمدى سەريال­دارى­مەن-اق جاۋلاپ الا باستادى. بۇگىندە قازاق­ستان كوگىلدىر ەكرانىن تولتىرىپ تۇرعان تۇرىك جانە كورەي كينوتۋىندىلارى. وسى سەريال­دار ار­قى­لى ءبىز قازىرگى تۇرىك مادە­نيەتى, بۇگىن­گى كورەي مادە­نيەتى دەگەندەردى اشقان­داي­مىز. وكى­نىش­كە قاراي, قازاق تەلەسەريال­دارى تۋرالى اڭگىمە ءالى دە الدا. بۇ سالادا دا الدا وزىق ەلدەر­دىڭ تەلەكينو دەڭگەيىن قۋىپ جەتۋ مىندەتى تۇر. “قازاقفيلم” بۇگىندە “ماحابباتىم – استانا (رەجيسسەرى ە.شىنارباەۆ) اتتى 12 سەريا­لىق تەلەفيلمدى اياقتاپ قالدى. پرەمەراسى وسى جاز باسىندا باستالماق. بۇل ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە جاقسى جوبا. وعان ىلە-شالا بيىل “001-ءشى جۇك” (رەجيسسەرى ي.ۆوۆنيانكو) اتتى شىتىرمان وقيعالى قازاق ۇقك ء–نىڭ بەيبىت زامانداعى قۇپيا كۇرەسى تۋرالى تەلە­سەريال تۇسىرىلمەك. مۇندا بۇگىنگى قازاق چەكيستەرىنىڭ قازاقستان قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ جولىنداعى قاۋىپ-قاتەرگە باس تىككەن كاھارماندىق كۇرەسى بايان ەتىلەدى. كەيدە كوشەدەن ساتىپ الىپ, ارزانقول ديسكىلەردى كورگەن, ونىڭ كەيبىرەۋىن ءتىپتى رەسپۋبلي­كالىق تەلەارنادان تاماشالاعان, كورىپ الىپ ول كينوعا كوڭىلى تولماعان اشۋلى جۇرت ءۇنى قۇلاققا جەتكەندەي. “اقىلدى ازاماتتار وتىرىپ نەگە مىنانداي ساپاسىز نارسەنى تۇسىرەدى, قازاق كينوسى دەگەنىمىز وسى ما؟” دەپ بۇلقان-تالقان بولعان رەنىشتى ءۇن. ونداي كورەرمەندەرىمىز ايتەۋىر قازاققا قاتىستى كينو بولسا بولدى, ونى شىعارعان “قازاقفيلم” دەپ ۇعادى. ەلىمىزدە قازىر ونداعان جەكەمەنشىك كينوستۋديالار پايدا بولعانىن, كوشەدەن ساتىپ الىپ جۇرگەن ونىمدەردىڭ دەنى سولار تۇسىرگەن ارزانقول دۇنيەلەر ەكەنىن اجىراتىپ جاتپايدى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالدان جەكەمەن­شىك ستۋديالاردىڭ ءبارى بىردەي ارزانقول دۇنيەلەر ءتۇسىرىپ جاتىر دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. ولار نارىق زامانى تۋدىرعان “قازاقفيلمگە” – بالاما, باسەكەلەس ستۋديالار. وسى باسە­كەلەستىك جەمىسىن ءتۇبىن­دە كورەرمەن كورۋگە ءتيىس. سونداي جەكەمەن­شىك كينوستۋديالاردىڭ ءبىرى – “تاناريس” (باس­شى­سى س.ءازىموۆ). ول بۇگىندە ەكى تولىق مەتراج­دى فيلم ءتۇسىرىپ بولدى. ونىڭ ءبىرى الەمگە ايگىلى فرانتسۋز اكتەرى دەپاردە قاتىسقان “كەشىككەن ماحاببات” (رەجيسسەرى س.قۇرمانبەكوۆ) اتتى كومەديا. بۇل “قازاق­فيلممەن” بىرىككەن جوبا. “تاناريس” كينو­ستۋدياسىنا قارجى سالعان اتىراۋ­لىق كورنەكتى مەتسەنات توكەن جۇماعۇلوۆ. شىركىن, ءبىزدىڭ كاسىپ­كەر­لەر وسى توكەڭنەن ۇلگى السا عوي! قازاق­تى سۇيگەن­دىكتەن ول قازاق كينوسى­نا قارجى سالدى. قالتالى قازاقتار قارجىلارىن شەتەلگە تاسىعانشا وسىنداي قاسيەتتى ىسكە سالسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى... فيلمدەر كوپ تۇسىرىلەر ەدى. سولاردىڭ اراسىنان, كەنەت, ۇلت ەڭسەسىن كوتەرەر قازاق “راسەمونى” شىعا كەلەر ەدى. بۇگىندە “قازاقفيلمدى” ۇكىمەت قولداپ وتىر. ۇلتتىق كينونى كوتەرۋگە وتە ىڭعايلى كەزەڭ تۋدى. “قازاقفيلمنىڭ” جاڭا باسشىلىعى ءبىر جىل ىشىندە كينو وندىرىسىنە قاجەتتى جوعارى تەحنولوگيامەن ستۋديانى تۇگەل جابدىقتادى. بۇرىنعىداي الۋان ءتۇرلى اپپارات ءۇشىن ەۋروپا اسىپ, شاپقىلاۋ جوق. بيىل وندىرىسكە 12 تولىق مەتراجدى كوركەمسۋرەتتى فيلم جىبەرىلمەك. ونىڭ ىشىندە “شال مەن تەڭىز”, “لوتەرەيا”, “جول سىلتەۋشى”, ء“ولى تەڭىز”, “جاس ۇلان”, “اڭ­شى بالا”, “اقىراپتىڭ اقىرعى كۇنى” ءتارىزدى نەگىزى بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىنا ارنالعان جوبا­لار بار. بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان انيماتسيا­لىق “ەرتوس­تىك جانە سامۇرىق” تولىق مەتراجدى مۋلت­فيلمى, قازاق ەرتەگى, اڭىزدارىنا نەگىز­دەل­گەن “قازاق ەلى” اتتى, ءار ءبولىمى 5 مينوتتىك بالالارعا ارنالعان تاريحي تانىمدىق 50 سەريا­لى انيما­تسيا­­لىق فيلم دە ءتۇسىرىلۋ ۇستىندە. ال دەرەكتى فيلمدەر­دىڭ كوشىن “باۋىرجان مومىش­ ۇلى” اتتى تولىق مەتراجدى دەرەكتى فيلم باستايدى. اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ تۋرالى ء“بۇتىن ءبىتىم” دەرەكتى ءفيلمى دە وسى قاتاردا. قۇرمەتتى وقىرمان! اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا كينو الەمدىك ىقپال ءۇشىن كۇرەستەگى تەڭدەسسىز مادەني-يدەولوگيالىق قۇرال دەدىك. جاڭا زامان­نىڭ جويقىن رۋحاني قارۋى دەدىك. بۇل ويدى تاعى دا دالەلدەۋ كەرەك پە؟! ەندەشە, تاعى مىسال. ەس­تەرىڭىز­دە بولسا, وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن الەم ەكرانىن “ ۇلى الەكساندر” اتتى اقش تۇسىرگەن تاريحي فيلم شارلاپ ءوتتى. ول اقش يراققا باسىپ كىرگەننەن كەيىن ءتۇسىرىلدى. شىعىس­قا جاساعان ءبىزدىڭ داۋىرگە دەيىنگى ەسكەندىر جورى­­­عى­نا بۇل فيلمدە جاڭا يدەيالىق سارىن بەرىلگەن. فيلم اۆتورلارىنىڭ اشقان “جاڭالى­عى” بويىن­شا ەسكەندىر شىعىسقا شابۋىلدى ول ەلدەردى باسىپ الۋ ءۇشىن ەمەس, مادەني مەشەۋلىك­تەن قۇتقارۋ ءۇشىن جاساعان ەكەن. سول مەشەۋ شىعىسقا مادەنيەت جارىعىن تاراتۋ ءۇشىن جورىق باستاعان ەكەن. دەمەك, اقش-تىڭ دا يراققا باسىپ كىرۋى دە: “مەشەۋ شىعىسقا مادەنيەت جارىعىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن كەرەك بولعان ەكەن عوي!” دەگەن وي كەلەدى كورەرمەنگە. وسى ارقىلى فيلم اۆتورلارى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كوزدەگەن ماقسات­تارىنا جەتكەن. ەكران – سونىسىمەن جاڭا عاسىردىڭ مادە­ني-يدەولوگيالىق مايدانى. وسىنى­ ەرتە اڭعار­عان ەلدەر ول مايدانعا قىرۋار قارجى سالدى, سالىپ تا جاتىر جانە سالا دا بەرەدى. جوعارىدا اتالعان “ ۇلى الەكساندرعا” جۇزدەگەن ميلليون قارجى جۇمسال­عان. ويتكەنى, ەندىگى جەردەگى جەڭىس: مادەني-يدەو­لو­گيا­لىق مايدانداعى جەڭىس. قازاق كينوسىنىڭ وركەندەۋى – قازاق ۇلتىنىڭ وركەن­دەۋى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وركەندەۋى. كينو – شىنىندا دا ءبىز ءۇشىن ونەر ىشىندەگى ەڭ ماڭىز­دىسى. قازاق كينوسىنا قامقور بولايىق, اعايىن! الماتى. سيقىرلى الەمدى سوزبەن كەستەلەگەن كەڭ دالادا, قۇستىڭ قوس قانا­تىن­داي كەرىلىپ جاتقان الىپ تاۋلاردىڭ با­ۋىرىندا تازا سۋدى, تاڭعى شىقتاي ءمول­دىر اۋانى جۇتىپ, ەركىن جۇرگەن قا­زاق موينىنا قۇرىق, اۋزىنا ق ۇلىپ سالىنىپ, بوداندىقتىڭ قاسىرەتىن تارتۋداي تارتقانمەن, ءبىتتىم دەپ ءۇمى­تىن وشىرمەي, كيگىزگەن تۇمىلدىرىقتى قايتسەم ج ۇلىپ تاستايمىن, جۇر­تىم­دى ازاتتىققا قاشان باستايمىن دەپ ءۇش ءجۇز جىلعا تاياۋ ۋاقىت جان الىپ, جان بەردى. بىراق اققا قۇداي جاق ەكەن, ادالدىق جەڭدى. تاۋبە, تاۋەل­سىزدىك قول­عا باق قۇسىنداي قوندى, مىقتى تاق بولىپ ورنادى. تورتكۇل دۇنيە “ىرى­سىڭ مول, تىنىسىڭ كەڭ, بودان­دىق­تان بوستان­دىق­قا شىققان قازاق ەكەنسىڭ عوي!” دەپ تانىپ قانا قويماي, قاتارىنا تارتتى. كەي تۇستا قارى­مى­مىز­دى, قايراتى­مىز­دى, العى­ر­لى­عى­مىز­دى, جەر باي­لى­عىمىز­دى, وي-كە­نى­مىزدى, تاريحتاعى ءور­كە­نيەتى­مىزدى, ەلدىك ءجو­نىمىزدى باعالاپ, قاتاردان وزدىرىپ تا جىبەرىپ جاتتى. وسىنداي ەلدىك ءىس­تەگى ءبىر قيمىلىمىز “ارباعان مەنى ءبىر سيقىر”, دەپ ۇلت ۇلانىن تانىتۋدا تالماي ەڭبەك ەتىپ كەتكەن قايسار قا­لام­گەر سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ايت­پاق­شى, ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن قىسقى, جاز­عى الەمدىك وليم­پيا­­د­الار مەن چەم­پيوناتتاردا قىز-جىگىتتەرىمىز “سەن  تۇر, مەن اتايىن” دەيتىن الىپ مەم­لەكەتتەردىڭ ايتۋلى سپورت­شى­لا­رى­مەن كۇش سىناسىپ, قازاقتىڭ كوگىل­دىر تۋى مەن قاسيەتتى ءان­ۇرانىن دۇنيە جۇزىنە پاش ەتكەن ساتتەر ەلىمىزدىڭ قايتا ءبىر تۇلەۋى دەر ەدىك. قىران قانات, بولات توپشى سپورت­­شى­­لارىمىزدى سول جارىستا­رىنا جۋر­نا­ليست رەتىندە قاتىسىپ, ولاردىڭ ءبى­لەك-قۋاتىمەن, نەبىر سويقان سوق­قى­لا­رى­مەن حالقىمىزدىڭ ۇياتىن ساقتاۋ جو­لىندا ەرلىككە پارا-پار ءىس اتقارىپ, جە­ڭىس­تەرىمەن كوزگە ءتۇس­كەن ساڭ­لاق­تا­رىمىزدى, الدىمەن ما­قالا تۇرىندە جاتىق جازىپ, ارتى­نان ايناداعىداي انىق ەتىپ, تولىمدى تولىقتىرۋلار جاساپ, الۋان ءتۇرلى سۋرەتتەرمەن كوم­كە­رىپ, ويماقتاي-ويماقتاي كىتاپ شى­عارىپ, جۇرتقا جەت­كىزگەن ارىپتەسىمىز وڭ­داسىن ەلۋ­باي دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس. اتالمىش كىتاپ التى بولىمنەن تۇرادى. العىسوزىن ماسكەۋ وليم­پيا­داسىنىڭ, الەمنىڭ جانە ەۋروپانىڭ ءبىر­نەشە دۇركىن چەمپيونى, ۇل­تى­مىز­دىڭ جۇلدىزدى ۇلدارىنىڭ ءبىرى جاق­سى­لىق ۇشكەمپىروۆ جازىپتى. “سپورت تاقىرىبى قازاق جۋرناليستيكاسى ءۇشىن كوتەرىلگەن تىڭ سياقتى. وسىناۋ قيىن دا, كۇردەلى تاقىرىپتىڭ جۇگىن قىرىق جىلدان بەرى قايسارلىقپەن كوتەرگەن ءجۋرناليستىڭ جانكەشتىلىگىنە العىستان باسقا نە ايتامىز”, – دەيدى جا­نى جايساڭ جاقسىلىق اعامىز. بۇل وڭداسىن ەلۋبايعا عانا ەمەس, بۇكىل سپورت جانرىن جازىپ جۇرگەن جۋر­ناليستەرگە بەرىلگەن باعا دەپ بىلەمىز. “فرانتسۋز تىلىندە “مۇمكىن ەمەس” دە­گەن ءسوزدىڭ بالاماسى جوق” دەپتى ناپولەون. شىنىندا, جەڭىس تۇعى­رى­نان كورىنگەن ارىستارىمىزدى ار­داقتاعان كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا بۇل ءسوزدىڭ قازاققا دا, قازاق سپورت­شى­لا­رى ءۇشىن دە جات ەمەس ەكەندىگىنە كوز جەت­كىزەسىڭ. ءبىرىنشى بولىمنەن پا­ريجدە وتكەن فۋتبولدان ءحVى الەم ءبى­رىن­شىلىگى تۋرالى جان-جاقتى حاباردار بو­لساڭ, ەكىنشى بولىمدە سيدنەي ول­يم­­پيا­داسىنداعى قول جەتكەن تا­بىس­تى ءسات­تەرىمىز باياندالادى. ودان كەي­ىنگى تا­راۋلاردا كورەيا مەن جاپونيا­دا ءوت­كەن فۋتبولدان الەم كۋبوگى جا­رىسى, افينا مەن تۋريندەگى وليم­پيادا وي­ىن­دارى, بەيجىڭدەگى جازعى ولي­م­پيادا جان-جاقتى قامتىلىپتى. تورتكۇل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن وسى الماعايىپ كەزەڭدە الدىنا جان سالماي, تالايدى تامساندىرعان, “بار ەكەنسىڭدەر عوي, باۋىرلارىم” دەگىز­گەن ەرماحان ىبىرايىموۆ, مۇحتار­حان ءدىل­دابەكوۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ, بولات ءجۇمادىلوۆ, ولگا شىشيگينا, باق­تيار ارتاەۆ, باقىت سارسەكباەۆ, يليا يلين, تاعى دا باسقا تاۋەلسىز وتا­نىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرىپ, داڭ­قىن تانىتقان الىپتارىمىزدىڭ جەڭىس جولىنداعى سىن ساعاتتا ءسۇرىن­بەي وتكەن ساتتەرىن ادەمى بەينەلەيدى. قىس­قا-قىسقا تاقىرىپتار مەن سۋ­رەتتەردى ۇشتاستىرىپ بەرگەندە ول ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. كوركەم بەزەندىرىلىپ, ساپالى قا­عازعا باسىلعان كىتاپتىڭ التى تاراۋعا بە­رىلۋىنىڭ وزىندە ءبىر سىر جاتقانداي. ول سىر – جۋرناليست قالامگەردىڭ تاياۋ­دا الپىسقا تولاتىن التى بەلەسىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ, قىرىق جىل بويى ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەردىڭ زايا كەتپەگەنىن اڭعارتىپ تۇرعانداي. سۇلەيمەن مامەت. العاشقى ۇلاعات – انادان قوستانايدان شىعاتىن باسى­لىم­دار قاتارى تاعى ءبىر الماناح­پەن تولىقتى. وبلىس اكىمى جا­نىن­­­داعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسى­لىق-دەمو­گرافيالىق ساياسات ءجونىن­دەگى كوميس­سيا­نىڭ باستاما­سىمەن شىق­قان جۋرنال “ۇلاعات” دەپ اتالدى. باسى­لىم­­نىڭ بەتاشار بەتى ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆتىڭ: “...ءبىز­دىڭ ۇلى دالامىز­دىڭ تاريحى قاي­سار قاھارمان قىزدارىمىزدى, بيلەۋ­شى­­لەردىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىن, وي­شىلدار مەن اقىنداردىڭ دانىش­­پان انا­لارىن بىلەدى. قازىرگى تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ ايەلدەرى وسى ءداستۇر­دى جال­عاستىرۋدا, دەگەن سوزدەرىمەن اشىلعان. بۇل ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن باسىلىمنىڭ مۇقا­با­سىنا جەرگىلىكتى سۋرەتشى ولەگ كۋسكوۆتىڭ “قوستاناي تۋرالى اڭىز” شىعارماسى بەرىلگەن. اڭىز اپالى-ءسىڭلىلى قوس تانا تۋرالى ەكەنى قوستانايلىقتارعا ءمالىم. مۇنان كەيىن الماناحتا قازاق دالاسىنا ورتاق سكيف حانشايى­مى توميريس, شوقان­نىڭ اجەسى اي­عانىم, احمەت باي­تۇرسىنوۆتىڭ جارى, اۋىر تاع­دىر­دىڭ يەسى بادريسافا, جۋر­نا­­ليست ءنازيپا قۇلجانوۆا, بالا­نى اپاتتان قۇت­قارا­مىن دەپ ءوزى وپات بولعان ماريتە بەجيتە تۋ­را­لى ما­تەريال­دارمەن تانىسۋعا بولادى. الماناحتىڭ قالعان كەيىپ­كەر­لەرى – قوستاناي وڭىرىندەگى ەڭبەگى­مەن ەلىنە ەلەۋلى بولعان ايەلدەر. جاسى 111-گە كەلگەن ۇرقيا ءالىم­بەكوۆا, 106 جاستاعى ۇلتاي سىزدىق سياقتى اجەلەر­­ىمىز اش­تىق­تىڭ, الاساپىران ۋاقىتتىڭ كۋاسى بولسا, ايشا ءالىموۆا سوعىس جىلدارى تىل­دا ەڭبەك ەتتى. بۇگىندە سەكسەننەن اسىپ وتىر­عان ءسارۋار ەرجانوۆا اجەي 11 بالا تاربيەلەپ ءوسىردى, نەگىزىنەن ۇلدار. ولاردىڭ اراسىندا شاحتەر دە, سپورت­شى دا, قىزمەتكەر دە بار. ال ءسارۋار اجەيدىڭ قىزى قار­لىعاش بالاپانوۆا قوستاناي اۋدان­دىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. قىزمەت قارلىعاشتىڭ كوپ بالا تاۋىپ, ءتار­بيەلەۋىنە كەدەرگى بولعان جوق, ول–جەتى بالانىڭ اناسى, نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. الماناحتاعى ايشىق­تى سۋ­رەت­تەگى جۇزىنەن نۇر توگىلگەن باقىت­تى انالاردىڭ كەۋ­دەسىندە “باتىر انا” التىن مەدالى, “انا داڭقى” مەدالى نەمەسە تاۋەل­سىز قا­زاق­ستاندا بەكى­تىلگەن “التىن القا,” “كۇمىس القا” بەلگىلەرى جار­قىرايدى. ماك­سيم گور­كي ايت­قان­داي, دۇنيەدەگى جاق­سى­لىقتىڭ ءبارى كۇننىڭ نۇرىنان, انانىڭ سۇتىنەن تارايدى. العاشقى ۇلاعات تا –انادان. سوندىقتان “ۇلا­­عات­تىڭ” وقىرمانعا ايتارى, جاس­تارعا بەرەر ۇلگىسى دە از بولماق ەمەس. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.