مىنە, وسىنداي ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ يۋ-قيۋ كۇندەرىنىڭ بىرىندە جاس اقىن قاتارىندا جۇرگەن كۋرستاسىم دۇكەنباي دوسجانوۆ مەنى وڭاشا سىرلاسۋعا شاقىردى. ۋنيۆەرسيتەت باس عيماراتىنىڭ الدىنداعى گۇلزارعا كەلىپ وتىردىق. سۇڭعاق بويلى, سىمباتتى, جاسىنا قاراماي وتە سابىرلى, اقشىل ءجۇزى ك ۇلىمدەپ, سول كەزدە دە ىڭىرسي سويلەيتىن ادەتىمەن:
– سۇلتەكە! – دەدى مەنى ۇلىقتاپ, – وسى وقۋعا ادام بولامىز, اتاقتى اقىن, جازۋشى بولامىز دەپ كەلدىك قوي. مىنا ءجۇرىسىمىز نە؟ كوپ شۋىلداقتىڭ ىشىندە ۋاقىتىمىز بەيبەرەكەت ءوتىپ جاتىر. قالام ۇستاپ, ويلانايىن دەسەڭ جاتاقحانادا ورىن جوق. ەكەۋمىز وڭاشا پاتەرگە شىعايىق. سەن كىتاپ وقىپ, ءبىلىم جيناپ, جازۋشىلىققا دايىندالاسىڭ, مەن ولەڭ جازام. پىكىرلەسىپ, سىرلاسىپ, ءبىر-بىرىمىزگە سەپتىگىمىز تيەدى.
– مەنىڭ وعان جاعدايىم كەلمەيدى عوي. پاتەرگە تولەيتىن اقشانى قايدان تابام؟ شاكىرت – اقىدان باسقا كوك تيىن كەلەتىن كومەك جوق.
ول ماعان الاقانىن جايدى دا, ءبىر ساۋساعىن بۇكتى:
– سەن ەل قاتارلى شاكىرتاقى الاسىڭ عوي. الاسىڭ. ۇستاعانىڭ مەن تاماعىڭا سول جەتەدى. ونى ءبىر دە. ەكىنشى, ۇزدىك وقىعانىڭ ءۇشىن ۇستەمە بەرەدى عوي. بەرەدى. پاتەرگە تولەۋگە سول جەتەدى. ال الدا-جالدا اۋىلدان كەلەتىن سالەمدەمە مىنا جاتاقحاناداعىداي تالاپايعا تۇسپەيدى, ءوزىمىز تالشىق ەتەمىز. پايدا ما؟ پايدا.
مەن بوساي باستادىم. ول ءسوزىن ەكپىندەتە جالعادى:
– ال تۇرام دەسەڭ تۇرىپ, جاتام دەسەڭ جاتىپ, قالاعان ۋاقىتىڭدا قايتاتىن ەركىندىكتى كىم بەرەدى ساعان؟ بارىنەن دە ەشكىم بوگەت جاسامايتىن تىنىشتىقتى ايتساڭشى!
مەن كونىپ قالدىم. ول قۋانعانىنان ءوڭى جادىراپ, قاپسىرا قۇشاقتادى دا:
– سۇلتەكە, – دەدى داۋىسىنا ەكپىن بەرىپ. – ەكەۋمىز دوس بولايىقشى! ماڭگىلىك دوس! انا ماسكەۋدىڭ ۆوروبەۆو تاۋىندا تابىسقان گەرتسەن مەن وگارەۆتىڭ بىزدەن نەسى ارتىق؟ كەل, قولىڭدى بەر!
وسىدان بىرەر اپتا بۇرىن ەكەۋمىز كىتاپحانادا ا.ي.گەرتسەننىڭ «بىلوە ي دۋمى» اتتى كىتابىن وقىپ, تالداعان ەدىك. جاس ويشىل گەرتسەن مەن اقىن وگارەۆتىڭ اراسىنداعى دوستىقتىڭ ۋىزداي جاس كەزدەرىندە باستالىپ, ماڭگىلىككە ساقتالعانىن ايتىپ, تاڭىرقاسقانىمىز ەسىمدە.
قىسقاسى, سول كۇنى كەشكە قاراي جاتاقحاناداعى تەمىر توسەگىمدى تاستاپ, ترامۆايعا ءمىنىپ, دۇكەنباي تاۋىپ قويعان پاتەرگە شەشەم وقۋعا كەتەردە بەرگەن تۇيەجۇن شۇبار كورپەمدى قولتىقتاپ, ءتورت بۇرىشتى تاقتاي شابادانىمدى سۇيرەپ مەن دە جەتتىم. بۇل ۇيدە ءبىز جازعى دەمالىسقا دەيىن تۇردىق. دۇكەنباي ەتپەتتەپ جاتىپ ولەڭ جازادى, مەن كىتاپ وقيمىن. قولىمىز بوساعاندا پوەزيا تۋرالى قىزىلشەكە داۋلاسامىز. سول كەزدە ول بەرحارن, نەزۆال, نازىم حيكمەت جىرلارىنا اۋەس بولدى. ورىس تىلىندە شىققان جيناقتارىنداعى ىشەكشە شۇباتىلعان جولداردى جىلىكتەپ, ءوزى دە سوعان ۇقساستىرىپ جىر جازادى. تاڭ اتا ەكەۋمىز ەكىگە بولىنەمىز. مەن كىتاپحاناعا تارتام, ول ولەڭ جازۋعا قالادى.
ونىڭ تۇڭعىش وقۋشىسى دا, سىنشىسى دا مەن بولعاندىقتان كەشكە باس قوسقان ەكەۋمىز جازعانىن تالقىلايمىز. ولەڭى جوباعا كەلىسىمەن ەرتەڭىندە دۇكەش گازەت-جۋرنالداردى جاعالايدى. ءبىر قىزىعى سول, ولەڭدەرى باسىلىپ تا جاتاتىن. ونىڭ العاشقى «جۇرەگىم», «ەڭبەك», «كوكتەم تىنىسى», «وتانىما», «سىر» دەگەن جىرلارى وسىلاي تۋعانى ەسىمدە.
دۇكەنباي سىرت تۇلعاسى سىمباتتى, ءجۇزى جىلى, اقشىل ءوڭى نۇرلى, ورتادان بيىك بويى بار, قىزداردىڭ كوزى تەز تۇسەتىن, كورىكتى جىگىت ەدى. اۋىزەكى سوزگە شورقاق, بي بىلمەيتىن, ءازىل-قالجىڭ ايتىپ بويىنا تارتاتىن قاسيەتى شامالى بولسا دا ول تالاي سۇيكىمدى سۇلۋلارمەن سەرۋەندەپ جۇرگەنىن بىلەمىن. ءجيى كەزدەسەتىن سۇيىكتى ورنى قاسىمىزداعى سكۆەر. الىسقا بارىپ ۋاقىتىن شىعىنداماي, تانىسقان بويجەتكەندەردى سول اراعا شاقىرادى. بىردە, دەمالىس كۇنى, تاڭ اتپاي بوياۋ قارىنداشپەن ساۋساقتارىنىڭ سىرتىنا الدەنەنى جازىپ جاتتى. بايقاسام قىزداردىڭ اتى مەن جولىعاتىن ساعاتىن ءتىزىپتى. ءبىر قولىنىڭ بەس ساۋساعى مەن الاقانى شيماي جازۋ.
– ءاي, مىناۋىڭ نە؟ – دەيمىن عوي.
– ە, سۇلتەكە, قىزداردى شاتاستىرمايىن دەگەن قاراكەتىم عوي.
– سونشا قىزدى ءبىر جەرگە شاقىرىپ, باسىڭا نە كۇن تۋدى؟ ۇناتقان بىرەۋىنە توقتامايسىڭ با؟
– بىرتىندەپ ىرىكتەيمىن عوي, – دەيدى ادەتىنشە تىرق-تىرق ك ۇلىپ.
دۇكەشتىڭ بۇل ارەكەتى ءساتسىز اياقتالدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, قىزداردىڭ اتى-ءجونىن شاتاستىرىپ الىپتى, ال قۋلاۋ بىرەۋى قايتا-قايتا الاقانىنا جالتاقتاپ تۇرعانىن بايقاپ قويىپ:
– دون جۋان, كورسە قىزار, ماقتانشاق, – دەپ سوگىپتى. ەكى يىعى سالبىراپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ پاتەرگە نەيبەت قايتقان دوسىم:
– وسى دون جۋان دەگەنى كىم؟ – دەدى. – سونشاما جامان ادام با؟
– ويباي-اۋ, ول بايروننىڭ ايەلقۇمار كەيىپكەرى عوي. وقىماپ پا ەدىڭ؟
– ەندى وقيمىن عوي, ايتپەسە, الگى قىز مەنى تاعى كورسە نادان دەپ سوگەتىن شىعار...
دۇكەشتىڭ جىگىتتىك ساپارى قىزدار ينستيتۋتىندا وقيتىن ماريامعا جولىققانشا سوزىلدى. ءماريام وعان اسىل جار, بالالارىنىڭ اناسى, جازۋشىلىق ازاپتى ساپارىنىڭ ىستىق-سۋىعىن بولىسكەن سىرلاسى بولا ءبىلدى. ونىڭ ەڭ تاڭداۋلى تۋىندىلارى مارياممەن جۇپتىق ومىرىندە جازىلدى.
سول جىلدىڭ كۇزىندە دۇكەنباي ەكەۋمىز ۋنيۆەرسيتەتكە دە, كىتاپحاناعا دا جاقىن مۇقان تولەباەۆ كوشەسىندەگى ءبىر قاباتتى اعاش ءۇيدىڭ جاپسىرما بولمەسىندە تۇردىق. پاتەرىمىز قۋىقتاي تار, ونىڭ وزىنە قوجايىننىڭ ءتور بولمەسىن كەسىپ ءوتىپ كىرەسىڭ. كەزىندە باقۋاتتى قوجايىننىڭ بالكونى بولعان سىڭايلى, قابىرعاسىن قامىستان ءتۇيىپ قالاعان, قاتتى جەل سوقسا تەرەزەگە تۇتىلعان پەردەسى جەلپىلدەپ تۇرۋشى ەدى. ەكەۋمىزگە ورتاق جالپاق تەمىر كەرەۋەتىمىز بار. قىستىگۇنى جۇقا جامىلعىش پانا بولماعان كەزدە مەنىڭ شۇبار كورپەمنىڭ راحاتىن كوردىك-اۋ.
بۇل ءۇي بىزبەن تىلەكتەس, نيەتتەس كوپ جىگىتتەردىڭ باس قوساتىن ورداسىنا اينالدى. ولار ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعاليەۆ, تولەك تىلەۋحانوۆ, باقتىبەك قوزاكەەۆ, زاكىم جايلىباەۆ سىندى ءبىلىم قۋعان, تالانتتى ازاماتتار ەدى. ءبارىنىڭ دە مۇرات-ماقساتى بيىك, الدى ولەڭ, اڭگىمە, سىني ماقالالارىمەن كورىنە باستاعان. كەزدەسكەن سايىن اڭگىمەمىز تاۋسىلماي, قيالىمىز دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزىپ كەتەدى. ءابىش – قاراسوزدىڭ شەشەنى, كەۋدەسى كۇمبىرلەپ سويلەپ كەتكەندە ايىزىڭدى قاندىرادى. بىلمەيتىنى جوق. مۇحتار ەسكى تاريح پەن اۋىز ادەبيەتىن جاتقا سوققاندا وسىنىڭ ءبارىن قايدان, قاشان ءبىلىپ العانىنا تاڭىرقايسىڭ. رىمعالي بولسا ءازىل-شىنى ارالاس, ءبارىمىزدى شىمشي سويلەپ, دۇنيە ادەبيەتىن سۋداي ساپىرىپ, جۇيە-جۇيەسىمەن تالداپ بەرەدى. ءار كەزدەسۋىمىز جانىمىزدى راحاتقا بولەيتىن. بىلمەگەنىمىزدى ەرتەڭىندە كىتاپحانادان ىزدەپ تاۋىپ, وقىپ العانشا تىنشىماس ەدىك.
ءبىز وقۋشى, شاكىرت بولساق تا ادەبي ۇلكەن قاۋىمنىڭ بەل ورتاسىندا وستىك. ۋنيۆەرسيتەتتەگى دارىستەردەن بوساي سالىپ, جازۋشىلار وداعىنداعى نەمەسە عىلىم اكادەمياسىنداعى ساليقالى جيىنداردى بوس جىبەرمەس ەدىك. كينو مەن تەاترداعى, سۋرەت كورمەلەرى مەن مۋزىكا الەمىندەگى جاڭالىقتار جانىمىزعا نۇر قۇياتىن. ول كەزدە مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, ساپارعالي بەگالين, ءابۋ سارسەنباەۆ, قاجىم جۇماليەۆ, تەمىرعالي نۇرتازين, مالىك عابدۋللين, باۋىرجان مومىش ۇلى, عالي ورمانوۆ, تاير جاروكوۆ سياقتى ءبىرتۋار جۇيرىكتەردىڭ كوزى ءتىرى. ولار قاتىسقان جيىندار, كوپشىلىك ورتادا ءسوز سويلەپ, جىر وقۋى – زالعا لىق تولعان جۇرتتى تەڭىزدەي تولقىتادى. سولارعا جاناسا ءجۇرىپ, ۇلاعاتىن كورۋ – جاس ادامعا ءبىر عانيبەت. بولماساڭ دا ۇقساپ باعاسىڭ. سونىمەن قوسا, ەلىمىزدىڭ, ءتىلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ تاعدىرى دا ءبىزدى بەيتاراپ قالدىرعان جوق. تىڭ يگەرۋ سىلتاۋىمەن استاڭ-كەستەڭى شىققان سارىارقانىڭ جوندارىن استىق جيناۋعا بارعاندا ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. جابىلىپ قالعان قازاق مەكتەپتەرى, گازەت-جۋرنالدار, ءورىسى تارىلعان ءتىلىمىز بەن ادەت-سالتتارىمىزدى «كىم جوقتايدى؟» – دەپ تولعانامىز. بۇكىل قازاق دالاسىن جايلاپ العان كەلىمسەكتەردىڭ وكتەمدىگى نامىسىمىزعا تيەدى. الماتىنىڭ وزىندە ءۇيى-كۇيى بار قازاقتار سانى ماردىمسىز. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى دەيتىن جاس ينتەلليگەنتسيانىڭ ءبارى دەرلىك استانامىزدى كەۋلەپ كەتكەن كەلىمسەكتەردىڭ بوساعاسىندا تۇراتىنىنا ءوزىمىز پاتەر ىزدەپ ءجۇرىپ كوزىمىز جەتكەن. ونى ايتاسىز, اۆتوبۋس, ترامۆاي, تروللەيبۋستاردىڭ ىشىندە ءبىر-بىرىمىزبەن قازاقشا سويلەسسەك كىرمە جۇرت شامدانىپ, شاتاق شىعاراتىن حالگە جەتتىك. مىنە, وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە دۇكەنباي ءبىر حات اكەلىپ كورسەتتى. كونۆەرتتىڭ اۋزى اشىلعان, ىشىندەگى وقۋشى داپتەرىنىڭ جارتى بەتىنە قىسقاشا «ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ, ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى نە بولادى؟ جاستار, ءبىز كۇرەسپەسەك كىم كۇرەسەدى؟» دەپتى. سوڭىندا «وسى حاباردى كوشىرىپ, تانىستارىڭا تاراتىڭدار» دەپ جازعان. دۇكەنباي ونى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كىرەبەرىسىندە ستۋدەنتتەرگە كەلەتىن حات-حابارلار جاتاتىن ستولدىڭ ۇستىنەن تاۋىپتى. مەن وقىپ شىعىپ, بۇنى وڭدەپ, جوندەپ قايتا جازۋ كەرەك دەپ شەشتىم. دۇكەنباي قۋانا قۇپتادى. باسقا ورىن بولماعاندىقتان كىتاپحاناعا بارىپ, ىسكە كىرىستىم. ەكى كۇننەن كەيىن كۇرەسكە شاقىرعان ۇندەۋ دايىن بولىپ, دوسىم ونى باسىپ, كوبەيتۋ ءۇشىن عىلىم اكادەمياسىنداعى ءوزىنىڭ تانىس ماشينيستكاسىنا اكەتتى. كوپ ۇزاماي ءوڭى بوزارىپ, مەنىڭ قولجازبام كگب-نىڭ قولىنا تۇسكەنىن, ولار ابدەن ۇرسىپ ۇساق-ۇساق ەتىپ جىرتىپ تاستاعانىن ايتتى. ءبىز بىرەر كۇن الاڭداپ جۇردىك. دوستارىمىزبەن اقىلداسىپ ەدىك, ءابىش كەكىلباەۆ: «بۇلارىڭ قاتە, – دەدى. – قازىر سەندەر كىمسىڭدەر؟ ەگەر ۇستاپ اكەتسە سەندەردى ءتىرى جان جوقتامايدى. الدىمەن ەل تانيتىنداي ءىس ءبىتىرۋىمىز كەرەك».
مۇحتار ماعاۋين كوزى باقىرايىپ ۇزاق وتىردى دا, ءابىشتى قولدادى. رىمعالي نۇرعاليەۆ «سەندەرمەن كەلىسپەيمىن, – دەدى ءابىش پەن مۇحتارعا. – الاش ارىستارى ءبىزدىڭ جاسىمىزدا-اق جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن كۇرەسكەن. ول ءىزسىز كەتكەن جوق. ورازالين, سەنىڭ ۇندەۋىڭ دە كۇندەردىڭ كۇنىندە ەسكە الىنادى. قازىرگى جاستاردىڭ بويىندا دا قۋاتتى وت بارىن, ولارمەن ەسەپتەسۋ كەرەكتىگىن وكىمەت ءتۇسۋىنۋى كەرەك. ال, ۇندەۋدى اكادەمياعا بارىپ باستىرماق بولعاندارىڭ ناعىز الاڭعاسارلىق, ونىڭ ءىشى تولعان سالپاڭقۇلاق ەمەس پە؟!».
مەنى ءبىر جىلدان كەيىن تاڭعى جەتىدە جاتاقحانادا ۇيىقتاپ جاتقان جەرىمدە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە الىپ كەتتى. كەلگەن وتىز بەستەر شاماسىنداعى, تاماعىنىڭ استى, قولى ويدىم-ويدىم الاپەس جىگىتتى بىردەن تانىدىم. ول مەن ۇندەۋ جازعان كۇندەردە دە, كەيىن دە كىتاپحانادا قاسىمدا وتىراتىن, ءتۇرلى جينالىستاردا دا كوزىم ءجيى شالاتىن. كوميتەت ون ەكى ساعاتتاي ۇستاپ, ابدەن سىلىكپەمدى شىعارعان سوڭ, بۇل كەزدەسۋدى ەشكىمگە جاريا ەتپەيمىن دەگەن قولحاتىما قاراماي, «ەسكەرتەيىن» دەپ دۇكەنبايعا جۇگىرىپ بارسام, ول جايباراقات, بەيقام قالپىندا ەكەن. كگب-دە ءبىر اي بۇرىن بولىپتى, بىراق «تىسىڭنەن شىعارما» دەگەن سوڭ ۇندەمەپتى. مەن شاراسىزدىقتان تۇرىپ قالدىم.
بۇل وقيعانىڭ ومىرىمە تيگىزگەن زيانىن ءتىزىپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولماس. كوپ جىلدار باقىلاۋىندا ۇستاعان ء«ۇش ءارىپ» جىل سايىن وتكىزەتىن ارىلۋ اڭگىمەلەرىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا توقتاتتى. ال, دۇكەش بولسا ولارمەن سول كەزدە-اق ءتىل تابىسىپ, قۇپيا قويمالارىنا دەيىن كىرىپ, تالاي كىتاپ جازدى.
دۇكەنبايدىڭ باعى اقىندىقتان پروزاعا اۋىسقان سوڭ جانا باستادى. ونىڭ العاشقى اڭگىمەسى ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە باسىلسا, كەلەسى 1965 جىلى قىركۇيەك ايىندا «لەنينشىل جاس» گازەتى «وتىرار» پوۆەسىن ءوزىنىڭ توعىز سانىندا تۇتاس جاريالادى. بۇل بۇرىن-سوڭدى جاس جازۋشىلار كورمەگەن قۇرمەت ەدى. تالعامى بيىك, تارالىمى قيساپسىز جاستار گازەتى دۇكەنبايدى بىردەن ەلگە تانىتتى. ىركەس-تىركەس جارىق كورگەن «فارابي» پوۆەسى مەن ەتنوگرافيالىق اڭگىمەلەرى, «زاۋال» رومانى, كەيىننەن جازىلىپ ەلدىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە اينالعان «جىبەك جولى» تاريحي رومانى ونى قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرلەرىنىڭ قاتارىنا قوستى.
«وتىرار» – مەن ءۇشىن وتە ىستىق تۋىندى. دوسىمنىڭ العاشقى پروزالىق ءساتتى شىعارماسى بولۋمەن بىرگە, ونداعى ازاتتىق يدەياسى, كۇرەسكەرلىك رۋح جۇرەگىمە جاقىن بولعاندىقتان كوپ ۇزاتپاي «وتىرار ويرانى» اتتى تەلەپەسا جازىپ شىقتىم. تەلەپەسادا پوۆەستىڭ جالپى سارىنى ساقتالعانىمەن اۆتوردىڭ بىردە-ءبىر ءسوزى كىرگەن جوق, جاڭا كەيىپكەرلەر, تىڭ كورىنىستەر قوسىلدى. بۇل تۋىندى دۇكەنباي ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزدان 1966 جىلى قازاق تەلەۆيزياسىندا قويىلىپ (رەجيسسەرى ش.اگيشەۆا), جوعارى باعاعا يە بولدى. ول كەزدە جازىپ الۋ اپپاراتى جوق, سوندىقتان, قازاقتىڭ كوپتەگەن اتاقتى ارتيستەرى ويناعان ءبىر جارىم ساعاتتىق تەلەقويىلىم ءبىر-اق رەت ەفيردەن كورسەتىلىپ, ءوشىپ كەتتى.
دۇكەنباي شىن مانىندە كاسىبي جازۋشى ەدى. ونىڭ ەڭ راحات تاۋىپ, ءلاززات الاتىن ءىسى – جازۋ بولاتىن. شىدامدىلىعى, جانكەشتىلىگى, ەڭبەكشىلدىگى ەرىكسىز تاڭىرقاتادى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىندا بۇنداي قايسارلىق سيرەك كەزدەسەدى.
ول جارتى عاسىردا 11 رومان, 22 حيكايات, 100-دەن اسا اڭگىمە, ونداعان ماقالا جازدى. شىعارمالارى كوپتەگەن تىلگە اۋدارىلىپ, 7,7 ميلليون دانامەن تارادى.
جازۋشى ءار تۋىندىسى جارىق كورگەن سايىن ماقتاۋدى دا, داتتاۋدى دا ەستىدى. سوڭىنان يت قوسىپ قۋعاندار دا بولدى. بىراق, دۇكەش مويىعان ەمەس. ادىلەتسىز سىن جانىنا باتسا دا تەز سەرپىلىپ, جاڭا تۋىندىسىن جازۋعا وتىراتىن.
مەن بىلەتىن دۇكەنباي ءوزىن-ءوزى ءتورت قابىرعاعا قاماعاندا كۇندىز-ءتۇنى الا قاعازبەن الىسىپ, جانىن مازالاعان ويلارى مەن كەۋدەسىن كەرنەگەن سوزدەرىن جازىپ, تىنشىعىسى كەلەدى.
دۇكەنبايدىڭ قورعاسىنداي قۇيىلىپ تۇسكەن كوركەم دۇنيەلەرىن مەن «جىبەك جولى» رومانىمەن قوسا كوپتەگەن اڭگىمەلەرىنەن كەزدەستىرەمىن. ونىڭ ايتار ويى تۇنىق, سويلەمدەرى كەستەلى, بەينەلەرى ايقىن بولىپ كەلەدى. جازۋشىنىڭ «قىمىز», «ەرگەجەيلى», «كوكپار», «كىسى اقىسى» ت.ب. اڭگىمەلەرى ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنان كورنەكتى ورىن الاتىن تۋىندىلار دەپ ويلايمىن.
مەنىڭ كوز الدىمدا دۇكەنباي جاس كەزىمىزدەگى كەيپىندە قالدى. بۇل رەتتە ءومىر جولى بىرگە وتكەن ورتاق دوسىمىز ءابىش كەكىلباەۆ جاقسى ايتتى: دۇكەنباي «جۇرەگىنە ءسوز قاسيەتى قونعان, تابيعاتىنا تارتا تۋعان... بالاداي اڭقاۋ, اناداي ادال, ەرەكشە دارىن يەسى – سوزدەن سويلەم, سويلەمنەن – سۋرەت كوركەمدەگەن جاقسىلىقتىڭ ديقانشىسى بولىپ ەلەستەيدى كوزىمە, – دەيدى. – مۇنداي كىسى ز ۇلىم بولمايدى, جاۋلىق جاسامايدى. جاسايىن دەسە دە قولىنان كەلمەيدى. جان الەمى شىنى سەكىلدى – ارعى-بەرگىسى كورىنىپ تۇرادى. قىزعانىش, ايارلىق, پاسىقتىق سەزىمنەن ادا-كۇدە, ءوز شايتانىمەن ءوزى ءومىر بويى الىسىپ, جاۋلاسىپ وتۋگە بار...».
ەل استاناسى ەسىلدىڭ جاعاسىنا كوشكەن كەز. ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىندە دۇكەنباي قارسى ۇشىراسا كەتتى. تەرەڭ ويدىڭ قۇشاعىندا باسى ءبىر جاعىنا اۋىپ, بەتپە-بەت كەلسەك تە مەنى كورەر ەمەس.
– ءاي, دۇكەش, دجوناتان ءسۆيفتىڭ دانىشپاندارىنا ۇقساپ كەتىپسىڭ, بىراق ارتىڭدا جەل تولتىرعان قۋىعى بار قاقپايلاۋشىڭ كورىنبەيدى عوي, – دەيمىن «گۋلليۆەردىڭ ساياحاتتارى» رومانىن ەسكە ءتۇسىرىپ.
– وي, سۇلتەكە-اي, جاڭا رومان جازسام با دەپ, ميىم اشىپ, سەنى بايقاماي قالىپپىن, – دەپ قۇشاقتاسا كەتتى.
– مىنا جاڭا قالادا وگەيسىپ ءجۇر ەدىم, كوزىمە وتتاي باسىلدىڭ عوي.
سول كۇننەن باستاپ قايتادان ءجيى ارالاسا باستادىق. ەڭ ءبىر ەستە قالار قىزىقتى كۇندەر ءابىشتىڭ جەتپىس جىلدىعىن تويلاعان ماڭعىستاۋ جەرىندە ءوتتى. ءۇش كۇن بويى بىرگە بولدىق. دۇكەنبايدىڭ ءجۇرىس-تۇرىس, قيمىلى جاس كەزدەگىدەن كوپ وزگەرمەپتى, بىراق ويى كەمەلدەنگەن, مىنەزى شيراعان, مەن ۇمىتقان كوپ وقيعالاردى كۇنى كەشە كورگەندەي ەسكە ءتۇسىردى. توي وتكەن قالىڭ اۋىلدان اتىراۋدىڭ ساعاسىنداعى دەمالىس ورنىنا قونۋعا جيىرما شاقتى جازۋشى اۆتوبۋسپەن شىقتىق. كوڭىلدى جۇرت ءارتۇرلى اڭگىمەنىڭ باسىن شالىپ وتىرعان. جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ ادەتىنشە قۇرداسى دۇكەنباي تۋرالى سەريالى انەكدوتتارىن مايىن تامىزىپ ايتىپ, ءبارىمىزدى كۇلكىگە كومدى. ءتىپتى كەيبىر ازىلدەرى ادامنىڭ ارى مەن نامىسىنا تيەتىندەي اششى ەكەن.
– ءاي, جانىڭ بار ما, سەن دە بىردەڭە ايتساڭشى, – دەيمىن جانىمدا وتىرعان دوسىما.
– ساعان نە بولعان؟ – دەيدى بىرگە وقىعان قويشىعارا سالعارين نامىستانىپ. – جازۋشى ەمەسسىڭ بە؟ بىردەڭە شىعارمايسىڭ با؟
– ايتا بەرسىن, – دەدى دۇكەش, بەت-اۋزى بۇلك ەتپەستەن, بىراق بۇكىل دەنەسى شيىرشىق اتىپ تۇرعانىن سەزدىم. نەتكەن توزىمدىلىك.
كەلەسى كۇنى استاناعا ۇشىپ كەلە جاتتىق. وتە كوڭىلدى ەدىك. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان اعامىز مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۇلكەندىك جاساپ كونياك قۇيدى. ونى ىشكەن سوڭ دۇكەشتىڭ ءوڭى الابۇرتىپ مەنىڭ قۇلاعىما سىبىرلادى:
– سۇلتەكە, باياعىدا ءومىر بويى دوس بولامىز دەگەن سەرتىڭ ەسىڭدە مە؟ – دەدى.
– ەسىمدە.
– ەندەشە, كەشەگىسى ءۇشىن دۋلاتتى بىرىگىپ سابايىق. مەنىڭ دە ادال دوسىم بار ەكەنىن ءبىلسىن.
– سابايمىز, بىراق ول الماتىعا ۇشىپ كەتتى عوي.
– قاپ! باقىتى بار ەكەن! ول مەنى قاپسىرا قۇشاقتاپ: «راحمەت!» – دەدى.
شاكەرىم اتامىزدىڭ: ء«بىر ءراۋىشتى بولادى شال مەنەن جاس» دەگەن ءسوزى ەسىمە ورالدى.
قايران, دۇكەش-اي, دانالىعىڭ مەن بالالىعىڭ بىردەي ەسىل ەر, الاپات ەڭبەگىڭ مەن بىرنەشە ءداۋىردىڭ شىنايى بەينەسىن جاساعان قۋاتتى تالانتىڭ حالقىڭنىڭ جۇرەگىنەن وشە قويماس.
سۇلتان ورازالى,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قر پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ, الاش جانە اباي اتىنداعى حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتاردىڭ, «تۇمار» ءبىرىنشى ۇلتتىق تەلەۆيزيالىق بايگەسىنىڭ جەڭىمپازى, پروفەسسور
