فوتو: ەرلان وماروۆ, ورىنباي بالمۇرات «ەگەمەن قازاقستان»
«شيۆەەت ۋلاان» – موڭعوليانىڭ ورتالىق ولكەسىنە قاراستى بۇلعىن ايماعى, بايان-اقتى سۇمىنىنان (اۋىلىنان) 25 شاقىرىم جەردە قانۋي, كۇنۋي داريالارىنىڭ قۇيعانىندا ورىن تەپكەن عۇرىپتىق كەشەن. تۇركىتانۋشى عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەشەننىڭ ىرگەتاسى 670-693 جىلدارى قالانعان. وعان سەبەپ – اتاقتى ەلتەرىس قاعان تارىداي شاشىلعان تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ, ءدال وسى ارادا جيىن اشقان. جيىنعا قاتىسقان 56 تايپا وكىلدەرى ءوز تاڭبالارىن تاسقا بادىزدەپ, تۇركى بىرلىگى جولىندا انتتاسقان. بۇل وقيعانى زەرتتەۋشى تۇركولوگتار ءبىراۋىزدان 682 جىلعا بالاعان.
وسىنداعى عۇرىپتىق كەشەنگە موڭعول ارىپتەستەرىمەن بىرگە جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان قازاقستاندىق تۇركولوگ-عالىم ءناپىل بازىلحاننىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, كەشەن تەڭىز دەڭگەيىنەن 1300 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان, جالپى پوشىمى سەگىز قىرلى. وتكەن جىلى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قۇرىلىستىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى, ياعني ءۇش قىرى ارشىلعان, قالعان بولىگىن تازارتۋ جالعاسىپ جاتىر. كەشەن اۋماعىنان ءتورت قويتاس, ءتورت ارىستان تاس, توعىز ادام مۇسىندەس جادىگەر, بارلىعى 30-عا تارتا بالبال تابىلعان.
« ۇلىتاۋدا ورىن تەپكەن دومباۋىل مەن سوناۋ قانگاي دالاسىندا جاتقان شيۆەەت ۋلاان كەشەنىنىڭ قاتتى ۇقساستىعى بار. ەكەۋدى دە سەگىز قىرلى, وسىعان قاراعاندا ۇلى دالا ەسكەرتكىشتەرى سوناۋ وتۋكەننەن باستاپ, بالقانعا دەيىن تامىرلاس كەشەندەر تىزبەسى سوزىلىپ جاتىر دەۋگە نەگىز بار. سوندىقتان دا بۇل ءىستىڭ تاريحي ماڭىزى وتە تەرەڭ. بولاشاقتا ءبىز جالعىز قازاق تاريحىمەن شەكتەلىپ قالماي كۇللى ەۋرازيانى مەكەندەگەن ۇلى دالا كوشپەندىلەر تاريحىن تۇگەندەۋدى جالعاستىراتىن بولامىز» دەدى مارتەبەلى جيىندى اشىپ, جۇرگىزۋشى-مودەرناتور حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى مىرزا.
****
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي كەلەلى جيىنعا وزەك بولعان باستى تاقىرىپ – «كەنتايدان ۇلىتاۋعا دەيىن: تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى» اتتى ءىىى حالىقارالىق ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ ماڭىزى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە كورىنىس تابۋى, دەيدى ۇيىمداستىرۋشى تاراپ.
ويتكەنى, تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن كەنتەي تاۋىنىڭ ءبىر جوتاسى بۋرحان قالدۋىنعا بارعان ەكسپەديتسيا قۇرامىندا – تۇركى-قىپشاق تۇقىمداس حالىقتىڭ وكىلدەرى دە بولعان. اتاپ ايتقاندا, تۇركيالىق تانىمال جۋرناليست, «Gazete Vatan» باسىلىمىنىڭ شولۋشىسى كۇرشات زورلۋ, تاعى دا تۇركيالىق NTV ارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى, دەرەكتى فيلم جاساۋدىڭ مامانى احمەت يەشيلتەپە, ازەربايجاندىق «Discovery Azerbaigan» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, تانىمال پۋبليتسيست ايدا ەيۆازوۆا جانە قىرعىزستاندىق زەرتتەۋشى-جۋرناليست نازاربەك بايجىگىتوۆ قاتارلى ازاماتتار بار.
اتالمىش ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتى جايلى ايتقان يدەيا اۆتورى دارحان قۋاندىق ۇلىنىڭ پايىمىنا نازار اۋدارساق, جولدىڭ باسى اۋەلى التايدان باستالعان. كەيىنگى ساپار ءتاڭىر تاۋىنا جالعاسىپ, ءارى تۇركى جۇرتىنىڭ ۇيىق مەكەنى, ۇيالى وتانى وتۋكەنگە ۇلاسقان. ءسويتىپ, وتۋكەن وڭىرىندەگى كەرۋلەن داريانىڭ ساعاسىنان قازاق دالاسىنىڭ كىندىگى ۇلىتاۋعا قاراي ويىسقان. بولاشاقتا ەكسپەديتسيا مارشرۋتتى سوڭعى توقتاعان نۇكتە ۇلىتاۋدان باستالاتىن كورىنەدى.
ەكسپەديتسيانىڭ ۇلىتاۋعا ات باسىن تىرەۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار. ويتكەنى بۇل جەردە 2014 جىلى 25 تامىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنان باستاپ, بۇگىنگى ۇلتتىڭ رۋحاني احۋالىنا قاتىستى تولعانىستى اڭگىمەلەر ايتقان بولاتىن. «بۇل ءۇردىس سونىڭ جالعاسى ىسپەتتەس» دەيدى ەكسپەديتسيا باسشىلارى.
****
ءسويتىپ, ءبىر اي بۇرىن 15-ءشى تامىز كۇنى سوناۋ قيىرداعى كەرۋلەننەن باستالعان كيەلى جول – مىڭداعان شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ, ەكسپەديتسيا قۇرامىندا موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جامسرانجاۆ بايىرسايحىن, رف جوعارعى كەڭەس كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۋراد زارگيشيەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەنى ۇستازى ايبولات قۇشقىمباەۆ, قارۋلى كۇشتەرى اسكەري-تاريحي مۋزەيى ديرەكتورى پەريزات وتەپوۆا, قىرعىزستانداعى ماناس ۋنيسەرسيتەتىنىڭ تۇركولوگى نۋردين ۋسەەۆ, ازەربايجان ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى ازاد زەينالوۆ, قر پارلامەنتى سەناتى اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دارحان جازىقباەۆ, «كيەلى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى بەرىك ابدىعالي, تانىمال جۋرناليست ءمادي ماناتبەك بار, ءبىر توپ ساپارىن ورتالىق قازاقستاندا جەرىندە جالعاستىردى.
ەكسپەديتسيا الدىمەن جوشى حان مازارىنا سوقتى. جولاۋشىلاردى ولكە تاريحىمەن تانىستىرعان قانىش ساتباەۆ اتىنداعى تاريحي-وندىرىستىك مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى كەنجال بالكەنوۆ ايتۋىنشا, مازاردا جوشى حانمەن بىرگە بايبىشەسى بەكتۋمىش انا جەرلەنگەن. جوشى بۇكىل قازاق حاندارىنىڭ اتاسى. ياعني, ۇلى دالا ەلىنىڭ باستاۋى وسىندا جاتىر.
كەلەسى ايالداعان دومباۋىل كەشەنى جايلى «موڭعول ەلىندەگى ەلتەرىس قاعان كەشەنىنىڭ تابانىنداعى سەگىز بۇرىش تۇركىلەردىڭ جۇلدىزى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. مىنە, دومباۋىل ەسكەرتكىشىنىڭ دە تۇعىرى سەگىز بۇرىشتى. دەمەك, بۇل كەشەن تۇرىك ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جاتادى جانە ۇلى دالاداعى يسلامدىق العاشقى ەسكەرتكىش بولىپ ەسەپتەلەدى. ۇلىتاۋ – ەكى مادەنيەتتىڭ توعىسقان ورتاسى» دەگەن جاڭا ۇستانىم ايتتى ەكسپەديتسيا باسشىسى دارحان قىدىرالى.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ كەلەسى تابان تىرەگەن تاريحي ورىن – الاشا حان كەسەنەسى اكادەميك الكەي مارعۇلان ايتقانداي, بۇل شىڭعىس حانعا قويىلعان سيمۆوليكالىق بەيىت بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا بۇل كيەلى ورىن ەسەبىندە.
ءسويتىپ, سوڭى تىرەك ۇلىتاۋ تورىندە تابان تىرەگەن جولاۋشىلار اۋەلى قازاق حاندارىنىڭ جاز جايلاۋى بولعان حان ورداسىنا دا ات باسىن ىرىكتى. جول ۇستىندە ساتباەۆ قالاسىندا بولىپ, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويدى.
ۇلىتاۋ ۇلى دالا تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى جەر. سوندىقتان بولسا كەرەك, وعىزدار باتىسقا بارعان كەزدە انادولىدا قۇرعان مەملەكەتتەرىنىڭ استاناسىن « ۇلىتاۋ» (« ۇلىتاگ») دەپ اتاعان. ۇلىتاۋ تاۋدىڭ ۇلكەندىگىنە بايلانىستى ەمەس, ونىڭ كونەلىگىنە, ۇلىلىعىنا بايلانىستى اتالعان. قاسيەتتى تاۋدا حالىق حانداردى اق كيىزگە حان كوتەرىپ, ۇلىقتاپ وتىرعان.
حالىقارالىق ەكسپەديتسيا قايتار جولدا جاڭارقانىڭ ۇستىمەن ءوتىپ, قازاقتىڭ اياۋلى پەرزەنتى, سانالى ءھام ساناۋلى عۇمىرىن حالقىنا ارناعان ابىز اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ باسىنا قۇران باعىشتادى.
****
جيىن بارىسىندا جوعارىداعى ساپار جايلى قورتىندى ءسوزىن ايتقان دارحان قۋاندىق ۇلى, ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جەرگىلىكتى حالىقپەن جىلى جۇزدەسۋلەر وتكىزىپ, رۋحاني جاڭعىرۋ جايلى اڭگىمەلەر ايتقانىن جەتكىزدى. ونىڭ سىرتىندا باسقوسۋ بارىسىندا تانىستىرىلعان تاعى ءبىر دۇنيە – حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى ەكى جاقتى ۋاعدالاستىق ورناتۋىنىڭ ناتيجەسىندە, موڭعول دالاسىندا ءالى كۇنگە جۇيەلى زەرتتەۋ جاسالماعان تۇركى مۇرالارىن تەكسەرۋگە قول جەتكىزگەن.
ناقتىراق ايتساق, موڭعول جەرىندەگى تۇركى جازۋلارى مەن ەسكەرتكىشتەرى ورحان وزەنى القابىنان كوپتەپ تابىلعاندىقتان, عىلىمعا «ورحان جازبا ەسكەرتكىشتەرى» دەگەن اتپەن تاڭبالانعان. ال كۇللى تۇركى-موڭعول جۇرتىنىڭ ەجەلگى قونىسى كەرۋلەن القابى زەرتتەلمەي قالعان.
اكادەميا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا, جوسپارلى جۇمىس باستاعان. ناتيجەسىندە, موڭعول ارحەلوگتارىمەن بىرلدەسىپ, ەلدىڭ شىعىس-سولتۇستىگىنە بارلاۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىلۋدە. سونىڭ ءبىرى كەنتاي ايماعى جەرىندەگى دەلگەرحان ەلدى-مەكەنى ماڭىنان جاڭادان تابىلعان عۇرىپتىق كەشەن.
كەشەنگە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن موڭعول عالىمى ج.بايارسايحاننىڭ تانىستىرۋىنان ۇققانىمىز: اتالمىش كەشەنگە 1990-شى جىلدارى جاپون-موڭعول ارحەولوگتارى بىرلەسكەن قىسقا مەرزىمدى جالپىلاما شولۋ-زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, فوتوسيپاتتاما جاساعان ەكەن. بيىل وسى جۇمىس تولىقتىرىلىپ, كەشەنگە توپوگرافيالىق, گەوماگنيتتىك تەكسەرۋلەر جاسالىپ, ولاردىڭ كوورديناتتىق باعىتتارى انىقتالىپتى. بۇيىرسا, تۇركى تاريحى تاعى ءبىر جادىگەرمەن تولىعاتىن كۇن جاقىن.
