13 تەاتر قاتىسقان فەستيۆالعا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى: اسحات ماەميروۆ (توراعا), گۇلسينا مەرعاليەۆا, دۋلىعا اقمولدا, ونەرتانۋ كانديداتى انار ەركەباي, ونەرتانۋ ماگيسترى ميراس ءابىل قازىلىق ەتسە, ش.رۋستاۆەلي اتىنداعى تبيليسي مەملەكەتتىك تەاتر جانە كينو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, رەجيسسەر گيورگي مارگۆەلاشۆيلي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءاليا بوپەجانوۆا جانە جۋرناليست ءاسيا باعداۋلەتقىزى ساراپشىلار قۇرامىندا بولدى.
بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا شىمىلدىعى اشىلعان فەستيۆال اپتا بويى استانانىڭ بىرنەشە تەاترىندا جالعاستى. اتاپ ايتساق, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى, م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترى, استانا جاستار تەاترىنىڭ ساحنالارىندا سپەكتاكلدەر كەزەك-كەزەك قويىلسا, «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىندا كۇن سايىن شەبەرلىك سىنىبى ۇيىمداستىرىلدى.
فەستيۆال ومىردەن ەرتە كەتكەن جاس تا جاڭاشىل رەجيسسەر قايرات سۇگىربەكوۆتى ەسكە الۋدان باستالدى. ءسوز ارناۋشىلار كەزەك-كەزەك قايراتتىڭ جارقىلداعان سابيدەي پاك مىنەزىن, زامانىنان ەرتە تۋىپ, ەرتە كەتكەن تالانتتى رەجيسسەردىڭ شىعارماشىلىعىن, ىزدەنىمپازدىعىن, اۆانگاردتىق باعىتتاعى قويىلىمدارىن, سيمۆوليزمگە تولى سپەكتاكلدەرىن, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق باي الەمىن, ماڭگىلىك ماسەلەلەردى كوتەرۋدى اركەز مۇرات تۇتقانىن ساعىنىشپەن ەسكە الدى.
ق.سۇگىربەكوۆ اتىنداعى جاس رەجيسسەرلەر فەستيۆالىنىڭ كونكۋرستىق باعدارلاماسىن ج.شانين اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى باستادى. و.بوگاەۆتىڭ «ىلديعا جول» پالساپالىق ءافساناسىن ساحنالاعان جاس رەجيسسەر بولات ءابدىراحمانوۆ ادام ءومىرىنىڭ سونشالىقتى قۇنسىز ەكەنىن, پەندەلەرىنەن جاقسىلىق پەن ىزگىلىكتى اللا تاعالا قانشا كۇتكەنىمەن, جەر بەتىندە نەلىكتەن اشكوزدىك, دۇنيەقوڭىزدىق, ايارلىق, ارامدىق, قاتىگەزدىك, جاۋىزدىق ۇستەم ەكەندىگىن كورسەتەدى. رەجيسسەردىڭ ايتار ويى تەرەڭ پالساپاعا قۇرىلعانىمەن, سول ويدى جەتكىزۋ ءتاسىلى, اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگى ءوز دەڭگەيىندە كورىنبەدى. ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن ساحنالار وتە كوپ. سپەكتاكلدىڭ ستسەنوگرافيالىق شەشىمى ەرەكشە. بىرنەشە جولاقتان تۇراتىن, كوكجيەككە جەتىپ جۇتىلاتىن تاس جول – ءار ادامنىڭ ءومىر جولىنداي.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى ج.ەرعاليەۆتىڭ «قاس-قاعىم» مەتافيزيكالىق تراگەدياسىن ۇسىندى. ەلىك نۇرسۇلتاننىڭ رەجيسسەرلىك شەشىمدەرى توسىن, ميزانستسەنالارى ەشكىمگە ۇقسامايدى. ازامات ساتىبالدى ء(سابيت) مەن زارينا كارمەنوۆانى (جازيرا) ساحنا ورتاسىندا تۇرعان ءداۋ اينەك كۋبتىڭ ۇستىنە شىعارۋ ارقىلى رەجيسسەر ماحابباتتى بيىكتەتەدى. بيىك ءۇيدىڭ شاتىرىنا شىعىپ الىپ سىر اقتاراتىن جاستار از با, ياعني ءومىردىڭ ءوز كورىنىسى. ءاربىر ساحنا, ءاربىر ميزانستسەنا تابيعي تۋىنداپ جاتادى. رەجيسسەر جاقسى ىزدەنگەن. ستسەنوگرافياداعى ءتورتبۇرىشتار (رامالار) ءبىر قالىپتان شىعا المايتىن بۇگىنگى ءسىز بەن ءبىزدىڭ «قابىعىمىز». ءار ەسىككە (راماعا) ىلىنگەن شامداردى كەيىپكەرلەر بىرەسە جاندىرىپ, بىرەسە ءسوندىرىپ, سول ارقىلى رەجيسسەر فيلوسوفيالىق تەرەڭ ويدى استارلايدى. اكتەرلىك انسامبل دە شىمىر, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن كەيىپكەرلەردى شىنايى سومدادى. بۇل ورايدا ازامات ساتىبالدىنىڭ پسيحياتر ءسابيتى, ونىڭ پاتسيەنتى – زارينا كارمەنوۆانىڭ ۇنەمى و دۇنيەلىك بولعان سۇيىكتىسىنىڭ ەلەسىن كورەتىن جازيراسى, ايدوس بەكتەمىروۆتىڭ بار ادامنىڭ تاعدىرى ءوز قولىندا دەپ ويلايتىن باستىعى, ءداريا ءجۇسىپتىڭ – دۇنيە مەن مانساپ جولىندا جالعىز قىزىن قۇرباندىققا شالعان كۇيەۋىنە قارسى كەلە الماي, ىشتەن تىنعان ساۋلەسى ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇرارلىق وبرازدار. ال رەجيسسۋراعا قاتىستى ايتار ءبىر وي – الاقاندى ءۇش قايىرا سارت ەتكىزىپ, ءۇش قايتارا ستاقان كوتەرىپ اراق ءىشۋ ساحناسى بۇرىن بىرنەشە سپەكتاكلدە قولدانىلعان. جالپى, بۇل قويىلىمنان مىنا قوعام ساۋ ادامدى جىندى قىلادى دەگەن ويدى وقىدىق.
فەستيۆالدا قازىلار القاسى دا, ساراپشىلار دا جوعارى باعا بەرگەن قويىلىمنىڭ ءبىرى – ج.ءراسيننىڭ «فەدرا» تراگەدياسى. دينا جۇماباەۆانىڭ قويىلىمىندا رەجيسسۋرا, اكتەرلىك شەبەرلىك, ستسەنوگرافيا, بي, پلاستيكا, مۋزىكا... ءبارى دە شەبەر ۇيلەسىم تاۋىپ, كاسىبي بيىك دەڭگەيدە كورىندى. اكتريسا اينۇر بەرمۇحامبەتوۆا سومداعان فەدرا – ناعىز تولىققاندى وبراز. اكتريسا فەدرا مەن ءسۇت اناسىن – ءبىر ساتتە ەكى بەينەنى كەسكىندەيدى. رەجيسسەر ەكىنشى كەيىپكەردىڭ سوزدەرىن فەدرانىڭ اۋزىنا سالادى. ادامنىڭ ءوز-وزىمەن ارپالىسىن, ەكىگە جارىلعان جارماق ويدى, سانا مەن جۇرەك ايتىسىن وسىلاي شەبەر جەتكىزەدى. سول سياقتى, ءارى يپپوليت, ءارى تەسەي بولىپ ەكى بەينەدە كورىنگەن ولجاس جاقىپبەك تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. تەك كەي ساتتەردە ولجاستىڭ داۋىسى دۇرىس ەستىلمەي, سوزدەرى تۇسىنىكسىز بولىپ جاتتى.
ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى ساحنالاعان ا.گەرنيدىڭ «ماحاببات حاتتارى» دراماسىن بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت كورگەن ەدىك. رەجيسسەر جۇلدىزبەك جۇمانباي تىڭ شەشىمدەر ارقىلى ەپيستوليارلىق روماننان ءساتتى قويىلىم تۋدىرعان. ۇزىن-سونار حاتتاردان ارەكەت تۋدىرۋ, مەليسا مەن ەنديدىڭ ساحنانىڭ ەكى جاعىندا تۇرىپ, ماحاببات سەزىمىن, جۇرەك ءلۇپىلىن ءسوزسىز جەتكىزۋى, ءبىر-ءبىرىن سۇيە تۇرا «سۇيەمىن» دەپ مويىنداۋعا كوكىرەك شىركىننىڭ جىبەرمەۋى, ورتاداعى اق قاعازعا كەزەك-كەزەك حات جازۋى... ولاردى ايىراتىن دا – حات, تابىستىراتىن دا – حات. ء«بارىمىز دە جازۋىن ەشكىم ۇقپايتىن ءبىر جاپىراق قاعازبىز...» دەگەن ويعا جەتەلەيدى. جالپى, ەپيستوليارلىق جانردى ساحناعا شىعارۋعا كەز كەلگەن رەجيسسەردىڭ باتىلى جەتە بەرمەيدى. كيىم اۋىستىرماي, ءبىر كويلەكپەن تۇتاس ءبىر عۇمىردى ءبىر جارىم ساعاتقا سىيدىرعان جۇلدىزبەكتىڭ بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتۋگە بولادى. اكتەرلەردىڭ ءوز كەيىپكەرلەرىن 6 جاستان 60 جاسقا دەيىن وسىرەتىنى – ەلەۋلى جۇمىس.
س.مۇقانوۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترى ر.وتارباەۆتىڭ «ناشاقور تۋرالى نوۆەللاسىن» «قاسىرەت» دەگەن اتپەن ساحنالاپتى. رەجيسسەر فارحات مولداعالي ساحناداعى شارتتىلىققا, مينيماليزم پرينتسيپىنە جۇگىنگەن. قاراكولەڭكە ساحنانىڭ ەكى جاعىندا تىزىلگەن ورىندىقتار جانە ورتادا جوعارىدان تومەن سالبىراعان ارقان سپەكتاكل بارىسىندا ءساتتى قولدانىلعان. كەيىپكەرلەر كوبىنەسە ورىندىقتاردا ءتىزىلىپ وتىرادى دا, ءوز ساحنالارىندا ورتاعا شىعادى. ولاردىڭ سۇپ-سۇر كيىمدەرى سۇرەڭسىز ومىرلەرىنەن حابار بەرگەندەي. رەجيسسەر ابايدىڭ «سەگىز اياق» ولەڭىمەن سپەكتاكلدىڭ مازمۇنىن اشۋعا تىرىسقان, اباي ءسوزى قاي زامانمەن دە ۇيلەسىم تاباتىنىن كورسەتكەن. جالقىتاي رولىندەگى ايبول قاسىم, ونىڭ شەشەسىن بەينەلەگەن ايدا سىپاتاەۆا ويىندارىنان شىنايىلىق بايقالىپ تۇردى. دەگەنمەن, ارتىستەر فيزيكالىق تۇرعىدا تىم نازىك, قىزداردىڭ بويلارى تىم قىسقا, تەاتردا «گەروي-گەروينيا» ماسەلەسى بار-اۋ دەگەن ويعا كەلدىك.
اقمولا وبلىستىق ورىس دراما تەاترى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 5-كۋرس ستۋدەنتى الماس احمەتبەكوۆ قويعان ە.يونەسكونىڭ «ورىندىقتار» تراگيكومەدياسىن كورسەتتى. قويىلۋى دا, ءتۇسىنۋ دە, قابىلدانۋى دا قيىن, ابسۋرد تەاترىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان پەسانى الۋى – قاناتى قاتپاعان جاس رەجيسسەردىڭ وزىنە قويار تالابى جوعارى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ول جالعىزدىق تاقىرىبىن كوركەم جەتكىزگەن. قاپتاعان كوپ ورىندىقتار – تومەندە ورىندىقتار, جوعارىدا ورىندىقتار, شۋ-شۋ ەتكەن جۇرتتىڭ داۋىسى عانا كەلەدى قۇلاققا. سول كوپ ىشىندە – ءبارىمىز جالعىزبىز. ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە ورىندالماعان ءبىر ارمان, ءبارىمىزدىڭ پسيحيكامىز بۇزىلعان, ءبارىمىز دەرتتىمىز, قوعام دەرتتى, وزدەرىن مىقتى دانىشپان سانايتىندار, شىن مانىندە, ەشكىم دە ەمەس, جوعارىداعى, تومەندەگى بوس ورىندىقتار – ول مىنا ءبىز – حانىم, مىرزا, شەندى, شەكپەندى, شەشەن.., يمپەراتور... – شىن مانىندە بوس ورىن, قۋىس كەۋدە. جالپى, ءومىردىڭ ءمانى نەدە؟ رەجيسسەر وسىنداي فيلوسوفيالىق وي تولعايدى. قويىلىمدا بىرنەشە لينيانى قاتار وربىتۋگە تالپىنعانىمەن, رەجيسسەر سول ويلارىنان ايىرىلىپ قالىپ وتىرادى. سول سەبەپتى اكتەرلەردىڭ ماقساتى ايقىن ەمەس. شال رولىندەگى اندرەي كراسنوشتانوۆ, كەمپىر بەينەسىندەگى ەلەنا تاۆگەن ءوز رولدەرىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا بارىنشا تىرىسقانىمەن, كەيىپكەرلەرىن وبرازدىق دەڭگەيدە كورسەتە المادى.
گۇلناز قامىسباەۆانىڭ «ماڭگۇرت» سپەكتاكلىن بىلتىر اقتوبەدە وتكەن فەستيۆالدا كورگەن ەدىك. ول جولى قويىلىمنىڭ تىنىسى, جۇرەك سوعىسى, «قىزۋى» كەشەگىدەن الدەقايدا جوعارى بولعان. ول سپەكتاكلدە ادەمى فينال, جاقسى نۇكتە بار ەدى, مىنا سپەكتاكلدە فينال جوق, نۇكتە قويىلماي قالدى. قويىلىم اياقتالىپ, شىمىلدىق جابىلعاندا ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ سوڭى سياقتى, جالعاسى بار سياقتى اسەر ەتتى. رەجيسسەر كەي ساحنالاردى قىسقارتىپتى, سوندىقتان كەي كورىنىستەر تۇسىنىكسىز بولىپ قالعان. نايمان-انانى باسقا اكتريساعا جۇكتەگەندەرى قۇپتارلىق. رەجيسسۋرا بار. ۇلتتىق اسپاپتاردى ساحنانىڭ ەكى جاق تۇكپىرىندە, بيىكتە «تىرىدەي» ويناپ وتىرعان مۋزىكانتتار دا قازاق تەاترى ءۇشىن جاڭالىق. باستارىنا قاپ كيىپ العان ماڭگۇرتتەر – كوزى جوق, قۇلاعى جوق, اۋزى جوق... ماڭگۇرت جالعىز ەمەس, ءبىزدىڭ قوعامدا اتتاپ باسساڭ الدىڭنان ماڭگۇرت شىعادى دەگەن يدەيانى رەجيسسەر جاقسى ادىپتەگەن...
بۇلاردان باسقا, فەستيۆالعا ش.قۇسايىنوۆ اتىنداعى اقمولا وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى, شىعىس قازاقستان وبلىستىق جاستار تەاترى, استانا جاستار تەاترى, رەسپۋبليكالىق اكادەميالىق نەمىس دراما تەاترى, اقتوبە وبلىستىق «الاقاي» قۋىرشاق تەاترى جانە الماتى قالاسى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترى قاتىستى. بۇل فەستيۆال اۆانگاردتىق باعىتتا ءوسىپ كەلە جاتقان جاستاردىڭ جاڭا ەسىمدەرىن تانىتتى. قازاق تەاترىنا جاڭا بۋىن, جاس تولقىن رەجيسسەرلەردىڭ لەگى كەلىپ قوسىلدى. زاماناۋي قازاق تەاترى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپ الدىق. جاستاردىڭ ەكسپەريمەنتكە قۇمارتۋى زاڭدىلىق. ەكسپەريمەنتتەرى اقتالىپ جاتسا, نەگە قۋانباسقا؟ وسە كەلە, ءوز قولتاڭبالارى قالىپتاسادى, ءوز باعىتتارىن تابادى. ءتۇبى داستۇرگە, تامىرىنا قايتا ورالۋى دا عاجاپ ەمەس.
سونىمەن, قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن ج.شانين اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اكادەميالىق دراما تەاترى, ش.قۇسايىنوۆ اتىنداعى اقمولا وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى, ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى, الماتى قالالىق مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترى, اقمولا وبلىستىق ورىس دراما تەاترى, رەسپۋبليكالىق اكادەميالىق نەمىس دراما تەاترى – فەستيۆال ديپلومانتتارى اتاندى.
«ر.ەسداۋلەتوۆ اتىنداعى ارنايى جۇلدەمەن» س.مۇقانوۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرى فارحاد مولداعاليەۆ ر.وتارباەۆتىڭ «قاسىرەت» سپەكتاكلى ءۇشىن;
قايرات سۇگىربەكوۆتىڭ وتباسى اتىنان تاعايىندالعان ارنايى جۇلدەمەن استانا جاستار تەاترىنىڭ رەجيسسەرى داۋرەن سەرعازين م.لەۆيدىڭ «جەر مەن كوكتىڭ اراسى» سپەكتاكلى ءۇشىن ماراپاتتالدى.
«III ورىن» جۇلدەسىن: ل.رازۋموۆسكايانىڭ «قىمباتتى ەلەنا سەرگەەۆنا» سپەكتاكلى ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىستىق جاستار تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ايدىن سالبانوۆ جانە ن.گوگولدىڭ «شاپان» سپەكتاكلى ءۇشىن اقتوبە وبلىستىق «الاقاي» قۋىرشاق تەاترىنىڭ رەجيسسەرى م.حابيبۋللين ءوزارا ءبولىستى.
«II ورىن» جۇلدەسىمەن ايگۇل يمانباەۆانىڭ «ا.ي.» جەكە تەاترىنىڭ رەجيسسەرى دينا جۇماباەۆا ج.ءراسيننىڭ «فەدرا» سپەكتاكلى ءۇشىن;
«I ورىن» جۇلدەسىمەن م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرى گۇلناز قامىسباەۆا ش.ايتماتوۆتىڭ «ماڭگۇرت» سپەكتاكلى ءۇشىن ماراپاتتالدى.
«باس جۇلدە» م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ەلىك نۇرسۇلتانعا ج.ەرعاليەۆتىڭ «قاس-قاعىم» سپەكتاكلى ءۇشىن بەرىلدى.
ساۋلە ابەدينوۆا,
تەاترتانۋشى,
ونەرتانۋ ماگيسترى
