ايماقتا سالىنىپ جاتقان ءزاۋلىم ۇيلەر قۇددى ءبىر قالا ىشىنەن سالىنعان قالا ىسپەتتى. قىزىلوردا وبلىسى اگرارلىق ايماقتان يندۋستريالىق ايماققا اينالۋدا. ءوز ءىسىن اشىپ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسامىن دەۋشىلەردىڭ قاتارى دا كوبەيىپ كەلەدى.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 2014 جىلى 264 پاتەر بەرىلسە, 2015 جىلى 2652 وتباسى باسپانالى بولعان. سونداي-اق, 2015 جىلى كوپ قاباتتى 53 ءۇي تاپسىرىلسا, وتكەن جىلى 80 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. سوڭعى 3 جىلدا 11 شاعىن اۋدان بوي كوتەرگەن. 2016 جىلى قىزىلوردادا ءبىر مەزەتتە 4115 پاتەردەن تۇراتىن كوپ قاباتتى ۇيلەر سالىندى. جاقىندا عانا تاعى دا 264 وتباسى باسپانالى بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى وبلىس اۋماعىندا 300-دەن اسا ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى. قازىرگى زامانعا لايىقتالعان سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان مەديتسينالىق, دياگنوستيكالىق جانە قايتا ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى بوي كوتەردى. ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسى شەشىلدى.
ءبىلىم سالاسىندا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جاڭالىقتار جەتكىلىكتى. بيىلعى جىلى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتى كونكۋرسىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىس بويىنشا ۇبت-عا قاتىسقان تۇلەكتەردىڭ 50 پايىزعا جۋىعى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇستى. بۇدان بولەك, وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ پەن رەسەيدىڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى مەموراندۋم نەگىزىندە 62 تۇلەك ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە قابىلداندى. وسى ورايدا, بۇگىنگى كۇنى رەسەيدە 500-گە جۋىق سىربويىلىق تۇلەكتەر ءبىلىم الىپ جاتقانىن ايتا كەتكن ءجون. سوڭعى 4 جىل قاتارىنان الەۋمەتتىك از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىنان شىققان مەكتەپ بىتىرۋشىلەر ايماق باسشىسىنىڭ گرانتىنا يە بولۋدا. بۇعان دەيىن اتالعان گرانت نەگىزىندە 500 تۇلەك وقىسا, بيىل 162 بالا وسى گرانتقا يە بولدى.
سونداي-اق, بۇگىنگى تاڭدا 3600-دەن اسا سىر جاستارى «سەرپىن» جوباسى اياسىندا ءبىلىم الۋدا.
ەلباسىنىڭ باستاماسى بويىنشا بيىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى اياسىندا 1565 بىتىرۋشىگە رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن كوللەدجدەردە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. بيىلعى مەكتەپ بىتىرۋشىلەر كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم گرانتى, اقىلى نەگىزدە تولىقتاي دەرلىك وقۋمەن قامتىلدى.
الداعى وقۋ جىلى ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋدا وتكەن جىلعى ەندىرىلگەن جاڭالىقتار جالعاستىرىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنا وتكەن جىلى ءبىرىنشى سىنىپتار كوشىرىلسە, بيىلعى جىلى ول 2,5,7-سىنىپتاردا جالعاستىرىلاتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى, اتالعان سىنىپتاردا ءدارىس بەرەتىن 4369 پەداگوگ ارنايى كۋرستاردان وتسە, 46345 وقۋشى 988 مىڭ دانا وقۋلىقپەن تەگىن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 1,3 ملرد تەڭگە قارالىپ, بۇگىنگى كۇنى وقۋلىقتار مەكتەپتەرگە جەتكىزىلىپ, وقۋشىلارعا تاراتىلدى.
سونىمەن بىرگە, الداعى وقۋ جىلىندا جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى پاندەردى جوعارى سىنىپتاردا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, وقۋشىلار مەن ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ دايىندىق دەڭگەيىنە قاراي رەسپۋبليكا بويىنشا كەيبىر مەكتەپتەر وقۋ پاندەرىنىڭ تەرمينولوگياسىن يگەرۋگە كىرىسەدى.
وبلىستا جوعارى سىنىپتاردا ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە يگەرۋدى ءبىرىنشى كەزەكتە الدىمەن مەكتەپ-ليتسەيلەردەگى مامانداندىرىلعان ليتسەي سىنىپتارىندا جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى پاندەردى تەرەڭدەتە وقىتىپ, ولاردى اعىلشىن تىلىندە يگەرۋدى ەنگىزۋ قولعا الىنعان بولاتىن.
ايماقتا ءبىلىم وشاقتارىن سالۋعا دا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. وتكەن وقۋ جىلى 13 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىلعى جاڭا وقۋ جىلىنىڭ قارساڭىندا ارال, قازالى, قارماقشى اۋداندارىنداعى اپاتتى جاعدايداعى 11 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلىپ, ەسىگىن ايقارا اشتى. سونىمەن قاتار, جاڭاقورعان اۋدانىندا 300 ورىندىق 2 مەكتەپ قۇرىلىسى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا قايتا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى.
مۇنان بولەك بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 300 ورىندىق 5 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇعان قوسا 2018 جىلى تاعى دا 5 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– ءبىلىم بەرۋدى قولداۋ مەن سىر ۇستازدارى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن تابىستار از ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن ءبىلىم سالاسىنىڭ الدىنا قويعان 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن 100 پايىز قامتۋ, ءۇش اۋىسىمدى ءبىلىم بەرۋدى بولدىرماۋ, اپاتتى مەكتەپتەر ورنىنا جاڭا مەكتەپتەر قۇرىلىسىن سالۋ جونىندەگى نەگىزگى ءۇش تاپسىرماسى قىزىلوردا وبلىسىندا تولىقتاي ورىندالدى. مۇنى سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز, – دەيدى قىزىلوردا وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقىتجان سايلىباەۆ.
باسقارما باسشىسىنىڭ سوزىنەن وبلىستا ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانىن ۇعىندىق. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, سالا بيۋدجەتى 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ءوسىپ, 89,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
بۇگىندە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى جالپى سانى 293 بولاتىن 9 باستاۋىش, 24 نەگىزگى ورتا, 260 جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەردە جۇرگىزىلەتىن بولادى جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەگى وقۋشىلار كونتينگەنتى جاڭا وقۋ جىلىندا 7 مىڭعا دەيىن كوبەيىپ, 148 643 بالا ءبىلىم الادى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ ىشىندە, 1-سىنىپقا كەلەتىن بالالار سانى 700-گە ارتىپ, 18911-گە جەتىپ وتىر.
وقۋشىلار كونتينگەنتى وسىلايشا جىل سايىن ارتقانىمەن, سوڭعى جىلدارى وبلىستاعى مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى جۇرگىزىلۋى مەكتەپتەردەگى وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعىن ازايتىپ, وقۋ پروتسەسىن ەكى اۋىسىمنان اسىرماي جۇرگىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرىپ كەلەدى.
ءبىرتۇتاس ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى ول – مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە. ونىڭ ءمانىن كوتەرۋ – بۇگىنگى كۇنگى جالپى الەمدىك تەندەنتسيانىڭ بىرىنە اينالعانى اقيقات. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 2020 جىلعا دەيىن بۇكىل ەلىمىزدە 3 پەن 6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى 100 پايىز مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ ماقساتىن قويىپ, «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى ءوز جولداۋىندا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا مەملەكەت جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن قولدانۋ باعىتىنداعى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگى كۇنى وبلىستاعى 791 مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, ونىڭ ىشىندە 542 بالاباقشا مەن 249 شاعىن ورتالىقتاردا 52899 بالا تاربيەلەنۋدە. بالاباقشالاردىڭ 70,8 پايىزى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ ۇلەسىندە. 2017 جىلدىڭ 8 ايىندا 56 جەكە بالاباقشا اشىلدى. قارماقشى اۋدانىندا 90 ورىندىق 2 بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, 7 بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. مۇنان بولەك, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا قىزىلوردا قالاسىنىڭ جاڭا شاعىن اۋداندارىندا 320 ورىندىق جانە 280 ورىندىق 2 بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى, جالاعاش اۋدانىنىڭ تاڭ اۋىلىندا 120 ورىندىق 1 بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
«مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا قامقورلىق» جوباسى اياسىندا قىزىلوردا قالاسىندا 22 بالاباقشادا ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى توپتار ۇيىمداستىرىلىپ, ارنايى ماماندار جۇمىس جاساۋدا.
سوڭعى ءۇش جىلدا وبلىس تۇلەكتەرى ءوز ءبىلىم دەڭگەيلەرىن دالەلدەپ, رەسپۋبليكادا ءبىلىم كورسەتكىشى بويىنشا العاشقى بەستىكتىڭ قاتارىنان كورىنىپ كەلەدى. وتكەن وقۋ جىلى مەكتەپ بىتىرگەن 6564 تۇلەكتىڭ 95 پايىزى كولەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتى جانە اقىلى نەگىزدە بىلىمدەرىن جالعاستىرۋدا. بۇل – ۇستازدار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى.
بيىلعى جىلى مەكتەپ بىتىرگەن 6196 تۇلەكتىڭ 4123-ءى جاڭا فورماتتاعى ۇبت سىناعىنان ءوتىپ, ورتاشا 82,4 بالمەن رەسپۋبليكا بويىنشا ءوز ءبىلىم دەڭگەيلەرىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن تاعى دا دالەلدەدى.
وسى رەتتە تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 2015-2016 وقۋ جىلى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى مەن ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەيلەرىنىڭ تاجىريبەسىندە ءبىلىم بەرەتىن 46 يننوۆاتسيالىق مەكتەپ-ليتسەيلەر مەن مەكتەپ-گيمنازيالار قالىپتاستىرىلدى. 2016-2017 وقۋ جىلىندا اتالعان مەكتەپتەردەگى 320 ليتسەي سىنىپتارىنداعى 7358 وقۋشىعا اعىلشىن ءتىلى ءپانى اپتاسىنا ارنايى باعدارلاما بويىنشا 5 ساعات كولەمىندە وقىتىلىپ كەلگەن بولسا, جاڭا وقۋ جىلىندا ولار اعىلشىن تىلىندە پاندەردىڭ تەرمينولوگياسىن يگەرۋگە كوشەتىن بولادى. وسى ماقساتتا 210 ءپان مۇعالىمدەرى ارنايى ءتىل مەڭگەرۋ كۋرستارىنان ءوتىپ, ءاربىر سىنىپتاعى وقۋ پاندەرىنىڭ اعىلشىنشا تەرمينولوگياسىن يگەرۋگە قاجەتتى وقۋ قۇرالدارىن دايارلاۋ قولعا الىندى. وقۋ جوسپارى بويىنشا ليتسەي, گيمنازيا سىنىپتارىندا اپتاسىنا 4 ساعات كولەمىندە جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق باعىتتاعى پاندەردى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ جانە عىلىم نەگىزدەرى بويىنشا 1500 ساعات كولەمىندە عالىمداردىڭ دارىستەرىن تىڭداۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
ارينە, جاۋاپتى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن انا ءتىلىن جانە اعىلشىن ءتىلىن قاتار مەڭگەرگەن پەداگوگتىڭ قاجەتتىلىگى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى مامان بوپ قالىپتاسقان ءپان مۇعالىمدەرىنە ارنايى كۋرستار ارقىلى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرتۋ قولعان الىندى. دەگەنمەن, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋدە كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە كاسىبي پەداگوگيكالىق ءبىلىمدى 2 تىلدە, انا ءتىلىن جانە اعىلشىن ءتىلىن قاتار مەڭگەرگەن بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. سول سەبەپتى قىزىلوردا وبلىسى 2015 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك ورتالىق بولىپ تابىلاتىن م.مامەتوۆا اتىنداعى قىزىلوردا گۋمانيتارلىق كوللەدجىندە ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» حالىقارالىق قورىنىڭ قولداۋىمەن اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن نەگىزگى مەكتەپتىڭ ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا پاندەرىنىڭ مۇعالىمدەرىن دايارلاۋ قولعا الىندى. قاجەتتى وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارى مەن 2 ءتىلدى مەڭگەرگەن ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇگىنگى كۇنى كوللەدجدىڭ 3 كۋرسىندا 225 ستۋدەنت وسى باعدارلاما بويىنشا ءبىلىم الۋدا. 2018-2019 وقۋ جىلى «اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن ءپان مۇعالىمى» بىلىكتىلىگىن العان العاشقى 75 مامان يننوۆاتسيالىق مەكتەپتەردە جۇمىس جاسايتىن بولادى.
وبلىستا قۇرامىندا مەكتەپ-ليتسەي, مەكتەپ-ليتسەي-ينتەرنات, مامانداندىرىلعىن مەكتەپتەر مەن بىلىمگەرلەر اكادەمياسىن قۇرۋ ارقىلى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاستىرىلۋدا. بۇل باعىتتا ءاربىر اۋدان ورتالىقتارىندا مەكتەپ-ليتسەي-ينتەرنات قۇرۋ ۇيىمداستىرىلۋدا. بۇل ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا سىر ەلىنىڭ دارىندىلارى مەن عالىمدارى بىرلەسە جۇمىس جاساماق.
ەلباسى ەلىمىزدى جاڭعىرتۋدىڭ سارا جولىن جاريالادى. ول تەحنولوگيالىق ىلگەرىلەۋگە, رۋحاني جاڭعىرۋعا جانە ەكونوميكالىق وركەندەۋگە نەگىزدەلگەن. رۋحاني جاڭعىرۋ جولىندا ۇلت تاربيەسى باستى باسىمدىق بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى ۇلت تاربيەسى ماسەلەسىندە ەجەلدەن سان-الۋان مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ توعىسى بولعان سىر ولكەسىنىڭ تابيعاتى مەن تاريحى, شارۋاشىلىعى مەن ساياساتى, مادەنيەتى مەن ادامداردىڭ تىرشىلىك ارەكەتىن قوسىپ وقۋشىلارعا اۋقىمدى ءبىلىم مەن تاربيە بەرەتىن ولكەتانۋ ءپانىنىڭ ورنى ەرەكشە.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ 5-7 سىنىپتارىندا 2018-2019 وقۋ جىلىنان باستاپ ءار ايماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلگەن «ولكەتانۋ» كۋرسى وقىتىلاتىن بولادى. «ولكەتانۋ» كۋرسىنىڭ ماقساتى – تۋعان ولكەنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىن كەشەندى سيپاتتايتىن گەوگرافيالىق, تاريحي, مادەني, تابيعي جانە باسقا دا فاكتورلار تۋرالى ءبىلىم قالىپتاستىرۋ, تۋعان ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمگە, قورشاعان تابيعي ورتانى ايالاۋعا تاربيەلەۋ بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى كۇنى وقۋ جۇكتەمەسى 20 ساعات كولەمىندە بولاتىن اتالعان «ولكەتانۋ» كۋرسىنىڭ ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن «ولكەتانۋ» كۋرسىنىڭ اۆتورلار توبى جاساقتالىپ, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وقۋ كۋرسىنىڭ مازمۇنى قىركۇيەك ايىندا دايارلانىپ, ء«بىلىم» باسپاسىنا ۇسىنىلاتىن بولادى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «مەكتەپتىڭ جانى – مۇعالىم. مۇعالىم قانداي بولسا, مەكتەپ سونداي بولماق» دەگەن ءسوزى باستى ۇستانىم. ءسوز جوق, ەگەر مۇعالىم ءوز بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەر مەن شاكىرتتەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى بىرىكتىرە السا, ول – كەمەل ۇستاز. ال سىر مۇعالىمدەرى شاكىرتىنىڭ بويىنداعى شامشىراقتى جاعۋعا دايىن.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
