ەكى ەلدىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقانىنا 25 جىل تولىپ وتىرعان كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلعان بۇل ساپاردىڭ ءمان-ماڭىزى جوعارى ەكەنى انىق. وسى ورايدا تاتۋ كورشىلەر, سەنىمدى ارىپتەستەر – قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ءوزارا بايلانىستارىنا قىسقاشا شولۋ جاساۋدى ءجون كوردىك.
قازاقستان مەن وزبەكستان – وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن نىعايتىپ, بولاشاققا باتىل قادام جاساپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر. وتكەن جىلداردا قوس تاراپتىڭ ديپلوماتيالىق قاتىناستارى ءوزارا سەنىم مەن سىندارلى ۇنقاتىسۋعا نەگىزدەلە وتىرىپ دامىدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار بۇگىندە جاڭاشا قارقىن الىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي جالعاسىن تابۋدا.
ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستار 1992 جىلدىڭ 23 قاراشاسىنان باستاۋ الادى. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارت (31.10.1998 ج.) جانە ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتقا (14.06.2013 ج.) سايكەس ورنىقتى دامىپ كەلەدى. بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وزبەكستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتىڭ قالاعانى بەلگىلى. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتتارىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە ەكى ەل اراسىندا قانداي دا ءبىر تۇيتكىلدەر, ايماقتىق جانە شەكارا بولىنىسىنە قاتىستى ماسەلەلەر جوق. وسى ارادا ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ورىن العان بىرقاتار داعدارىستىق قۇبىلىستارعا قاراماستان, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ءوزىنىڭ قالىپتى دامۋىن تومەندەتپەدى.
وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ وسى جىلعى 22-23 ناۋرىزدا استاناعا جاساعان رەسمي ساپارى تاراپتاردىڭ قارىم-قاتىناستارىن جاڭا بەلەسكە كوتەرگەنىن اتاپ كورسەتكەنىمىز ءجون. قازىرگى تاڭدا قازاقستان-وزبەكستان ىنتىماقتاستىعى جاڭاشا سيپات الىپ وتىر. وسى ورايدا وزبەكستان باسشىسىنىڭ بيىل ەلىمىزگە ءتورت رەت ساپارمەن كەلگەنىن ايتۋعا بولادى. ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جانە تاتۋ كورشىلىكتى نىعايتۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويدى. سونداي-اق ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىندا 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ستراتەگياسى قابىلداندى. وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ استاناعا جاساعان العاشقى ساپارى 840 ملن-نان استام اقش دوللارىن قۇرايتىن 91 كەلىسىمگە قول قويىلۋىمەن ەستە قالدى. سونىمەن قاتار, وسى ساپارى اياسىندا ۇن, كەراميكالىق پليتكالار, سونداي-اق قازاقستاندىق تاۋارلاردى وزبەكستان ارقىلى تاسىمالداۋعا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى.
سول جولى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان وزبەكستاندى باۋىرلاس ءارى تاتۋ كورشى مەملەكەت رەتىندە قاراستىراتىنىن باسا ايتتى. شىن مانىندە, ەكى ەل ءبىر-بىرىنە سەنىمدى سەرىكتەس بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قازاقستان-وزبەكستان دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ءىسى جالعاسا بەرمەك.
وزبەكستان – قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءىرى ساۋدا ارىپتەسى. بۇگىندە ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى اۋىل شارۋاشىلىعى, مەتاللۋرگيا جانە مۇناي ونىمدەرى نەگىزىندە ءوسىپ وتىر. بۇل رەتتە قازاقستاندا وزبەكستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىنە دەگەن ەرەكشە سۇرانىس بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
قازىرگى تاڭدا ەكى ەلدىڭ كاسىپكەرلەرىنە ناقتى قولداۋ كورسەتۋ ماڭىزدى. ماسەلەن, ازىق-ت ۇلىك, ونەركاسىپ, فارماتسەۆتيكا, مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى, مۇناي-گاز حيمياسى جانە حيميا سالالارى بويىنشا ساۋدا ۇيلەرىن قۇرۋ قاجەت. ايتا كەتەيىك, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا قاتىستى ساۋدا ءۇيىن قۇرۋعا بايلانىستى بۇگىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە.
ازيا دامۋ بانكىنىڭ (ادب) مالىمەتتەرى بويىنشا, سوڭعى 4 جىلدا وزبەكستاننىڭ يمپورتىنداعى قازاقستان ۇلەسى 9,6% -عا دەيىن وسكەن. سول سياقتى قازاقستاننىڭ يمپورتىنداعى وزبەكستان ۇلەسى دە ارتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى اراداعى تاۋار اينالىمى 1,5 ملرد-تان استام دوللاردى قۇرادى. ال سوڭعى التى ايدا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمى 30%-عا ءوستى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, 2020 جىلعا دەيىن قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 5 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ كوزدەلۋدە. وسى ورايدا قازاقستان تاراپى وزبەكستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن قايتا قۇرىلىمداۋ سالاسىنداعى رەفورمالارى ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدى.
ەكى مەملەكەتتىڭ بيزنەس قۇرىلىمدارىنان ءوزارا ينۆەستيتسيالار كولەمىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. قازاقستان 2012 جىلدان بەرى وزبەكستانعا باعىتتاعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمىن 5 ەسەگە ۇلعايتتى. ءوز كەزەگىندە بۇل كورشى مەملەكەت وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 4,4 ملن دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيالار جىبەردى. بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەردەن اسىپ تۇسەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ەكىجاقتى ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن. وزبەكستاندا 124 كاسىپورىن قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ 28-ىندە قازاقستاندىق كاپيتالدىڭ ۇلەسى – 100%. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وزبەك كاسىپكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن شامامەن 900 كاسىپورىن جۇمىس ىستەۋدە. ولار ساۋدا, قۇرىلىس, تاماق, ماشينا جاساۋ, جەڭىل ونەركاسىپ, مەتالل وڭدەۋ سالالارىندا ءوز قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدا.
بۇگىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ باعىتىندا بىرلەسكەن ۇكىمەتارالىق كوميسسيا تابىستى جۇمىس ىستەۋدە.
بارشامىزعا بەلگىلى, وسى جىلى قازاقستان-وزبەكستان شەكاراسىندا قوسىمشا ەكى وتكىزۋ بەكەتى ىسكە قوسىلدى. بۇعان قوسا, استانا-تاشكەنت باعىتىنا قوسىمشا ەكى اۋەرەيسى اشىلدى. سونداي-اق الماتى مەن تاشكەنت اراسىندا جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن جۇردەك پويىز قاتىناۋدا. مۇنىڭ بارلىعى ءوزارا بارىس-كەلىستى, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ارتتىرۋعا, ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە. وسى ارادا ەڭبەك ميگراتسياسى ەكى ەل بايلانىسىندا ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ وتىرعانىن دا ايتۋىمىز كەرەك. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ترانسپورت ينفراقۇرىلىمى سالاسىنداعى تىعىز بايلانىسى ترانزيتتىك ءدالىز ورناتىپ, ساۋدا مەن ينۆەستيتسيانىڭ بۇكىل مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا جانە ورتالىق ازيا ايماعىن قوسا العاندا ءوزارا قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا جاعىمدى جاعداي جاسايدى.
بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق جانە ترانسپورتتىق جوبالاردىڭ نەگىزگى كوزىنە اينالىپ وتىر. ترانسپورت پەن كوممۋنيكاتسيا جانە سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىن قامتيتىن جەرگىلىكتى ۇلكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن بەلسەندى ءىس-قيمىلدار قاجەت.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىقپالداستىعى قاۋىپسىزدىك پەن ايماقتىڭ كوركەيۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ىرگەتاسى بەرىك ەكەنىن ەسكەرسەك, قازاقستان مەن وزبەكستان ايماقتىق بىرلەسكەن ۇيىم قۇرۋ جونىندەگى جوسپارىن قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك بار. قازاقستان مەن وزبەكستان ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى مەملەكەتتەر. ەكى ەلدىڭ سۋ-ەنەرگەتيكا, ارال تەڭىزى, بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىم جوباسى جانە اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋ جونىندەگى ۇستانىمدارى ۇقساس.
ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى – ەلدەر اراسىنداعى ساياسي جانە اسكەري بايلانىس. قازىرگى تاڭدا قورعانىس مەكەمەلەرى اراسىندا قارىم-قاتىناس ورناتىلىپ, پارلامەنتارالىق بايلانىس جولعا قويىلعان.
وزبەكستان مەن قازاقستان ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. ءوزارا بايلانىستا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اياسىندا كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت ىسكە قوسىلدى. ەكى ەل دە ورتالىق ازياداعى ماسەلەلەردى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارۋدا بىرلەسە ارەكەت ەتەدى. ەڭ اۋەلى, بۇل ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزم جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرىن بىرگە شەشۋگە جول اشادى.
اۋعانستانداعى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ مەن جاقسارتۋ ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى كەپىلى. ناقتىلاي ايتقاندا, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ الدىندا ايماقتىڭ تىنىشتىعىن, بەرەكە-بىرلىگىن نىعايتا ءتۇسۋ مىندەتى تۇر.
جالپى, يادرولىق قارۋسىزدانۋعا جانە ونى تاراتپاۋعا قاتىستى قازاقستان باستامالارىنا, ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋىنا وزبەكستاننىڭ قولداۋ بىلدىرگەنىن جوعارى باعالايمىز.
سونداي-اق بۇل كورشى مەملەكەتتىڭ جاسىل تەحنولوگيا باعىتىنداعى قازاقستان باستاماسىن قولداۋى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى بارىسىندا انىق بايقالدى. وسىنداي ماڭىزدى شارادا وزبەكستاننىڭ كەڭ كولەمدە قاتىسۋى استانا قوناقتارى مەن قازاقستاندىقتار نازارىنا ءىلىندى. وزبەك پاۆيلونى بارشاعا تانىمال بولىپ, وعان كورەرمەندەر كوپ كەلدى. وزبەكستان پرەزيدەنتى ش.ميرزيوەۆتىڭ ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسۋى ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك پەن ءوزارا بايلانىسقا جاڭا لەپ اكەلدى.
قازاقستان مەن وزبەكستان ەكونوميكا, ساۋدا جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالالارىندا بىرلەسە جوبا قۇرۋى مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىجاقتى قاتىناس ءاردايىم ەكسپەرتتىك جانە ساراپتامالىق قامتاماسىز ەتۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان سايكەس, ەكى ەلدەگى باستى عىلىمي-ساراپتامالىق ورتالىقتار – وزبەكستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق جانە ايماقتىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءتيىمدى بايلانىسىن ايتا كەتكەن ءجون.
بۇگىندە وزبەكستاندا 800 مىڭنان استام قازاق تۇرادى. بۇل – قىتايدان كەيىنگى ەڭ كوپ دياس-پورا. قازاقستاندا بولسا, وزبەك دياسپوراسى 550 مىڭعا جۋىق. ۇلتتىق دياسپورالار اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋ مادەني جانە گۋمانيتارلىق ارىپتەستىكتى كەڭەيتىپ, «دوستىق كوپىرىن» ورناتۋعا جاعداي جاسايدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان تىلدىك جاڭعىرۋ كەزەڭىندە تۇر ءھام ونداعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى – لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسى. بۇل ەلدىڭ رۋحاني جانە مادەني دامۋىنداعى تاريحي كەزەڭ. وزبەكستان دا بۇعان دەيىن مۇنداي جولدان وتكەن. بۇل وزگەرىستەر ەكى مەملەكەت پەن حالىقتاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستى جاقىنداتا تۇسەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
سانات كوشكىمباەۆ,
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتور
