كۇنگەي حالقى ەجەلدەن شارۋاشىلىققا بەيىم. وعان ءوڭىردىڭ تابيعاتى دا, اۋا رايى دا مۇمكىندىك بەرەدى. وقو-دا بيىل ەگىنشىلىكتىڭ ارقاسىندا رەكوردتىق ءونىم جيىلىپ, ەگىس القابى 20,7 مىڭ گەكتارعا ارتقان. رەسپۋبليكا بويىنشا ءجۇزىمنىڭ 68,5%, جەمىس-جيدەكتىڭ 38%, باقشا داقىلدارىنىڭ 61%, ماقسارىنىڭ 36 %, كوكونىستىڭ 25% ال, ماقتانىڭ 100%-ىن وندىرەدى. ماقتا دەمەكشى, بىلتىر اق التىننىڭ 58 مىڭ تونناسى ەاەو, قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرىنە ەكسپورتتالعان.
سونىمەن قاتار, وڭتۇستىك جۇرتشىلىعىنىڭ تەرىن توگىپ, قىزىعىن كورىپ جۇرگەن تاعى ءبىر بايلىعى ول – قاۋىن-قاربىز. ماقتارالدىڭ ديقاندارى جىلىنا 650-700 توننا قاۋىن-قاربىز جيناپ, ونىڭ 450 تونناعا جۋىعىن رەسەي مەن بەلارۋسياعا شىعارادى. بۇل كاسىپتىڭ قۇنى بىلتىر 7,6 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. جانە ونىڭ 70 پايىزى شەتەلگە ساتقان ساۋدادان تۇسكەن. ءمىرزاشولدىڭ سارى اڭگەلەگى دە شەتەلدىكتەردىڭ مول سۇرانىسىنا يە بولىپ, وسى سالا بويىنشا ورتا ازيادا كوش باستاپ كەلەدى. ماسەلەن, ماقتارالدىڭ تۋماسى ەرداۋلەت ورىنباەۆ قاۋىن-قاربىزدى الىس-جاقىن مەملەكەتتەرگە تاسىمالداپ, ەڭبەگىنىڭ قىزىعىن كورىپ ءجۇر.
– قاۋىن-قاربىزبەن اينالىسىپ جۇرگەنىمە 5 جىلدان استى. كوبىنە رەسەيگە تاسىمالدايمىز. 20 توننالىق كولىكپەن جىلىنا 10-15 رەت الىپ بارامىز. شەكارادا ەشقانداي ماسەلە جوق. رەسەيگە قاۋىن-قاربىزدى بىزدەن باسقا وزبەكستاننان دا ازىراق الىپ بارادى. ال نەگىزگى باسەكەلەسىمىز داعىستاندىقتار. بىراق ولاردىڭ قاربىز-قاۋىنىنىڭ قاسىندا بىزدىكى وتە ءدامدى. سونىمەن قاتار, وڭتۇستىكتەن رەسەيگە قاۋىن-قاربىزدان بولەك ءجۇزىم, قۇرما, قىرىققابات جانە ماۋسىمعا قاراي ءتۇرلى جەمىس-جيدەكتەر تاسىمالدايمىز, – دەيدى ماقاتارالدىق كاسىپكەر ەرداۋلەت ورىنباەۆ.
جالپى, ەاەو-نىڭ نەگىزىنەن كاسىپكەرلەرگە ءتيىمدى ەكەنىن ايتىپ وتكەن ءجون. سەبەبى, وداق اياسىندا باسەكەلەستىكتىڭ تەڭ شارتى قۇرىلىپ, تەحنيكالىق رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى ەنگىزىلەدى. كەدەندىك باج سالىعى بولمايدى. سونداي-اق, شەكاراداعى قوزعالىس جەڭىلدەپ, تاۋار تاسىمالداۋ ارتادى. ەڭ باستىسى 180 ميلليوننان استام نارىققا جول اشىلادى. قازاقستاننىڭ الەۋەتى جوعارى ونەركاسىپ, مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى, ءدارى-دارمەك, اۋىلشارۋاشىلىعى جانە تاعى باسقا سالالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, ەلىمىزدە دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ 1500-گە جۋىق ءتۇرى بار. ونىڭ 1037 ءتۇرى وڭتۇستىك وڭىرىندە كەزدەسەدى. شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋماعىندا اتاپ ايتساق, وتىرار, تۇركىستان, شاردارا سەكىلدى اۋدانداردا الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە كەزدەسپەيتىن دارىلىك شوپتەر بار. 16-سى قىزىل كىتاپقا ەنگەن. ولاردىڭ باسىم بولىگى مەديتسينادا, ونەركاسىپتە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانىلادى. ورداباسى اۋدانىندا «سەيتبەك اۋلەتى» جشس قىزىل ميا دارىلىك وسىمدىگىنىڭ تامىرىن جوعارى تەحنولوگيادا وڭدەپ, ەاەو جانە ورتا ازيا ەلدەرىنە شىعارادى.
قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بىرقاتار مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق بىرلەستىكتەر قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. الداعى ۋاقىتتا كورەيا, سينگاپۋر, ۆەتنام, يران, تايلاند, موڭعوليا, جالپى 50-گە جۋىق مەملەكەت ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى قالايدى. ال بەلورۋسيانىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرى وداق اياسىندا قازاقستاندىق سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسە ورتا ازيا مەن قىتاي نارىعىنا شىعۋعا نيەتتەنىپ وتىر.
سايىپ كەلگەندە, وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى ءرولى ۇلكەن جانە حالىقارالىق ساۋداداعى مۇمكىندىگى مول. ماسەلەن, جوعارىدا ايتىلعانداردان باسقا, «ورداباسى» قۇس فابريكاسى ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزىن رەسەيگە ەكسپورتتاۋدا. مەكەمە باسشىلىعى الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىشتى ودان ءارى كوبەيتۋدى ماقسات ەتكەن. كەنتاۋداعى ترانسفورماتور زاۋىتى دا ءوز تاۋارلارىن تمد ەلدەرىنىڭ نارىعىنا شىعارىپ وتىر. بۇدان بولەك, تەرىسكەيدە جىلىجاي شارۋشالىعى جاقسى دامىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, گۇل, قيار, قىزاناق جانە تاعى باسقا دا جەمىس-جيدەك ءوسىرۋ قارقىنى جوعارى. كەيبىر شارۋالار جىلىنا بىرنەشە رەت ءونىم الادى.
وسى ورايدا, مۇنداي يگى باستامالاردىڭ بىرقاتارى «ىرىس», «بەرەكە», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020», «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى – 2020» سەكىلدى مەملەكەتتىك نەسيەلىك باعدارلامالارى ارقىلى جۇزەگە اسىپ جاتقانىن ايتىپ وتكەن ءجون. اتالعان باعدارلامالار اياسىندا بىلتىر 35 ملرد تەڭگە يگەرىلىپ, جىل باسىنان بەرى 822 شارۋاعا قارجىلاي كومەك بەرىلگەن.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق 2014 جىلدىڭ 29 مامىرىندا قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قول قويىلعان كەلىسىم نەگىزىندە قۇرىلىپ, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەندى. ەۋروپالىق وداق ينتەگراتسياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن 1994 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆ العاشقى بولىپ تانىستىرعان بولاتىن.
ساپارعالي قانات
