اسقاق امەريكانى اپاتتاردىڭ استىنا العان قۇدىرەتتى تابيعات اقش-تىڭ استامشىل بيلىگىنە ەسكەرتۋ جاساپ, پلانەتامىزدىڭ بولاشاعىنا كەسەل كەلتىرەتىن كەسىرلى شەشىمدەر قابىلداۋدان ساقتاندىرىپ تۇرعان سياقتى. كۇنى كەشە امەريكا قۇراما شتاتتارى كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنەن شىعۋ شارالارىن باستاعان ەدى. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ «امەريكالىقتار ءۇشىن ءتيىمسىز مامىلە» دەگەن سىلتاۋمەن پاريج كەلىسىمىن مويىندامايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن.
بۇكىل الەم قولداعان بۇل كەلىسىم اقش پرەزيدەنتىنە قالاي جاقپاي قالدى؟ پلانەتامىزداعى اۋا رايىنىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس شارالارى جونىندەگى پاريج كەلىسىمى 2015 جىلى جەلتوقساندا قابىلداندى. وعان قىتاي, اقش جانە رەسەي باستاعان الەمنىڭ 197 مەملەكەتىنىڭ وكىلەتتى وكىلدەرى قول قويدى. پاريج كەلىسىمىنە قول قويۋ ارقىلى الەم مەملەكەتتەرى قورشاعان ورتاعا تارالاتىن زياندى پارنيكتىك گازدىڭ كولەمىن قىسقارتىپ, اۋا رايىنىڭ ورتاشا جىلىنۋ دەڭگەيىن 2 گرادۋستان اسىرماۋ جونىندە ادامزات ۇرپاعى الدىندا تاريحي جاۋاپكەرشىلىك قابىلداعان بولاتىن. وسى كەلىسىم بويىنشا, كليماتتىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن دامۋشى مەملەكەتتەرگە 100 ميلليارد دوللار قارجى ءبولۋ قاراستىرىلعان. ەڭ باستىسى, بۇل كەلىسىمدە الەمدە اۋاعا تارالاتىن بۇكىل زياندى پارنيكتىك گازداردىڭ 38 پايىزى ەكى-اق مەملەكەتكە – اقش پەن قىتايعا تيەسىلى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلىپ, اقش-تىڭ 2025 جىلعا دەيىن اۋانى لاستايتىن ۋلى گازدار كولەمىن 2005 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 26-28 پايىزعا ازايتۋى قاجەت ەكەندىگى مىندەتتەلگەن ەدى. مىنە, پلانەتامىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن اۋاداي قاجەت بۇل كەلىسىمگە العاشقىدا, ياعني 2015 جىلى قول قويعان اقش, ەندى ودان شىعۋ شارالارىن باستاپ وتىر.
1997 جىلى بۇۇ-نىڭ كيوتوداعى حالىقارالىق سامميتىندە «اتموسفەراعا تارالاتىن زياندى گازداردى شەكتەۋ تۋرالى حاتتاما» قابىلداندى. كيوتو حاتتاماسىن الەمنىڭ 181 مەملەكەتى رەسمي تۇردە بەكىتتى. كيوتو حاتتاماسى – حالىقارالىق دەڭگەيدە ەكولوگيالىق پروبلەمامەن بىرلەسىپ كۇرەسۋ جونىندەگى ادامزاتقا ورتاق العاشقى ماڭىزدى قۇجات. حاتتامادا كومىر جانە جانار-جاعارمايدان اۋاعا تارالاتىن زياندى گازداردىڭ مولشەرىن 1990 جىلعى دەڭگەيگە قايتا جەتكىزىپ, 2008-2012 جىلدارى 5,2 پايىزعا دەيىن ازايتۋ قاراستىرىلعان. ول ءۇشىن ەۋرووداققا كىرەتىن ەلدەر ونىڭ مولشەرىن ارنايى كورسەتىلگەن مەجەگە دەيىن قىسقارتىپ, قالعان ەلدەر ونىڭ مولشەرىن بەلگىلەنگەن ءبىر جىلدىق مەجەدەن اسىرماۋعا كەلىسكەن بولاتىن. ەگەر حاتتامانى قابىلداعان ەلدەر ءوز مىندەتتەمەلەرىن ناقتى ورىندايتىن بولسا, 2012 جىلى اۋاعا تارالاتىن گاز كولەمى 1990 جىلعى دەڭگەيگە دەيىن قايتا تومەندەۋى مۇمكىن ەدى. الايدا حاتتاماعا كەلىسكەن ەلدەردىڭ بارلىعى بىردەي مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدا ادالدىق تانىتپادى. اسىرەسە, «وركەنيەت كوشباسشىسىمىز» دەپ كەۋدە قاعاتىن اقش بۇكىل ادامزات مۇددەسىن اياققا باستى. اقش العاشقىدا بۇل باستامانى قابىلداۋدا بەلسەندىلىك تانىتقانىمەن, كەيىننەن كيوتو حاتتاماسىن ورىنداۋدان باس تارتتى.
ادامزات ءۇشىن الاڭدامايتىن اقش بيلىگىنىڭ ساباسىنا ءتۇسۋىن كۇتىپ, ارقانى كەڭگە سالاتىن مۇمكىندىك قالعان جوق. جاھاندىق تويىمسىز سۇرانىس سالدارىنان جەر پلانەتاسى اۋىر اپات الدىندا تۇر. «اساۋ تابيعاتتى باعىندىرۋدى» كوكسەگەن ادامزات ارەكەتىنەن تابيعات انانىڭ تىنىسى تارىلدى. تارىلعانى سول ەمەس پە, ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعى تابيعي اپاتتار مەن سىلكىنىستەردەن ەس جيعىزباي بارادى. ماڭگى جاسىل قۇرىلىقتاردى جاز ورتاسىندا قار باسىپ, گرەنلانديانىڭ مۇز قۇرساۋلارىنىڭ جىل سايىن 250 ملرد تونناسى ەرىپ, بۋ مەن سۋعا اينالىپ جاتىر. كارى قۇرىلىقتى توپان سۋ باسىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىن قۇرعاقشىلىق جايلاپ, ورىس ورمانى وتقا وراندى. شىلدە مەن تامىز ايلارىندا رەسەيدە مىڭداعان ورمان ءورتى تىركەلدى. ورتالىق رەسەيدىڭ ورماندارىن تۇگەلگە دەرلىك وتقا وراعان ءورت اپاتىنان جۇزدەگەن ۇيلەر جانىپ, تۇتاس ەلدى مەكەندەر كۇلگە اينالدى. مۇنىڭ ءبارى تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ شيەلەنىسۋىنىڭ زالالى ەكەنىن ەندى عالىمدار عانا ەمەس, قاراپايىم ادامدار دا تۇسىنە باستادى.
ءيا, جاھاندىق جىلىنۋ اڭىزدان اقيقاتقا اينالدى. قازىرگى تاڭدا جاھاندىق جىلىنۋ ءۇردىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا وراسان زور قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلە جاتقانىنا ەشقانداي كۇدىك قالمادى. جەر شارى قىزىپ بارادى. وتكەن عاسىردا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە تسەلسيا بويىنشا 0,7 گرادۋسقا جىلىنعان. سونىڭ سالدارىنان كيليماندجارو شىڭدارىن عاسىرلار بويى قۇرساعان قارلار ەرىپ, تەڭىز تۇبىندەگى مارجاندى جارتاستار ءىزسىز جوعالۋدا. سونىمەن «جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرى» دەگەنىمىز نە؟ كليماتتىڭ وزگەرۋ قاۋپى تۋرالى ەڭ العاش 1975 جىلى ءسوز قوزعالدى. 1975 جىلى 8 تامىزدا ء«Scىence» اتتى جۋرنالدا امەريكالىق كليماتولوگ ۋوللەس بروكەر اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرە باستاعانىن العا تارتىپ, العاش رەت «جاھاندىق جىلىنۋ» تەرمينىن ومىرگە اكەلدى. اۋا رايىنىڭ وزگەرۋ قۇبىلىسىن ەكى مىڭ جىلعا تارتا تاريحى بار كليماتولوگيا عىلىمى زەرتتەپ كەلەدى. الايدا وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل عىلىمنىڭ ىزدەنىستەرىنە ادامزات قاۋىمداستىعى تاراپىنان اسا ءبىر قىزىعۋشىلىق تانىلا قويعان جوق. ءتىپتى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا ەڭ العاش كليماتتىڭ كۇرت جىلىنىپ بارا جاتقاندىعى تۋرالى دابىل قاعىپ, جەردىڭ جوعارى قاباتىنىڭ قىزۋى ارتقانىن بايقاعان بەلگىلى كەڭەستىك كليماتولوگ ا. بۋدكونىڭ بولجامدارىن باسقالار تۇگىلى, كەيبىر عالىمداردىڭ ءوزى جۇرە تىڭدادى. مىنە, ەندى تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا دا جەردىڭ جوعارعى قاباتىنىڭ قىزۋى جوعارىلاپ كەتكەندىگى تالاس تۋدىرمايتىن شىندىققا اينالدى.
الداعى ۋاقىتتا ادامزات ءۇشىن اپاتقا پارا-پار تاعى ءبىر ۇلكەن قاۋىپتىڭ ۇشى اركتيكادان باستالاتىن ءتۇرى بار. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, دۇنيە جۇزىندەگى ەندىگى قالعان مۇناي-گاز قورىنىڭ تورتتەن ءبىرى اركتيكالىق اكۆاتوريادا شوعىرلانعان كورىنەدى. ماسەلەن, تەك بارەنتس تەڭىزىنىڭ رەسەيگە قاراستى شتوكمان كەنىشىندە 4 تريلليون تەكشە مەتر گاز كوندەنساتىنىڭ قورى شوعىرلانعان. شتوكمان كەنىشىنىڭ قازىرگە دەيىنگى انىقتالعان بايلىعىنىڭ ءوزى 500 ميلليارد دوللاردان اسادى. ءسويتىپ تاياۋ بولاشاقتا اركتيكا الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى ەنەرگەتيكالىق تارتىس الاڭىنا اينالماق. پوليارلىق مەملەكەتتەر قۇرامىنا كىرەتىن اقش, رەسەي, كانادا, نورۆەگيا جانە دانيا اراسىندا اركتيكانىڭ باتپان قۇيرىق ەنەرگەتيكالىق بايلىعىن يگەرۋ جولىنداعى العاشقى ساياسات مايدانى باستالىپ تا كەتتى. كۇنى ەرتەڭ اركتيكا ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرى ءۇشىن تارتىس الاڭىنا اينالىپ, سولتۇستىك جارتى شاردىڭ ەن بايلىعى جاپپاي يگەرىلە باستاسا, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ ەسەلەنە تۇسەتىنى ايدان انىق. ءتىپتى بۇگىندە بەلگىلى بولىپ وتىرعان جاھاندىق جىلىنۋ قاۋپى ويىنشىق بولىپ قالماق.
اركتيكانىڭ ەن بايلىعى جولىنداعى «قىرعي قاباق» سوعىس باستالىپ تا كەتتى. قازىردىڭ وزىندە كانادا ءوزىنىڭ اركتيكالىق جاعالاۋىنا ون مىڭدىق اسكەرىن شوعىرلاندىرىپ ۇلگەردى. رەسەي ءوزىنىڭ اركتيكاعا «قايتا ورالۋىن» اسا جەدەلدىكپەن جۇرگىزىپ جاتىر. اقش-تا اركتيكاداعى «ماي شەلپەكتەن» وڭاي ايىرىلا قويمايتىنىن كورسەتۋدە. سولتۇستىك جارتى شارداعى مول بايلىقتى جىلدامىراق يەلەنىپ قالۋعا اسىققان دەرجاۆالار جاھاندىق جىلىنۋ قاسىرەتىن ۋاقىتشا ىسىرىپ قويدى. سوندىقتان دا دەرجاۆالىق ۇستەمدىك قاندارىنا سىڭگەن بۇل ەلدەردىڭ عالىمدارى دا ادامزاتتى تولعاندىرعان جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىستەرىنىڭ سەبەبىن ادام ارەكەتىنەن ەمەس, تابيعي قۇبىلىستاردىڭ اسەرى دەپ دالەلدەۋگە تىرىسۋدا.
قالاي بولعاندا دا, اقىر زامانعا الىپ كەلە جاتقان بۇل جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ اقيقاتىن ايتار بولساق, بۇل رەتتە ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويى قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. العاش رەت وركەنيەتتى ادامزات 1972 جىلى قورشاعان ورتانىڭ پروبلەمالارىن كوتەرگەن ستوكگولم كونفەرەنتسياسىندا بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى باعدارلاماسى (يۋنەپ) بەلگىلەنىپ, 26 قاعيداتتان تۇراتىن ءىس-جوسپار قابىلدادى. 1992 جىلى ريو-دە-جانەيرودا وتكەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى جەر سامميتىنە الەمنىڭ 182 مەملەكەتىنىڭ دەلەگاتسياسى قاتىستى. ريوداعى جەر سامميتىندە «21 جوسپارى» نەمەسە «21 ءىس-قيمىل» باعدارلاماسى قابىلداندى. 40 بولىمنەن تۇراتىن بۇل جوسپار قورشاعان ورتاعا ادام قىزمەتىنىڭ اسەرى بار سالالارعا قاتىستى 2500 ءىس-شارا مەن ۇسىنىس بەلگىلەدى. 1997 جىلى بۇۇ-نىڭ باستاماسىمەن وتكەن كيوتوداعى حالىقارالىق سامميتتە «اتموسفەراعا تارالاتىن گازداردى شەكتەۋ تۋرالى حاتتاما» قابىلدانىپ, الەمنىڭ 181 مەملەكەتى قول قويدى. ەڭ سوڭىندا, بۇۇ-نىڭ اۋا رايىنىڭ وزگەرۋ جونىندەگى كونۆەنتسياسىنىڭ اياسىندا 2015 جىلى جەلتوقساندا پاريجدە وتكىزىلگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا «پاريج كەلىسىمى» قابىلداندى. الەمنىڭ 197 مەملەكەتى قول قويعان بۇل تاريحي قۇجاتتى بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى پان گي مۋن «سوڭعى مۇمكىندىك» دەپ اتاپ كورسەتتى.
ادامزات بولاشاعىنىڭ تاعدىرى تارازىعا سالىنعان سوڭعى مۇمكىندىكتى اقش بيلىگى تاعى دا تالكەككە سالىپ, اق ءۇيدىڭ جاڭا قوجايىنى دونالد ترامپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا پاريج كەلىسىمىنەن شىعاتىنىن مالىمدەدى. ونسىز دا تىنىسى تارىلعان تابيعاتقا بۇل وڭالماستاي اۋىر سوققى بولعالى تۇر. وزدەرىڭىز ويلاپ قاراڭىزدارشى, عالامشار كليماتىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنە باستى سەبەپ بولىپ وتىرعان پارنيكتىك ۋلى گازداردىڭ 38 پايىزىن اقش پەن قىتاي, 13,34 پايىزىن ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى, 7,5 پايىزىن رەسەي, 4,1 پايىزىن ءۇندىستان, 3,79 پايىزىن جاپونيا شىعارسا, الەمنىڭ قالعان بارلىق مەملەكەتى 33,26 پايىزىن شىعارادى ەكەن. اتموسفەراعا تارالاتىن بۇكىل ۋلى گازدىڭ باسىم بولىگىن شىعارىپ وتىرعان اقش «ادامزاتتىڭ سوڭعى مۇمكىندىگى» – پاريج كەلىسىمىنەن باس تارتسا, باسقالارىنا نە جورىق؟!
اقش بيلىگىنىڭ اقىلعا سىيمايتىن قاۋىپتى شەشىمى الەمنىڭ ەستى جۇرتىن ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. «الداۋسىراتۋدىڭ رەتى جوق. كليمات بويىنشا «ب» جوسپارى بولمايدى, سەبەبى «ب» پلانەتامىز دا جوق. بۇگىن اقش بۇكىل الەمگە سىرت اينالدى», دەپ اتاپ كورسەتتى فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون. «ترامپ پاريج كەلىسىمىنەن شىعۋ ارقىلى بولاشاقتان باس تارتتى», دەدى بۇرىنعى پرەزيدەنت باراك وباما وزەگىن ورتەگەن وكىنىشىن جاسىرماي.
ءيا, قۇدىرەتى كۇشتى تابيعات ساياسي ويىننان تۋعان تالكەككە ەندى توزبەيدى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ جەر-جەرىن ءجيى-ءجيى كۇڭىرەنتىپ جاتقان تابيعي اپاتتار سونىڭ ايعاعى. امەريكا شتاتتارىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن كۇيزەلىسكە ۇشىراتىپ, توپان سۋعا تولتىرعان «حارۆي», «يرما» جانە «كاتيا» داۋىلدارى اقش بيلىگىن اقىلعا شاقىرعان اقىرعى تابيعات ەسكەرتۋلەرىنىڭ ءبىرى بولماسىنا كىم كەپىل؟!
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
