باتىردى دا, حاكىمدى دە ومىرگە اكەلگەن, ۇلاعاتتى ۇرپاق ساناتىنا قوسقان وسىناۋ دارقان جۇرەكتىڭ يەلەرى. سوندىقتان بولسا كەرەك, «زەرە» دراماسى ساحناعا شىعادى دەگەندە, بارلىعىمىزدىڭ الدەقايدا, سوناۋ بالالىق شاعىمىزدىڭ كەلمەس كۇندەرىنىڭ قاتپارىندا ءموپ-ءمولدىر ساعىنىش بولىپ قالىپ قويعان قايتالانباس شاقتارعا قايتىپ ورالارداي ورەكپىپ, ەلەڭ ەتىسە قالعانىمىز راس.
سونىمەن تاعاتسىزدانا كۇتكەن ءسات تە تۋدى. استانا جۇرتشىلىعى جەكە, دەربەس كوركەم بەينە رەتىندە ساحنا كەڭىستىگىنە تۇڭعىش رەت شىققان «زەرە» قويىلىمىنىڭ تۇساۋىن كەستى. اۆتورى – اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى ۇلىقبەك ەسداۋلەت. سپەكتاكلدىڭ قويۋشى رەجيسسەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپباي.
«زەرەنىڭ» ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا قادام باسۋىنىڭ ۇلاعاتتى سەبەبى – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى گۇلجان اسپەتوۆانىڭ ساحناداعى سىندارلى عۇمىرىنا تۇپ-تۋرا جارتى عاسىر تولعان مەرەيتويى. «حالىق قاھارمانى» ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ شاقىرۋىمەن قاراگوز بولىپ 1967 جىلى ەڭ العاش تەاتر تابالدىرىعىن اتتاعان بويجەتكەن, بۇگىندە كەمەلدەنىپ, ءازيز انالاردىڭ رولىنە ەنەتىن عيبراتتى جاسقا كەلدى. اكتريسانىڭ ەندىگى ماقساتى – وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا ونەر ءتىلى ارقىلى ونەگە قالدىرۋ. «بۇل – ۇجىمىمنىڭ مەنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىما جاساعان ۇلكەن سىيى بولدى. مەرەيتوي تەك داستارقان جايىپ, شاي ىشۋمەن تويلانبايدى عوي. اكتريسا ءۇشىن ەڭ ۇلكەن توي – ونىڭ ءرولى. ءسويتىپ وسى «زەرە» دراماسى جازىلعان بولاتىن. زەرە دەگەندە, ناقتى ءبىر كەيىپكەردىڭ مىنەزىن جاساعىم كەلمەدى. مەن زەرە ارقىلى كۇللى قازاق ايەلدەرىنىڭ, دانا, كەمەڭگەر اجەلەرىنىڭ جيىنتىق وبرازىن تۋدىرۋدى كوكسەدىم. سول ارقىلى كەلەشەك ۇرپاققا, اسىرەسە, ەرتەگى تىڭداماي, قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارىنا قانباي ەر جەتىپ كەلە جاتقان بالالارىما, جاس جەتكىنشەكتەرگە وي سالعىم كەلدى» دەگەن سوزىنەن-اق اكتريسانىڭ ساحناداعى جارتى عاسىرلىق عۇمىرىنىڭ ومىرلىك ۇلاعاتىن تانىعانداي بولامىز.
زەرە بەينەسى دەگەندە, ەڭ اۋەلى ويعا اباي ەسىمى ورالادى. دانالىق بيىگىنە كوتەرىلگەن ۇلى تۇلعانىڭ بار تەك پەن تامىرىنىڭ استارىندا وسى بەسىكتەن دارىپ, اق جاۋلىققا تۇيىلگەن انانىڭ اپپاق ارى مەن تەرەڭ تاعىلىمى جاتىر ەمەس پە؟ ابايدى مۇقىم قازاق رۋحىنىڭ ءپروتوتيپى دەپ الساق, دەمەك, زەرە بەينەسىنىڭ نەگىزگى كىلتى دە ارعىسى – حاۋا انا مەن دومالاق ەنە, بەرگىسى – ايعانىم اجەلەر باستاعان كۇللى قازاق انالارىنىڭ جيىنتىق بەينەسىندەي بولىپ كوڭىلگە ورنىعا كەتەدى. مىنە, قويىلىمنىڭ وسى قۇندىلىق تۇرعىسىنان تارقاتىلار مايەگىن رەجيسسەر ءدوپ تانىعان. نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ساحنالىق جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە قاداعالاپ جۇرگەن كورەرمەن رەجيسسەرلىك قولتاڭباسى مەن سۋرەتكەرلىك ەستەتيكاسىن بىردەن تانيدى. ساحنانىڭ پاليتراسى, ياعني كوستيۋم مەن دەكوراتسيانىڭ بوياۋ گامماسى نەگىزىنەن اق تۇسكە قۇرىلعان. اينالانى كومكەرگەن اپپاق الەم, ءسويتىپ, ءبىر ساتكە اجەنىڭ اق جاۋلىعىنا اينالىپ كەتكەندەي اسەرگە بولەيدى. سول ارقىلى ساحنادا ارىن جانىنان ارتىق قويعان كۇللى قازاق ايەلدەرىنىڭ كوركەم بەينەسى بەدەرلەنەدى. ادەتتە, قازاق تۇرمىسى دەسە, كيىز ءۇي, ويۋلى تەكەمەت, زەرلى شاپان مەن بۇرمەلى كويلەكتى كورىپ ۇيرەنىپ قالعان كورەرمەنگە ساحنالىق بۇل شەشىم ازداپ تاڭسىقتاۋ دا بولعان شىعار, بالكىم. بىراق سپەكتاكل اتموسفەراسىنا ەنە كەلە تازالىق پەن تەكتىلىك تۇنعان وسىناۋ اپپاق دۇنيەدەن شىققىڭىز كەلمەي قالاتىن تۇسىنىكسىزدەۋ سەزىمدى دە ءبىر ءسات باستان كەشەسىز. بالكىم, بۇل – ءبىزدىڭ تازالىققا دەگەن شەكسىز ساعىنىشىمىز بەن ماڭگىلىك اڭسارىمىز شىعار...
«سپەكتاكلدە كورىنىس بەرگەن اق نۇر الەم – ابايدىڭ بالالىق شاعىنا كۋا بولعان جيدەبايدىڭ جەلمەن بىرگە تولقىندالا تەربەلگەن اقسەلەۋ دالاسىمەن استاسادى مەنىڭ ۇعىمىمدا. سول ارقىلى تابيعات پەن ادامداردىڭ اراسىنداعى ارا-قاتىناستى كورسەتكىم كەلدى. بۇعان دەيىن ايتىلىپ, كورسەتىلىپ جۇرگەن بەينەلەردى ەمەس, ساحناعا تەك تازالىقتى, انانىڭ ۇلكەن جۇرەگىمەن ۇندەسكەن اپپاق الەمدى اكەلۋگە تالپىندىم» – دەيدى رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي.
شىنىمەن دە, ساحنادان ءتىل قاتار اقشاڭقان اپپاق الەمنىڭ كورەرمەنىنە ايتارى كوپ. تەك كىلتىن تاۋىپ, وقي الساڭىز بولدى. زەرلى تور ىسپەتتەس كورىنىس بىردە ۇلتتىق ورنەككە ۇقساپ كەتسە, ەندى بىردە قازاق قوعامىنىڭ قايشىلىقتار مەن بىتىسپەس داۋ-دامايلى ورتاسىنان حابار بەرەتىندەي. الدە ول رەجيسسەردىڭ ءوزى ايتاتىنداي, جيدەبايدىڭ اقسەلەۋلى دارقان دالاسى ما ەكەن؟.. مۇمكىن, ايقىش-ۇيقىش شاتاسقان بۇل سۋرەت ادام اعزاسىنداعى تامىر مەن تەك اراسىنداعى قاتىناستى ايقىنداۋشى اللەگوريا بولار... ءتىپتى, مۇنىڭ ءبىرى دە ەمەس, بۇلب ۇلى سايراپ, ءزامزام بۇلاعى سىلدىر قاققان جۇماقتىڭ ماۋەلى باعىنىڭ بەينەسى شىعار... ايتەۋىر, قاي قىرىنان كەلسەڭ دە, دەكوراتسيا وزىنشە سويلەپ, وزىنشە ماعىنا ۇستەپ شىعا كەلەدى. بۇل – سۋرەتشى بەرىك بورىباەۆتىڭ ەڭبەگى.
ءيا, قالاي دەسەك تە, ساحنادا سۇلۋلىق بار, سيمۆولعا تولى سۋرەت بار. كورىپ وتىرىپ, كوڭىل مارقايادى.
تەاتر – ۇجىمدىق ونەر دەگەنىمىزبەن, سول شىعارماشىل توپتىڭ كوش باسىندا ۇشتىك ءانسامبلدىڭ قيال جەمىسى جاتىر. ول – جوعارىدا تىلگە تيەك ەتىپ وتكەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى گۇلجان اسپەتوۆا, رەجيسسەر – نۇرقانات جاقىپباي جانە تۋىندى اۆتورى – ۇلىقبەك ەسداۋلەت. اۆتوردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, زەرە بەينەسىن اشۋدا قالامگەر ۇزاق ىزدەنگەن ەكەن. «ۋاقىتىمنىڭ دەنى ماتەريال جيناۋعا كەتتى. زەرەنى كوپ ايەلدىڭ ءبىرى رەتىندە ەمەس, ۇلى ادامداردىڭ تاربيەشىسى, قوعامنىڭ دىڭگەگىندەگى ۇلكەن قايراتكەر رەتىندە كورسەتكىم كەلدى» – دەيدى اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
بۇعان دەيىن «قارا پيما», «قارا كەمپىر» سەكىلدى بىرنەشە تۋىندىسىنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن كورگەنىمىزبەن, «زەرە» دراماسى – اقىننىڭ دراماتۋرگ رەتىندەگى تىرناقالدى تۋىندىسى, ياعني تەاتر تىلىمەن ايتقاندا – دەبيۋتى.
پەسانىڭ اقىننىڭ قولىنان شىققانى بىردەن بايقالادى: ويى ورامدى, ءتىلى شۇراي-لى, جاتىق. ءار تىركەسى ۇيقاسقا قۇرىلعان, اق ولەڭ بولىپ توگىلىپ تۇر. تۋىندىداعى بۇل پوەتيكالىق بوياۋ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە سپەكتاكلدىڭ ديناميكاسىنا, جاندىلىعىنا اسەر ەتكەن. قازاقتىڭ قۇنارعا باي كوركەم ءتىلىن, ورالىمدى ويىن تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى, تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. ايتسە دە, دراماتۋرگيا زاڭدىلىعىنىڭ سوزبەن قاتار, وي ارەكەتىن, قايشىلىعىن قۋاتتايتىنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. مۇنى تەرەڭ تۇيسىنگەن شەكسپيردىڭ ءوزى دراماعا قىم-قيعاش ينتريگا دەپ انىقتاما بەرمەپ پە ەدى؟! وسى ولشەم تۇرعىسىنان كەلگەندە دە, پەسانىڭ اقىننىڭ قولىنان شىققانى جانە بايقالادى: سوزگە باي, قايشىلىعى از. سونىڭ سالدارىنان دا قويىلىم تەمپوريتمى باياۋلاپ, سپەكتاكل ءسال شۇبالاڭقىلىققا جول بەرگەن. ءسوز بەن ارەكەت اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ساقتالماعاندىقتان, سپەكتاكل جانرى دراما دەۋدەن گورى, سپەكتاكل-لەكتسيا انىقتاۋىشىنا سۇرانىپ تۇرعانداي. ونى قويىلىمعا قاتىسقان ءار كەيىپكەردىڭ رەپليكاسىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
بىراق دراماتۋرگتىڭ وقيعا تۇزۋدەگى بۇل فوماسىنىڭ تەاتردى قازاقى قۇندىلىقتىڭ, ءتىلدىڭ مەككەسى ساناپ كەلەتىن كورەرمەن, اسىرەسە, جاستار ءۇشىن بەرەر تاعىلىمى مول. تۇشىنىپ تىڭداپ وتىرىپ, ءوزى دە ءسوز ساپتاۋىنا ءسان كىرگىزەدى. ۇمىتىلىپ بارا جاتقان نەبىر قازاقى ۇعىمداردى جانداندىرىپ, قايتادان تىلدىك قولدانىسىنا ەنگىزەدى. دەمەك, تەاتردىڭ باستى ميسسياسى ورىندالدى دەپ بىلەمىز.
وقيعا نەگىزىنەن ءۇش تاعان: زەرە, قۇنانباي, ابايدىڭ اينالاسىنان ءوربيدى. بىراق دراماتۋرگ پەن رەجيسسەردىڭ ورتاق ساراپتاۋى بويىنشا, العاشقى پلانعا قۇنانباي شىققان دا, قالعان كەيىپكەرلەر وسى بەينەنىڭ تابيعاتىن اشۋعا جۇمىلدىرىلعان. سونىڭ سالدارىنان كەيبىر تۇستا زەرەنىڭ بەينەسى كومەسكى تارتىپ, اقىل ايتىپ, باتا بەرۋمەن تىنعانداي اسەر ەتىپ, درامانىڭ باستى وزەگى – زەرە مەن اباي قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزگى بوياۋى سولعىنداۋ شىققانىن جاسىرمايمىز. سول سەكىلدى زەرە مەن ۇلجان قارىم-قاتىناسىنىڭ دا ءبىر قايناۋى ىشىندە كەتكەندەي سەزىمدە قالدىردى. ءبىز قۇنانباي دەسەك تە, زەرە انانى اۋىزعا الساق تا, ەڭ ءبىرىنشى ويعا ابايدى ورالتاتىنىمىز زاڭدىلىق. زەرەنىڭ ورتالىق باس كەيىپكەر رەتىندەگى مىنەزىنىڭ مۇسىندەلۋىنە: انا مەن بالا, اجە مەن نەمەرە, ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى قارىم-قاتىناس پەن ارەكەت لينياسىن ايقىنداپ الۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە. سوندىقتان بولسا كەرەك, ەڭ اۋەلى ساحنادان اجە مەن نەمەرە اراسىنداعى كوزگە كورىنبەيتىن, بىراق كوڭىل تۇيسىنەتىن نازىك تە تەرەڭ بايلانىستى كورۋگە ىنتىققانىمىز.
باي (جانات وسپانوۆ) مەن قاراتاي (اسىلبەك قاپاەۆ) اراسىنداعى ديالوگتان گورى, زەرە مەن اباي اراسىنداعى قاتىناسقا باسىمدىق بەرىلسە, بالكىم, زەرەنىڭ دانا ابايدى تاربيەلەگەن كەمەڭگەر اجە رەتىندەگى تابيعاتى بۇدان دا گورى تەرەڭىرەك اشىلا تۇسەر مە ەدى دەگەن تىلەك كەتتى ىشىمىزدە. سونداي-اق, زەرە مەن ۇلجان, ياعني ەنە مەن كەلىنگە قۇرىلعان ساحنا دا زەرەنىڭ ءبىر عانا كوزقاراسىمەن بار جايدى ۇقتىراتىن ەل اناسى رەتىندەگى قاسيەتىن ايشىقتاۋعا تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك ەدى. بىراق سايا توقمانعاليەۆانىڭ ۇلجان بەينەسىن تىم نازىك, ليريكالىق پلاندا كورسەتۋى, اسىرە سەزىمتالدىققا بوي الدىرۋى زەرەنىڭ اۋلەت اناسى رەتىندەگى مىسى مەن مىنەزىن اشۋعا قىزمەت ەتپەدى. بارلىعىن قاس-قاباقتان ۇعىپ, ىشكى تەرەڭ سەزىم مەن سىرتقى سۋىق اقىلدى ءبىر بويىنا ۇيىستىرعان يبالى كەلىن بەينەسى ازداپ اسىرەلەۋگە ۇرىنعانداي. ال كەرىسىنشە, قۇنانباي – سىرىم قاشقاباەۆ پەن اباي – جانات وسپانوۆ اراسىندا ءوربيتىن ساحنالار بارىنشا شىنايى, جۇرەككە جەتىپ جاتتى. بايقاعانىمىز – قويىلىمدا قۇنانباي بەينەسىن بۇعان دەيىن وقىرمان رەتىندە تانىپ كەلگەن تانىم شەڭبەرىندە ەمەس, بارىنشا ەركىن اشۋعا ەكپىن تۇسىرىلگەن. قۇنانباي قاتۋلى قاباعىمەن جان-جاعىن قايمىقتىرعان قاتال سۇلتان ەمەس, جىلاي دا, كۇلە دە, قايعىرا دا الاتىن ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان قاراپايىم پەندە رەتىندە كورىنەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اكتەر سىرىم قاشقاباەۆتىڭ ءرولدى يگەرۋدەگى ىزدەنىستەرى كوڭىلگە قونىمدى. ايتسە دە, گريم جاعى ويلانۋعا سۇرانىپ تۇر. ساحناعا شىققان قۇنانباي – سىرىمنىڭ كوز الدىمىزعا تىم-تىم ءجيى كەنەسارى-سىرىم بەينەسىن اكەلە بەرگەندىگىنىڭ باستى سەبەبى وسى گريمنەن كەتكەن تاپتاۋرىندىلىق دەپ ەسەپتەيمىز. بۇدان بولەك, كەڭگىرباي رولىندەگى – جانقالدىبەك تولەنباەۆ, اباي بەينەسىندەگى – جانات وسپانوۆ, بەكتەمىر – كەڭەسباي نۇرلانوۆ, ىرعىزباي ەمشى – ولجاس جاقىپبەك, تىرجىقگۇل – ايمان ايماعامبەتوۆا, قاراتاي – اسىلبەك قاپاەۆ, قاراحان – جاسۇلان ەربولات سىندى قاداۋ-قاداۋ بەينەلەردەگى مىنەز مۇسىندەۋلەر دە كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىرادى.
جالپى, قويىلىمعا اۆتور مەن رەجيسسەردەن بولەك, اكتەرلەر تاراپىنان دا ۇلكەن كۇش, قاجىر-قايرات جۇمسالعانى بايقالادى. «زەرەدەي» ۇلتتىق-ەستەتيكالىق, تاربيە-تانىمدىق ءمانى مول ماعىنا-مازمۇندى قويىلىم تولاسسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. بۇگىندە ساحنانىڭ ءازيز اناسىنا اينالعان ونەر يەسىنە ارنالىپ وسىنداي ءبىر ءرول الدەقاشان جازىلۋى كەرەك ەدى. بۇگىن سول تىلەگىمىز ورىندالدى. زەرە بولىپ ساحنادان ءتىل قاتىپ, بولاشاققا اقىلىن جولداعان اكتريسا ونەر ءتىلى ارقىلى ءالى تالاي ۇرپاقتى تاربيە بەسىگىندە تەربەيدى دەپ سەنەمىز.
نازەركە جۇماباي,
ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى
