اتاپ ايتقاندا, اباي اۋدانىندا ورنالاسقان كونە تۇركى داۋىرىنە جاتاتىن قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى مەن تارباعاتاي اۋدانىنداعى ىرعىزباي اتا كەسەنەسىندە اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارىسىمەن تانىستى. بۇل ەكى نىسان دا وبلىستاعى كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنگىزىلگەن. الداعى ۋاقىتتا «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا مۇنداي ورىندارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقسارماق.
بۇگىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى كەشەندى جوسپار دايىندالىپ, وعان ءارتۇرلى 61 جوبا ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا مۋزەي سالۋ, كيەلى جەرلەردەگى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, كونە جادىگەرلەردى ىزدەۋ سياقتى كوپتەگەن يگى ىستەر بار. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى الداعى 6 جىلعا جوسپارلانىپ, «رۋحاني قازىنا», «تاربيە جانە ءبىلىم», «اقپارات تولقىنى» «اتامەكەن» دەگەن ارنايى باعدارلامالار ارقىلى جۇزەگە اسادى. ول ءۇشىن بيۋدجەتتەن 28 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنبەك.
وڭىرگە ساپارى بارىسىندا مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆپەن بىرگە كەيبىر كيەلى ورىندارعا باردى. سونىڭ ءبىرى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى ەل اراسىندا تاريحي اڭىزدارىمەن جانە ەمدىك قاسيەتكە يە سۋىمەن بەلگىلى. ءالى كۇنگە عالىمدار ۇڭگىردەگى كول سۋىنىڭ قۇرامىن زەرتتەپ, قۇپياسىن اشا الماي كەلەدى. جاۋگەرشىلىك زاماندا قازاقتىڭ قالىڭ قولى وسى كولگە شومىلىپ, جاراقاتتارىنان ايىعىپ وتىرعان دەگەن دە اڭىز اڭگىمە بار. سوندىقتان بۇل تابيعي ەسكەرتكىش ەجەلدەن اتا-بابامىزدىڭ زيارات ەتەتىن ورتالىعى بولعان. مۇندا كەزىندە دانىشپان اباي مەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ تە كەلگەن. كەيىن م.اۋەزوۆ ءوزىنىڭ «اباي جولى» رومانىندا ۇڭگىر تۋرالى ايتىپ وتەدى.
بۇگىندە قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە جىلىنا 10 مىڭعا جۋىق ساياحاتشىلار مەن زياراتشىلار كەلەدى. «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا بۇل جەرگە بارلىق ينفراقۇرىلىم جۇيەسى جۇرگىزىلگەن كەزدە كەلۋشىلەردىڭ سانى بۇدان دا كوبەيىپ, گەوگرافياسى دا كەڭەيە تۇسەتىنىنە ەرەكشە نازار اۋداردى.
«ەلباسىمىز ءاردايىم ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىنى اباي مۇراسىن قادىرلەپ, بارشا حالىقتى ونىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىنەن ونەگە الۋعا شاقىرىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى دا اباي اتامىزدىڭ بۇكىل الەمدەگى وقۋ, ءبىلىم, مادەنيەتتىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىنەن ۇيرەنۋ جونىندەگى وسيەتتەرىمەن وزەكتەس. ەندەشە ۇلى ويشىلدىڭ ءىزى قالعان قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى سياقتى مەكەندەر ءبىز ءۇشىن ناعىز كيەلى جەر بولۋعا ءتيىس. تۋعان جەرگە تاعزىم وسىنداي قاسيەتتى ورىنداردى قادىرلەپ, قاستەرلەۋدەن باستالادى», دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
سونىمەن قاتار, پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تارباعاتاي اۋدانىنداعى «ىرعىزباي اتا» مەموريالدى كەشەنىندە بولدى. ىرعىزباي اتا كەسەنەسى – ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا سالىنعان ءدىني ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش. ىرعىزباي دوسقانا ۇلى زامانىندا قازاق دالاسىنداعى دارىلىك شوپتەردىڭ قاسيەتتەرى مەن قولدانۋ تاسىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن ايگىلى ەمشى جانە سىنىقشى بولعان. بۇگىنگە دەيىن جەكە ادامداردىڭ قولىندا بولعان كەشەن بيىل مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزىلگەن. سوعان بايلانىستى قازىرگى تاڭدا بۇل ورىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسى بويىنشا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
كەشەندە كەسەنەدەن بولەك, مەشىت, «امانات» مۋزەيى جانە ءۇش مىڭنان استام كىتاپ قورى ساقتالعان «دالا دانالارى» كىتاپحاناسى جۇمىس ىستەيدى. كەشەننىڭ شىراقشىسى بولات تاعابايدىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى كىتاپتاردىڭ ىشىندە يبن سينانىڭ حVII-XVIII عاسىرلاردا جازىلعان مەديتسينالىق تراكتاتتارى دا بار ەكەن. مۋزەيدەگى جادىگەرلەردىڭ دە كونەنىڭ كوزى ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. «مۋزەيدە 600-گە جۋىق جادىگەر ساقتالعان. ولاردىڭ اراسىندا ەسكى زاماندا قولدانىلعان تۇرمىستىق بۇيىمداردان باستاپ ءحىح-حح عاسىردا جاسالعان, بۇگىندە حالىق تۇتىنبايتىن شوق ۇتىك, پاتەفون سياقتى زاتتار, تون, ىشىك سياقتى ەسكى كيىمدەر دە بار. ولاردىڭ ءبارىن مۇندا جەرگىلىكتى حالىق وزدەرى اكەلىپ بەرەدى», دەيدى ب.تاعاباي.
ال تارباعاتاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسحات سمايلوۆ كەشەندى اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 50 ملن تەڭگە بولىنگەنىن ايتتى. سونىڭ ارقاسىندا كەلۋشىلەرگە كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسى جاقسارىپ, بولاشاقتا جىلىنا 5 مىڭ ادامعا دەيىن زياراتشىلاردى قابىلداۋ جوسپارلانعان.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وبلىستا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. نەگىزى بۇل ءوڭىردىڭ تاريحي جادىگەرلەر مەن كيەلى مەكەندەرگە باي ەكەنى بەلگىلى. سونىڭ ءبارى تىزىمگە الىنىپ, ارنايى باعدارلامالار قابىلداندى. ناتيجەسىندە, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى جانە ىرعىزباي اتا كەسەنەسىمەن قاتار, وڭىردەگى كيەلى جەرلەر كارتاسىنا شىلىكتى, بەرەل قورىمدارى, ابلايكيت عيباداتحاناسى, «اباي-شاكارىم» مەموريالدى كەشەنى, قيىن-كەرىش, بەلۋحا, اشۋتاس تاۋلارى, «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» كەسەنەسى, «الاش ارىستارى» مۋزەيى جانە تاعى باسقا قاستەرلى ورىندار ەنگىزىلگەن. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VIII-VI عاسىرلارعا تيەسىلى, زايسان اۋدانىندا ورنالاسقان شىلىكتى قورىمىنىڭ ورنى بولەك. تارباعاتاي, ساۋىر-سايقان جانە ماڭىراق تاۋلارىمەن قورشالعان شىلىكتى جازىعىن كەزىندە ساق تايپالارى مەكەندەگەن. سول سەبەپتى دە بۇل جەردەن ساق-ءۇيسىن ءداۋىرىنىڭ التىن بۇيىمدارى مەن 200-دەن استام ەسكەرتكىشى تابىلدى. ولاردىڭ ەلۋگە جۋىعى پاتشا مەن اقسۇيەكتەردىڭ وباسى. سونىڭ ىشىندە بايگەتوبە وباسىنان تابىلعان شىلىكتى التىن ادامى تاريحىمىزدى ارىدەن زەرتتەۋگە مول مۇمكىندىك بەردى.
قاتونقاراعاي اۋدانىنداعى بەرەل قورىمىنىڭ دا ەل تاريحىنداعى الار ورنى ەرەكشە. ساق جانە تۇركى كەزەڭدەرىنە جاتاتىن 70-تەن استام وبادان قۇرالعان قورىمدا ەجەلگى كوشپەندىلەر مەن كونە تۇركى زامانىنىڭ بۇيىمدارى تابىلعان. عالىمداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل جەردەگى ەڭ كونە قورعان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV-III عاسىرلارعا ءتان, ال ەڭ بەرگىسى ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ VII-VIII عاسىرلارىندا تۇرعىزىلعان. قورىمعا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بۇكىل الەمگە ەجەلگى اتبەگىلىك ونەردىڭ قازاق دالاسىنان باستاۋ الاتىنىن پاش ەتتى. ءالى كۇنگە قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان قورىمنان تاياۋدا عانا, ياعني وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا 7 مەتر تەرەڭدىكتەن ايەل ادامنىڭ مۇردەسى تابىلعان. ارحەولوگتار ونى 3 مىڭ جىل بۇرىن جەرلەنگەن دەپ بولجام جاساپ وتىر. ەل تاريحىنىڭ تامىرىن بىرنەشە مىڭ جىلعا جالعايتىن بەرەل قورىمىن 1999 جىلى ەلباسى ارنايى بارىپ كورىپ, سودان بەرى قازبا جۇمىستارىنىڭ توقتاۋسىز جۇرۋىنە بارلىق جاعدايدى جاساپ كەلەدى. ال 2008 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بۇل جەردە «بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى قۇرىلدى. بۇگىندە وندا 600-دەن استام جادىگەر بار.
ادامزات وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى بولعان التاي جەرىندە تاريحي قورعاندار مەن كونە جادىگەرلەر وتە كوپ. ءتىپتى الەمدىك دىندەردىڭ ەسكى عيباداتحانالارى دا كەزدەسەدى. ماسەلەن, 1654 جىلى قالبا تاۋىندا سالىنعان ابلايكيت قورعانى كەزىندە بۋدديستەردىڭ عيباداتحاناسى بولعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن سالىنعان «اباي-شاكارىم» مەموريالدى كەشەنى دە تەك شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇشىن ەمەس, بارشا قازاقستان ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە. بەلۋحا, قيىن-كەرىش, اشۋتاس تاۋلارى سياقتى تابيعات-انا تارتۋ ەتكەن قۇندىلىقتارىمىز دا تالاي تاريحتىڭ كۋاسى رەتىندە باعا جەتپەس اسىل مۇرامىز بولىپ سانالادى. مۇنداي جادىگەرلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا ايتىلعان ۇلتتىق كودتى ساقتاۋدا دا ەرەكشە ءرول اتقارادى.
وسىنداي تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىمىزدى حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, ونىڭ قۇندىلىعىن دارىپتەۋدىڭ بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن ايتقان مۇحتار قۇل-مۇحاممەد: «بۇگىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىستار جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن تاريحي ەسكەرتكىشتەر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, حالىقتىڭ تاعزىم ەتەتىن, وتاندىق جانە شەتەلدىك تۋريستەردىڭ ءجيى كەلەتىن, قازاق تاريحىنان سىر شەرتەتىن كيەلى ورىندارعا اينالىپ وتىر. وسىنداي يگى ىستەردى ەلباسىمىزدىڭ حالقىنا تارتۋ ەتكەن تاماشا سىيى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك», دەدى.
سول جۇمىستاردىڭ تىڭعىلىقتى ورىندالىپ, ەلباسى تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋىنا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ دا وكىلدەرى ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
راۋشان نۇعمانبەك,
جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
