ءتور – اركىم مىنەر ات ەمەس, اركىم ۇستار زات ەمەس. «تەگى جاماندى تەڭ كورمە – تورىڭە شىعادى, تىلەۋى جاماندى ەس كورمە – توبەڭە شىعادى», دەپ توقسان اۋىز ءسوزدى توبىقتاي تۇيىنگە سىيدىرا وتىرىپ ەسكەرتكەن بابالار ءسوزىنىڭ باعامى كوكىرەك كوزىمىزگە وسى ويدىڭ ۇشىعىن كولدەنەڭ تارتىپ تۇرعان جوق پا؟ ءتور جايىندا ءسوز بولا قالسا كوبىمىزدىڭ ءتىلىمىز ۇشىنا ورالا كەتەتىن «تۇرىكپەن ءتورىن بەرمەس» دەگەن ماتەلدىڭ ءتۇبىرى دە بىزگە ءتوردىڭ ءوز يەسى, ءوز كيەسى بارىن اڭعارتادى. بۇل رەتتە, دانىشپان ابايدىڭ قازاقتىڭ كەيبىر ماقال-ماتەلدەرىن سىنايتىنى سياقتى, ءوڭى وزگەرگەن, ۇيقاسى ۇيلەسكەنىمەن قيسىنى كەلمەيتىن سوزدەر ەل اراسىندا از ەمەس. «كوپ ايتسا – كونەتىن» ادەتپەن اتالى ءسوز – باتالى ءسوز رەتىندە قابىلداعاندىقتان, مۇنداي ماقالداردىڭ كەيبىرى قوعامدىق سانانىڭ وزگەرۋىنە دە اسەر ەتىپ جاتادى. سوندىقتان ماتەلدەگى ماعىنالىق قايشىلىقتى شەشۋ ءۇشىن ارينە, ءسوز توركىندەتۋگە تۋرا كەلەدى.
ماتەلدەگى تۇرىكپەننىڭ تۇرىكتەن تاراعانى بەلگىلى. ال وسى «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى ء«تور»-دەن شىعاتىنىن كەيبىر تۇركولوگ عالىمدار مەڭزەپ جازعان. بىزدىڭشە, بۇل قيسىندى بولجام. مىسالى, «تورە» – ءتوردىڭ يەسى – ء«تور يە». سول سەكىلدى ۇزاتىلعان قىزدىڭ شىققان ءتۇپ نەگىزى «توركىن» ءسوزىنىڭ دە قاينار كوزى ء«تور»-دەن باستاۋ الادى. سونداي-اق, بيلىك ايتۋدى بىلدىرەتىن «تورەلىك» ايتۋ, زاڭ, ياعني ميزام ۇعىمىنداعى «تورە-بىتىك» سوزدەرىنىڭ بارلىعىنىڭ توركىنىندە وسى ء«تور» جاتىر. بۇل ءوزى قاشاننان كەلە جاتقان قازاقتىڭ قولتۋما ءسوزى. «تورۇك» – توردە وتىرىپ تورەلىك ايتاتىن كىسى ماعىناسىن بەرسە, «تۇرگەش» ءسوزى كونە ساناعا «توردەگى كىسى» ۇعىمىن ۇيالاتاتىن. بۇگىنگى موڭعولدىڭ تىلىندە ء«تور» – «مەملەكەت» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن كوكتۇرىكتەردىڭ مەملەكەتتىگىن قايتا جاڭعىرتقان شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعىن دا جۇرت «تورە» دەپ ۇلىقتاعان. جيىپ ايتقاندا «تورە» – ء(«تور يە») توردە وتىرىپ تورەلىك ايتاتىن, مەملەكەت پەن ميزامنىڭ يەسى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل دالەل-دايەكتەردى كۇلتەگىن بىتىكتاسىنداعى «اتام بۇمىن قاعان, ەستەمى قاعان وتىردى; وتىرىپ, تۇرۇك بودۇن-حالقىن, ەلىن, تورەسىن تۇتا بەردى» دەگەن ءسوزىنىڭ ءوزى دە ايعاقتاپ تۇر. وسى ءسوزدى ارادا مىڭ جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە بۇقار بابامىزدىڭ «توردە وتىرعان قارت باباڭ, تورەسىنەن جاڭىلار مالدان سوڭ», دەپ, ادىلدىكتەن تايىپ زاڭىنان جاڭىلعان ءبيدى سىنايتىن ايگىلى سوزىنەن كەزدەستىرەمىز. «تورەسىز ەل بولمايدى» ماقالىنىڭ ماعىناسى دا وسى ۇعىمداعى ءسوز ەكەنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. ەندەشە بۇرىنعى بابالارىمىز تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتقان, تورىندە وتىرىپ ءوز ميزامىن جۇرگىزگەن دەگەن ماعىناعا ساياتىن «تۇرىكپەن ءتورىن بەرمەس» ماتەلىنىڭ ءمانى دە وسىلايشا كوكىرەگىمىزدى كونە ءداۋىردىڭ كۇمبىرىنە جەتەلەيدى.
وتباسى جاعدايىندا دا ءار شاڭىراق, ءار اۋلەتتىڭ ءوز ءتورى, ءتور يەسى بار. ويتكەنى ول – ورداداعى وتاعاسىنىڭ ورىنى. ءتىپتى يەسى دۇنيەدەن الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن ۇلكەن شاڭىراققا بارعاندا ءتوردى باسپاق تۇگىلى جاقىنداماي قۇرمەت قىلىپ وتىراتىن اجەلەردى كوزىمىز كوردى. ارنايى ايتىلعان اقىلمەن ەمەس, بالا كۇننەن ارداقتى انا, جەلەكتى جەڭگەدەن كورىپ بويعا سىڭگەن ىزەت تورگە وزدىرماۋشى ەدى ول كىسىلەردى. ودان ەشكىم الاسارمايدى, كەرىسىنشە ءتور دە, ءتور يەسى دە, ىزەت قىلۋشىنىڭ دا دارەجەسى ءتىپتى بيىكتەي تۇسەر ەدى.
تورگە شىعۋ ۇلكەن قۇرمەت, بيىك بەدەل ارينە. «ەسىكتەن كىرمەي جاتىپ ءتور مەنىكى دەمە» دەپ ەنتەلەگەن ەدىرەڭنىڭ ەنتىگىن باستىرىپ, وعان وتىرۋعا ونىڭ لايىقتى, لايىقتى ەمەستىگىن وزدەرى-اق بەلگىلەپ وتىرعان. وتاعاسىنىڭ «تورلەتىڭىز» دەگەن رۇقساتىنسىز تورگە وزعاندى «جامان ءۇيدى قوناعى بيلەيدى» دەگەندەي ءوز ءتورىنىڭ ميزامىن ۇقتىرعان. مارحاباتتاپ تورگە وزدىرعان ەلگە سىيلى اقساقالمەن وتاعاسى دا قاتار وتىرعان. ءتوردىڭ قادىرى قاشپاعان قارا شاڭىراقتاردا قاشاننان سولاي بولعان. «اياعى جامان ءتوردى بىلعايدى, اۋزى جامان ەلدى بىلعايدى» دەگەن ماقالدىڭ ءوزى اتالارىمىزدىڭ ءتور قادىرىن بىلمەيتىن كىم كورىنگەندى تورگە وزدىرماي ونىڭ قاسيەت, كيەسىن ساقتاي بىلگەندىگىن بايانداپ تۇرعان جوق پا؟ وسىنداي وي جەتەلەگەن كەي ساتتە, قادىرىن بىلمەگەنگە ۇسىنىلعان ءتور, تارتىلعان باس, جابىلعان شاپان عاسىرلار بويى ۇلتىمىزدىڭ ۇلىقتالىپ كەلگەن قاستەرلى ۇعىمىنىڭ قاسيەتىن كەتىرەتىندەي كورىنەدى.
ءتور قادىرى ءتور يەسىن سىيلاۋدان, ەر قادىرى ەلگە بەدەل جيناۋدان. تاڭىرگە تاۋبە, تورتكۇل دۇنيە كوز تىككەن كەلىستى ءتورىمىز – ايبارلى استانامىز بار, تۇستاستارىنان وزا شاۋىپ, توڭىرەگىنە تورەلىك ايتقان ءتور يەمىز – ەلباسىمىز بار. ەندەشە, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ەڭسەلى ەلگە اينالعان شاقتا كيەلى ءتورىمىزدىڭ قادىرىن ءبىلىپ, قۇتىمىز ارتا بەرگەي!
دارحان قىدىءرالى,
«ەگەمەن قازاقستان»
