19 قازان، 2011

شىركىن، قازاقتىڭ كەلىندەرى-اي!

953 رەت كورسەتىلدى
«كەلىن» دەگەندە كوز الدىڭا جۇزىنەن نۇرى توگ­ىل­گەن، ىزەتتى دە يناباتتى، ءون بويىنان كىشىلىك پەن مەيىرىمدىلىك ەسىپ تۇراتىن، تالشىبىقتاي ما­يىس­قان سۇيكىمدى جان ەلەستەيدى. ەجەلدەن، سونا-ا -اۋ ىقى­لىم زاماننان جاڭا تابالدىرىقتى يمەنە اتتاعان ساتىنەن-اق جاس كەلىن سول وتباسى مۇشەلەرى­نىڭ ءجۇ­رەك­تەرىنە شىراق جاعىپ، ءومىر­لەرىنىڭ كوكجيەگىن كە­ڭەي­تەتىن-ءدى. قيالدارىنا قانات ءبىتىرىپ، ءۇيدىڭ قۋىس-قۋىسىنىڭ ءبارىن قۋانىشقا تولتى­را­دى. «جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ اياعىمەن» وسىلاي ءار شاڭى­راق­قا قۇت-بەرەكە ەنەتىن ەدى. بايقاپ قاراساڭ، قازىر دە سولاي. جاسىرىپ قايتەمىز، بىراق ءبىز بويىمىزعا كەڭەس­تىك تاربيەنى مول سىڭىرەمىز دەپ، وسى ءۇردىسىمىز­دەن جاڭ­ى­لىپ قالا جازدادىق. قازىر، جاڭادان تۇسكەن كەلىننىڭ ەرتەسىنە ۇلكەن ادامدارعا ىزەت كورسەتىپ، مولدىرەپ وتى­رىپ شاي قۇيىپ بەرەتىنى ءبىزدىڭ بالقاش اۋ­دانىندا سيرەك. قانداستارىنىڭ ءوز انا تىلىنەن جەرىنگەندەي ورىس تىلىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ كەتكەنىن بايقاعان، كوزى ءتىرى­سىن­دە-اق اتى اڭىزعا اينالىپ، حالىقتىڭ ءوزى باتىر اتاعىن بە­رىپ قويعان، ءجۇز جىلدا ءبىر تۋار ارداقتى اتا­مىز باۋىر­­­­جان مومىش ۇلى كەزىندە: «قازاقتىڭ تامى­رى اۋىل­­دا جاتىر، بۇگىندە بۇكىل قازاقستاندى قازاق ەتىپ وتىر­عان وڭتۇستىك وبلىس­تارى­نىڭ قازاقتارى» دەپ، باتىل ايتقان ەدى. حالىق قاھارمانى ايتقان پىكىرگە بۇل كۇندە ەشكىم تالاسا الماي­دى. قازاقى قاسيەتتىڭ قاي­ماعى بۇ­زىلماعان ءوڭىر وڭتۇستىك ەكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى دە بىلەدى. جاقىندا، بالقاش اۋ­دا­­نى­نىڭ بۇرىنعى اكىمى ەرعازى قوشان­بەكوۆ كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى د.ا. قو­ناەۆ­تىڭ قايتقان كۇنىنە وراي قۇران باعىش­تا­تىپ، وتباسى اتىنان اۋىزاشار بەردى. وسى اۋىزاشار داستارقانى ۇستىندە ءتىرىسىن­دە-اق حالىق­تىڭ اق باتا­سىنا يە بولعان اتامىزدىڭ كوزىن كورگەن، ول كىسىگە ءوز قولىنان شاي قۇيىپ بەرگەن ءبىر قۇرمەتتى اپامىز: «قوناەۆ اتامىزعا شىمكەنتتىڭ كەلىندەرىنشە ءيىلىپ وتىرىپ تالاي رەت شاي قۇيىپ بەردىم، – دەپ ايتىپ قالدى. ءجاي كۇن­دەرى ونداي ءسوز اراسىندا ايتىلا سالاتىن تىركەستەرگە اسا ءمان بەر­مەيسىڭ عوي. بىراق وسى ءبىر اۋىز ءسوز ماعان ۇلكەن وي سالدى. ماقالانى جازۋىما دا تۇرتكى بولعان وسى ءبىر اۋىز ءسوز. بالكىم، اپامىز: «قازىر مەن دە قارتايىپ قال­دىم، ول كەزدە جاس ەدىم. ادەمىلىگىم، كوركەمدىگىم شىم­كەنت­تىڭ كەلىندەرىنەن ءبىر دە كەم ەمەس بولاتىن دەگەندى ايتقىسى كەلگەن بولار. دەگەنمەن جانە ەڭ باس­تىسى، اپامىز داناگوي قارتقا ءوز قولى­مەن شاي قۇيىپ بەرگەنىن ماقتانىشپەن ايتتى. جاقسى ونەگە العان بارشا قازاقتىڭ كەلىندەرى اتا-بابامىزدان قالعان سالت بويىنشا شايدى ۇلكەندەر الدىندا ءيىلىپ، مايىسىپ وتىرىپ قۇيادى. بۇل سىيلاعانى، قۇرمەت كورسەتكەنى. جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ شايىن ءىشۋ – قۋانىشقا ورتاق­تاسۋدىڭ، ونى ماقۇل كورۋدىڭ، ءاۋىزبىرلى­گىمىزدى دالەلدەۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ول – عاسىرلاردى كوكتەي ءوتىپ، سونا-اۋ ەجەلدەن، اتا-بابامىزبەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان ءداستۇرىمىز. بۇرىندارى دا، قازىر دە بۇكىل قازاقتىڭ كەلىندەرى، توي وتكەننەن كەيىن ەرتەسىنە جۇزىنەن نۇرى توگىلىپ وتىرىپ، شاي قۇيىپ بەرەدى. ول كەلىن ءۇشىن ۇلكەن سىن. سىن بولعاندا قانداي؟! وسى العاشقى سىناقتان ءسۇ­رىن­­­بەي وتسە، بۇكىل اۋىل قارتتارىنىڭ اق باتاسىن الا­دى. كوسەگەسى كوگەرگەنىن ويلاعان كەلىن شاي قۇيۋعا بار ونەرىن سالادى. شايدى تو­بىل­عى كۇرەڭ ەتىپ قۇيىپ، داستارقان باسىندا-اق جاقسى تاربيە العانىن، ونەگەلى وتباسىنان شىققانىن پاش ەتەدى. جاس كەلىن ءۇشىن مۇن­­داي ادەمى كورىنىس سا­نالى عۇمىرىندا ءبىر-اق رەت قاي­تا­لانادى. ءجىتى نازار سالساڭىز، قازاقى تاربيە، سى­پايى قيمىلى ۇيلەسىپ، جاس كەلىنگە ەرەكشە نازىكتىك، اسەمدىك بەرەدى. ءسۇي­كىم­دى، بيازى ەتىپ كورسەت­ە­تىن دە وسى ءداس­تۇرى­مىز. وسى سۇلۋلىقتى كوزىڭمەن ەمەس، جانىڭ­مەن، جۇرە­گىڭ­مەن كورە الساڭ، عاجاپ راحاتقا بولەنەسىڭ... شايدى جاقسىلاپ قۇيا ءبىلۋ دە ونەر. ونەر بولعاندا قانداي، ناعىز تورەسى. ماسەلەن، جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن اپامىز ءيىلىپ وتىرىپ، دىنمۇحامەد اتامىزعا شاي قۇيىپ بەردى. ءسويتىپ، ۇلكەن ادام الدىندا يناباتتى، ادەپتى ءارى تاربيەلى كەلىن بولىپ كورىندى. ءيا، ىزەتتىلىگىن، تاربيە­لىلىگىن كورسەتتى. ءجۇز جىلدا ءبىر تۋار قاريا­نىڭ كوڭىلىن تاۋىپ، بۇكىل اۋىلدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتتى. جامان بولدى ما؟ ارينە، جاقسى. بۇدان ارتىق تاماشا بولا ما؟! دىنمۇحامەد احمەت ۇلى شاي قۇيىپ بەرگەن ءبىر كەلىننىڭ تاربيەلىلىگى، ينابات­تى­لىعى ارقىلى-اق بۇكىل اۋىل حالقى، ءتىپتى بارشا قازاق كەلىندەرى تۋرالى جىلى پىكىردە كەتتى. ەر ادامداردىڭ ابىرويى دا اسقاقتادى سول ساتتە. مىنە، وسى ءبىر قا­رىم-قاتىناستان-اق اتا-بابامىزدان قال­عان ءداستۇرىمىز­دىڭ قادىر-قاسيەتىن بايقاۋعا بولادى. جالپى، جاڭادان تۇسكەن كەلىننىڭ شايىن ءىشۋ ءداس­تۇرى، اسىرەسە وڭتۇستىك وبلىستاردا جاقسى ساقتال­عان. وسىنداي جاراسىمدى كورىنىسكە باسقا ەلدىڭ ادامدارى كۋا بولسا، ەرىكسىز تاڭعالار ەدى. ءسوزسىز قىزىعارى انىق. شاي قۇيۋ داستۇرىنەن ەرەكشە سىيلاستىق پەن تاتۋ­لىقتى، اۋىزبىرلىكتى بايقاۋعا بولادى. كوزگە كورىن­بەيتىن، جۇرەك قىلىمەن ءجىپسىز بايلانعان نازىك، ەلدىك قۇرمەت سونادايدان ەسىپ تۇرادى... حالىق­تىق بولمىس، ءبىتىمىمىمىز دە ايىرىقشا پاش ەتىلەدى. ... قانداي قىز بولماسىن كەلىن بولىپ تۇسكەندە، ونىڭ ويىندا بارعان ەلىم جاقسى قابىلداسا، جىلى شىراي تانىتسا ەكەن دەگەن نيەتتە بولارى حاق. بوتەن تابالدىرىقتى العاش اتتاعان ساتتەن-اق ءاربىر وتباسى مۇشەسىنە، تۋعان-تۋىستارىنا، اۋىل-ايماققا ۇناعىسى كەلەتىنى دە زاڭدىلىق. ويتكەنى، باسقا وتباسىندا ءتار­بيە الىپ، تانىمايتىن، بوتەن ورتاعا كەلىپ، بىردەن بال­­داي باتىپ، سۋداي ءسىڭىپ كەتۋ، ارينە، كىمگە بولسا دا وڭاي بول­ماي­دى. وسىنداي سىن سا­عاتتا اتا-بابا ءداس­تۇرىن بەرىك ۇستانىپ، ادەپتەن وزباسا جاس كەلىن ەشقا­شان جاڭىل­مايدى. تال بويىنان ال­عان ونەگەلى تاربيەسى ەسىپ تۇرسا، ول تۇسكەن ەلى­نىڭ باعى بول­عانى. با­سىنا ورامال سال­عان ءۇيدىڭ وت­باسى ءمۇ­شە­­لەرى دە جى­لى قاباق تا­نى­تىپ، ءبىل­مەگەنىن ايالاي ءۇي­رەتەتىن بولسا ءتاتتى سىي­لاس­تىق­تىڭ ءجىبى ەش­­قا­شان ءۇزىل­مەيدى... وسىن­داي ءبىر-بىرىمىزگە كور­سەت­كەن شى­نايى قۇر­مەت ار­قىلى-اق ارامىزعا عا­جا­يىپ تاتۋ­لىق ورنار ەدى. قايماعى بۇزىلما­عان ىن­­تىماق ءبىرىن-ءبىرى قاس-قاباعىنان ۇعاتىن نازىك ءتۇسىنىس­تىك­كە ۇلاسار ەدى. جالپى بۇل ومىردە سىيلاستىقتان قاسيەتتى ەش­نار­سە جوق. حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىنىڭ ءار­قاي­سى­سىنىڭ الاتىن وزىندىك ورنى بار. ولار ءبىز­دىڭ قازاق دەگەن ەل ەكەنىمىزدى ءبىلدىرىپ، شاڭىرا­عى­مىزدىڭ ءبىر- ءبىر ۋىعىن كوتەرىپ تۇر. ءدىلىمىز بەن ءدىنىمىزدى دە قور­عاپ، بويىمىزداعى قانىمىزعا دا قۋات بەرۋدە. ءيا، اتا-بابامىز ۇلت تاربيەسىن، سالت-ءداستۇردى ۇس­تانۋ ارقىلى-اق وركەنيەتكە قاراي بەت بۇرىپ وتىر­عان. بايقاساڭىز، سالت-داستۇرىمىزدە وسىنداي، ۇلكەن كيەلى قاسيەتتەر جاتىر. قانداي عاجاپ! تاربيە، ۇلت تاربيەسى – قازاقتا كەلىندەرىمىزدىڭ ءيىلىپ وتىرىپ، شاي قۇيۋ ونەرىنەن باستالادى. بۇگىنگى تۇسكەن كەلىن – ەرتەڭگى انا. تۇسكەن ۇيىنە جاقسى كەلىن اياعىمەن قۇت-بەرەكە، باقىت الا كەلەدى. وتىمەن كىرىپ، ك ۇلىمەن شىعادى. وتىن جاعىپ، ۇرپا­عىن ءوسىرىپ، وتباسىن جىلىلىققا بولەيدى. وشاعىندا شىراق بولىپ جانادى. ءۇي ءىشىنىڭ قۋىس-قۋىسىنىڭ ءبارىن قۋانىش كەرنەيدى. ارماندارىنا قانات بىتىرەدى. ورىستەرىن كەڭەيتەدى. كەلىننىڭ بويىنداعى ىزەتتىلىك دۇنيەگە كەلگەن بالا تاربيەسى ارقىلى بۇكىل ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرىلەدى. قاناتىن بىرتە-بىرتە كەڭگە جايا بەرەدى. مەنىڭ ەلەۋسىز مۇراتوۆ دەگەن كۋرستاسىم ستۋدەنت كەزىندە-اق «ءومىردىڭ مانە نەدە؟» دەگەن سۇراق­قا جاۋاپ ىزدەپ، گازەتتەرگە ماقالا جازىپ جۇرەتىن. قازىر ويلاپ قاراسام، شىنىندا دا ەلەۋسىز ول ءما­سەلەنى بوسقا كوتەرمەپتى. تەرەڭ ويلانساق، ءبىز بۇل ومىرگە ۋاقىتشا قوناق ەكەنبىز. قامشىنىڭ سا­بىن­داي قىسقا عۇمىردا ءبىر-ءبىرىمىزدى سىيلاپ، ءبىر-ءبىرى­مىز­دىڭ قادىرىمىزدى ءبىلىپ، وتكەنگە نە جەتسىن، شىركىن؟!. كىم بىلەدى، ادام بالاسى ءبىر-ءبىرىن قادىرلەپ، باعالاپ، تۇسىنىسۋگە ۇمتىلسا – ءومىر ءسۇرۋ قاشان دا جەڭىل ءارى قىزىقتى بولار ما ەدى. ويلانا كەلە انىق كوز جەتكىزگەنىم، بابالار سالىپ كەتكەن سارا جولدان اينىماساق، ەلدىگىمىز دە، بىرلىگىمىز دە اناعۇر­لىم نىعايا تۇسەرى انىق. تاربيە بالا شىر ەتىپ ءدۇ­نيەگە كەلگەننەن باستالىپ، كەلىن تابالدىرىق اتتاعان­نان ودان ءارى جالعاساتىن بولسا، ۇلتىمىز ودان ءارى ساۋىعا تۇسەر ەدى. سوندا عانا ءبىز باسقا حالىقتار قىزىعا ءارى قىزعانا قارايتىنداي جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەر ەدىك. ...جۇزىنەن نۇرى توگىلگەن تاربيەلى دە، يناباتتى كەلىن وسىنداي ادامي قاسيەتتەرگە باي اسىل قاسيەتتەرىمەن دە ءبىز ءۇشىن قىمبات. مارات قاشقىنباەۆ. الماتى وبلىسى، بالقاش اۋدانى، باقاناس اۋىلى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار