تۇڭعىش رەت 2014 جىلى جالاۋىن كوتەرگەن اتالمىش تۋرنير العاشقى جىلى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى وتسە, كەلەسى 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا, وتكەن 2016 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلعان بولاتىن. الامان بايگەنىڭ جۇلدە قورى بيىل دا 23 ملن تەڭگەنى قۇراسا, باس بايگە –10 ملن تەڭگە. مارەگە العاشقى بولىپ جەتكەن 9 تۇلپارعا ديپلوم جانە قارجىلاي سىياقى تابىستالدى.
وسى ورايدا, الامان بايگەنىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالار بولساق, «الامان» اتاۋى «جورىق» ۇعىمىمەن ماعىنالاس. ياعني, بايىرعى كوشپەندىلەر ۇزاق قاشىقتىققا جۇيرىكتەر جارىستىرۋ ارقىلى ايشىلىق جول جورىققا مىنەتىن جىلقىلاردى سۇرىپتاپ الىپ وتىرعان. وتكەن اپتانىڭ ورتاسىندا «التىن تۇلپار» تۋرنيرىنە دايىندىق بارىسى جايلى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى بەكبولات تىلەۋحان, اتالمىش ءتۋرنيردىڭ ماقساتى – جۇيرىك جىلقىلاردى انىقتاپ, وعان قوماقتى سىياقى بەرۋ ەمەس, شارانىڭ استارىندا بايىرعى قازاقى اتبەگىلىكتىڭ تانىم-تاريحىن جانداندىرۋ جانە كۇللى بايگەلەردىڭ ءباسىن بەرمەي سىلاڭداعان تازاقاندى جات تۇقىمىنان قازاقى جىلقىنىڭ قادىرىن اسىرۋ دەدى.
ال الامان جارىسقا «51 شاقىرىمدىق قاشىقتىق نەگە تاڭدالدى» دەگەنگە كەلسەك, مۇنداي ۇزاق شابىسقا سىرتتان كەلگەن تۇقىمدار شىداس بەرمەيتىن كورىنەدى. سول سەبەپتى دە بۇل قازاقى تۇقىمنىڭ باعىن اشاتىن جارىس. ياعني, وتكەن تاريحقا كوز جىبەرسەك, ۇلكەن اس-تويلاردا ۇزاق قاشىقتىققا جۇيرىكتەر جىبەرىلىپ, بايگە ءداستۇرى ۇنەمى جاڭعىرىپ وتىرعان. مىسالى, 1886 جىلى ەرەيمەن وڭىرىندە وتكەن ساعىنايدىڭ اسىنداعى بايگەگە 1300 جۇيرىك قوسىلعان. بۇلاردى قىزقاشقاننىڭ ەتەگىنەن جىبەرىپ, جىلاندى وزەكتى ورلەتە شاپتىرىپ, قۋساق كولىن اينالدىرىپ ۇستاعان. بۇل قاشىقتىق شامامەن 50 شاقىرىمدى قۇراسا, 1897 جىلى تورعاي وڭىرىندە اتاقتى بەكتاس بايدىڭ اسى بەرىلگەن. استا ات بايگەسىنە 400 جۇيرىك قوسىلىپ, ولاردى ءازىرباي قوپادان 55 شاقىرىم جەردەگى سوربۇلاقتان جىبەرگەن. تولەك وسەردىڭ قارا اتى ءبىرىنشى كەلىپ, بايگەسىنە 100 جىلقى العان. «التىن تۇلپاردىڭ» ماقساتى – وسى جارىستاردى جاڭعىرتۋ.
بۇل رەتكى جارىس جولىنا 37 سايگ ۇلىك جالانىپ شىقتى. بۇل وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا وتە از. ايتالىق, 2014 جىلى 75, 2015 جىلى 96, 2016 جىلى 78 جۇيرىك باق سىناعان بولاتىن. «نەگە بۇلاي بولدى؟» دەگەن ءبىزدىڭ سۇراعىمىزعا قاۋىمداستىقتىڭ ۇيىمداستىرۋشى مامانى البەرت ءمۇرسالىموۆ «بيىل ءار جەردە توي كوپ ءوتىپ جاتقاندىقتان كوپتەگەن جۇيرىكتەر سوندا شاۋىپ جاتىر, ەكىنشىدەن, جارىسقا ات قوساتىن ادام تولەۋگە ءتيىس 95 مىڭ تەڭگە جارنانى كوپسىنگەندەر دە بار...» دەگەن ءۋاج ايتادى.
سونىمەن قالا شەتىندەگى قابانباي اۋىلى ماڭىنداعى بايگەتوبەدە كوپتەن كۇتكەن جارىس تا باستالدى. ايتپاقشى, بيىلعى بايگە جولىنىڭ اينالىمىنا وزگەرىس ەنگىزىپتى. اتاپ ايتقاندا, بيىلعى جۇيرىكتەر بۇرىنعىداي ۇزىندىعى 12,5 شاقىرىمدى 4 دۇركىن اينالىپ شاپپايدى. شەڭبەر قىسقارعان, ياعني, 7 شاقىرىمدىق شەڭبەردى تۇلپارلار جەتى رەت اينالىپ شابادى. مۇنداي وزگەرىستىڭ ورىن الۋىنا باستى سەبەپ, بايگەنى تۇسىرۋگە ءتيىس تەلەكامەرالاردىڭ مۇمكىندىگىن ارتىرۋ جانە جىلقىلاردىڭ شابىسىن كورەرمەننىڭ كوز الدىندا وتكىزۋ ەكەن.
مارەدەن دۇركىرەي كوتەرىلگەن 37 جۇيرىك (قاراعاندىدان – 17, الماتى وبلىسىنان – 8, جامبىل وبلىسىنان – 7, وقو – 6, استانا قالاسىنان – 5, اتىراۋ وبلىسىنان – 2, شقو, قىزىلوردا, اقمولا وبلىستارىنان ءبىر-ءبىر سايگ ۇلىك) ءبىرىنشى اينالىمدى شالدىقپاي وتكىزدى. ەكىنشى اينالىمنىڭ ورتاسىنا تامان جارىس جولىنداعى جىلقىلاردىڭ شابىسى ءۇش بولىك توپتالدى. وسى توپتاسۋ بايگەنىڭ اياعىنا دەيىن جالعاستى. بىراق ەكىنشى توپتاعى بىرەر شاباندوز سوڭعى اينالىمدا ءوز توبىنان ءبولىنىپ, العاشقىلاردىڭ قۇيرىعىن تىستەي قوسىلىپ جاتتى. سونىڭ ءبىرى – 35-ءشى ءنومىرلى اعىلشىن تۇقىمداس قولتۋما جىلقى بەسىنشى اينالىمعا دەيىن توپتىڭ الدىن بەرگەن جوق.
سوڭعى اينالىمعا اۋىسقاندا الدىڭعى توپتا كەلە جاتقان ءۇش ات اعىندى شابىسقا اۋىسىپ, العا قاراي سۋىرىلىپ شىقتى. جولدىڭ جارتىسىنان وتكەن دە ءۇش اتتىڭ ءبىرى اياق الىسىنان جاڭىلىپ, بۇلعاق شابىسقا كوشتى دە, قالعان ەكەۋى اۋىزدىق تىستەسىپ العا ۇمتىلدى. قالىڭ كورەرمەننىڭ قيقۋىنان قۋات العان جامبىلدىق ەسبول جاپپاسوۆتىڭ اعىلشىن-جيرەن ايعىرى «سامال» ماڭدايى جارقىراپ كومبەنى ءبىرىنشى بولىپ جارىپ ءوتتى. بۇل جۇيرىك 2015 جىلى وتكەن «التىن تۇلپار» الامانىندا 96 جۇيرىكتىڭ ىشىنەن تاعى دا توپ جارعان بولاتىن. ەندى مىنە, ەكىنشى دۇركىن «التىن تۇلپار» اتاندى. شاباندوزى باياعى – اقجول جۇماتاي. ەكىنشى بولىپ «قويانقاسقا» اتتى تۇلپار شىلبىر ۇستاتتى. ال ءۇشىنشى ات مارە سىزىعىن ىلدەباي اياڭمەن ارەڭ ءوتتى. قالعان جۇيرىكتەردى ايتپاي-اق قويدىق.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
سۇلتان سەيىت
