قىزىن تورگە شىعارعان قازاق وتباسى, XIX عاسىر اياعى
ەرتەدە قىز بالاعا قۇرمەتپەن قاراعانى سونشا, ولاردىڭ الدىندا دورەكى سويلەمەي, ىزەت ساقتاعان ەكەن. ەر-تۇرمانى كۇمىستەن ادىپتەلگەن سۇلۋ جورعالاردى قىزدارى مەن قارىنداستارىنا مىنگىزىپ, كيىمنىڭ تاڭداۋلىسى مەن اشەكەي بۇيىمداردىڭ قىمباتىن قىزدارىنا ۇسىنعان. ءتىپتى جاڭا تۇسكەن جەڭگەلەرى دە قايىن سىڭلىلەرىن اتىمەن شاقىرماي, «ەركەم», «شىرايلىم» دەپ ەركەلەتكەن.
ايگىلى جازۋشى عابيت مۇسىرەپ ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە «قازاق قىزى ۇزاتىلعانشا نەگىزىندە ەكى-اق ءتۇرلى جۇمىس ىستەيدى: كولدەن سۋ اكەلەدى, شاي قۇيادى. جۇمىستىڭ باسقا تۇرىنە قايىن ەنەنىڭ قولىندا جاتتىعادى», دەپ قىز بالاعا اۋىر جۇمىس ىستەتپەي, الپەشتەپ وسىرگەنى تۋرالى ايتادى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تاتتىگۇل قارتاەۆا قازاق وتباسىندا ساقتالعان ىزگى ءداستۇر – قىز بالانى تورگە شىعارۋ تۋرالى قۇندى ويلارىمەن ءبولىستى. زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقتار اراسىندا ايەلدەرگە دەگەن وزگەشە, ەرەكشە كوزقاراس قالىپتاسقان.
«قازاق قوعامىندا قازاق ايەلىنىڭ الەۋمەتتىك ەركىندىگى «قىز سالتاناتى», «ايەل سالتاناتىنان» كورىنەدى. اقجۇنىس, بايان, قىز جىبەك, قۇرتقا, نازىم, ەڭلىك, ايماننىڭ شىنايى ماحاباتتارى مەن سۇلۋلىعى قازاق ەپوسىنىڭ عانا ەمەس, شىعىس حالقىنىڭ ەپوسىنىڭ ليريكالىق وبرازىنا اينالدى. قىز-كەلىنشەكتەر بوي تۇزەپ, ءسان-سالتاناتپەن ءجۇردى. كوش كەزىندە اۋىلدىڭ سىيلى بايبىشەسى, ەركە, سۇلۋ قىزدارى كوشتىڭ الدىنا جۇرە بەرگەن. سەبەبى ەر ادامدار, اۋىل اقساقالدارى كوشتەن بىرنەشە شاقىرىم وزىپ كەتكەن, كەيدە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, جولدا كىدىرىپ, كوشتەن كەش قالىپ, ارتىنان كوش ۋاقىتشا توقتاعان كەزىندە قۋىپ جەتكەن», دەيدى ت.قارتاەۆا.
بالا كەزدەن ماحاببات پەن مەيىرىمگە قانىپ وسكەن قىز بالاسىنان بولاشاقتا تۋعان ەلى مەن جەرىن سۇيەتىن, ءوز شاڭىراعىن ارداقتايتىن, بالالارىن جاقسى كورەتىن قامقور انا, قايراتتى جان, نازىك ارۋ شىعاتىنى ءسوزسىز. ءدال وسى سەبەپتى قىز تاربيەسىندە ونىڭ جاقسى بولىپ ءوسۋى ءۇشىن وسكەن ورتاسى مەن بىرگە جۇرەتىن قۇربى-قۇرداستارىنىڭ, دوس-جاراندارىنىڭ دۇرىس بولۋىن قاداعالاعان. قازاقتىڭ «قىزىڭ وسسە, قىزى جاقسىمەن اۋىلداس بول», «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەگەن ناقىل سوزدەرى سول ءومىر تاجىريبەسىنەن الىنعاندىعىن كورەمىز.
تاريحشى تاتتىگۇل قارتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, بەلگىلى اسكەري زەرتتەۋشى ابۋباكىر ديۆاەۆ 1880 جىلدارى سىر بويىنا جاساعان ەكسپەديتسياسى كەزىندە وتباسىلىق ءتالىم-تاربيەگە قاتىستى ىرىم-تىيىمداردىڭ بىرقاتارىن پەروۆسك ۋەزىنىڭ قازاعى مۇحامەدالي شاحمۇراتوۆتان جازىپ العان. زەرتتەۋشىنىڭ «پريمەتى...» اتتى كىتابىندا (1896) قىز بالا تاربيەسى مەن تىيىم جۇيەسىنە قاتىستى مالىمەت بىلاي دەپ كەلتىرىلەدى:
«قىز بالا بوساعاعا وتىرمايدى, ياعني الدىڭعى بۇرىشقا, ادەتتە «اقسۇيەك» سۇلتان تەگىنەن شىققان ادامدار مەن قارتتار وتىراتىن قۇرمەتتى ورىنعا وتىرادى. بويجەتكەن قىزعا اۋلەتتىڭ ۇلمەن بىرگە تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىندە قارايدى جانە سوعان وراي, وعان قۇرمەت جاسايدى. جالپى العاندا, ونى قۇرمەتتەيدى. قازاقتار وزدەرىنىڭ بويجەتكەن قىزعا دەگەن قۇرمەتىن ايقىن كورسەتەتىن ىرىم قالىپتاستىرعان, بۇل – قۇرمەت جونىندەگى ەرەجە, سونىمەن بىرگە ومىردە باسشىلىققا الىناتىن كەڭ تارالعان تۇجىرىمعا اينالعان, مۇنى ورىنداماعان ءۇي قوجاسىن باقىتسىزدىق, جوعارىدان جازا كۇتەدى».
ءسوزىمىزدى تۇيىندەي كەلە, قىز بالا تاربيەسى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. ياعني, بولاشاق جاس ۇرپاقتى ادامگەرشىلىگى مول, يماندى, ونەگەلى, ونەرلى ەتىپ تاربيەلەۋ – قازىرگى وتباسىنا ۇلكەن مىندەت. بۇگىنگى قازاق وتباسى تاربيەنىڭ نەگىزى رەتىندە ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى نەگىزگە الاتىن بولسا, ۇتىلمايتىنى انىق.
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
