داعدارىس تالانتتى جاستاردىڭ شەتەل اسۋىنان, مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ينستيتۋتتاردىڭ شىنايى ەمەس باسەكەسىنەن, قوعامنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنەن «فيلولوگيالاندىرۋ» مەن «سۇحباتتاسۋدى» ىعىستىرىپ, وقىتۋدىڭ راسىمدەۋ مەن «تەستىلەۋىنە» قوعامداعى مۇددەلىلىك پەن سۇرانىس اراسىنداعى دۇرىس تەڭگەرمەشىلىكتىڭ بۇزىلۋىنان, ىرگەلى قۇندىلىقتار مەن قوعامدىق ىزگىلىككە دەگەن قۇرمەتتىڭ ازايۋىنان كورىنىپ وتىر.
ادەتتە, ءجيى ورىن الىپ تۇراتىن تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ قورقىنىشى بار. بىراق قوعام مەن ازاماتتاردىڭ رۋحاني, ياعني زيالىلىق, مورالدىق, پسيحولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ العىشارتى بولىپ تابىلاتىن رۋحاني قاۋىپسىزدىك بارىنەن ماڭىزدى ءارى ونىڭ وتكىرلىگى دە باسىم. رۋحاني قاۋىپسىزدىك دەگەندە, مادەني قۇندىلىقتاردىڭ تاريحي قالىپتاسقان نورمالارى شەڭبەرىندە ساقتالۋىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل نورمانىڭ بۇزىلۋى ۇلتتىق اپاتقا, قوعامنىڭ تۇتاس جۇيە رەتىندە ىدىراۋىنا اكەلىپ سوعادى.
تاريح تەرەڭىنەن تامىر تارتاتىن فيلوسوفيامەن, ادەبيەتپەن, تىلمەن بايىپ, دامي تۇسكەن گۋمانيتارلىق ءبىلىم رۋحاني قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى شارتى جانە ي.يلين ايتقانداي, حالىق ۇلىلىعى مەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ دە كەپىلى بولادى. تاريحتان, تىلدەن, فيلوسوفيادان, ادەبيەتتەن, ءداستۇر مەن سالتتان, پسيحولوگيادان قۇرالاتىن گۋمانيتارلىق ءبىلىم ۇلتتىق مادەني قۇندىلىقتاردى, ونىڭ ۇستانىمدارى مەن ءمان-ماعىناسىن, فورماسى مەن مازمۇنىن بولاشاققا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى مەحانيزمى. مادەنيەت پەن ءبىلىم اراسىنداعى ديالەكتيكالىق بايلانىس, اسىرەسە, قوعامنىڭ رۋحاني احۋالىنا ءبىلىمنىڭ اسەر ەتۋ مۇمكىندىگى بۇگىن ونى رەفورمالاۋدىڭ تەوريالىق جانە ادىستەمەلىك نەگىزىن جاسايدى. ءبىلىم بەرۋدى ۇلتتىڭ رۋحاني قاۋىپسىزدىك فاكتورى دەپ ءتۇسىنۋ جەكە ادامدى جان-جاقتى دامىتۋ مەن مادەنيەت ساباقتاستىعىن ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنىڭ تاريحي ماڭىزى وراسان. بۇل – قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ويلاۋدىڭ ەۆوليۋتسياسى. ەلباسىنىڭ حالىققا جولداعان قۇندى, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قۇجاتتارى تاريحي قاجەتتىلىك دەپ سانايمىز. مەملەكەت پەن ادام ءومىرىنىڭ بارلىق قىرلارىنا زاماناۋي ۇستانىم تۇرعىسىنداعى دانا كوزقاراس الەم نازارىن اۋداردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نەگىزگى يدەياسى ۇلتتىق ءداستۇردى جانە قازاق حالقىنىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتاي وتىرىپ, كوشتەن قالماي ءومىر سۇرۋگە, ۋاقىتقا قاراي وزگەرە, جاڭعىرا, جاڭارا بىلۋگە سايادى. ۇلكەن قوعامدىق, ساياسي, مادەني تامىرى بار قازاقستاندا بارلىعىن دا جۇزەگە اسىراتىن الەۋەت جەتكىلىكتى.
ەلباسى اتالعان ماقالادا ەل نازارىن تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا اۋدارادى, ويتكەنى ونسىز مەملەكەت تۇعىرىن بەكىتە, نىعايتا المايمىز. بولاشاقتى كەڭىنەن ويلاعان دانا باعدارلامادا قوعام دامۋىنىڭ بارلىق جاعى قامتىلعان. ەلباسى بۇرىننان ايتىپ كەلە جاتقانداي, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان-اق قولعا الىنعان ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالار رۋحاني جاڭارۋسىز, دامۋسىز, قوعامدىق سانانىڭ جاقسى جاققا قاراي وزگەرۋىنسىز تولىق جۇزەگە اسپايدى. ءبىز مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن عاسىرلار بويى قوعامدىق دامۋدىڭ ناتيجەسى بولماق ۇلتىمىزدىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىن, پراگماتيزمدى, ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگىن, بىلىمگە باس قويۋدى, قازاقستاننىڭ ەۆوليۋتسيالىق دا-مۋىن جانە سانانىڭ اشىق بولۋىن قولدايمىز. باعدارلامالىق ماقالادا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ وسى عاسىر مەن الداعى جۇزجىلدىقتا قالاي بولۋى كەرەكتىگى ناقتى كورسەتىلگەن. سوندىقتان ۇلتتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, مىنەز-ق ۇلىقتاعى تاپتاۋرىن بولعان ادەتتەردى جاقسىلىققا قاراي وزگەرتۋ ءۇشىن ايقىن جوسپارلار بەلگىلەندى. كەيدە كوپتەگەن ىستەر ورىندالمايتىنداي, ءتىپتى مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەنىمەن, حالقىمىزدا «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى» نەمەسە «اسىقپاعان اربامەن قويان الادى» دەگەن ماتەلدەر تالاپتانساق, ۇمتىلساق الىنبايتىن اسۋ جوق ەكەنىن مەڭزەيدى.
تابىستى جۇمىس پەن مانساپتىق ءوسۋدىڭ ىرگەتاسى بولاتىن جوعارى دەڭگەيلى ءبىلىم جاستار ءۇشىن كەيىن ءوزىنىڭ ماماندىق قىزمەتىن جەڭىل اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. سوعان وراي پەداگوگيكالىق ءبىلىم امبەباپ بازا بولادى دا, ءوز بەتىنشە وقۋ مەن ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرىپ وتىرۋ قوندىرماعا اينالادى. تامىرى تەرەڭگە كەتكەن اعاشتىڭ ءدىڭى دە, بۇتاعى دا ءىرى بولماق. سوندىقتان, قوعامدا ءومىردىڭ زاڭىمەن زەينەت دەمالىسىنا شىققان مامانداردىڭ ورنىن اۋىستىراتىن جاڭا كاسىبي كادرلار بولۋى ءۇشىن ءبىلىم سالاسىندا الدىن الا ويلاستىرىلعان ساياسات بولماي, ناتيجەگە جەتۋ مۇمكىن ەمەس. جوعارى وقۋ ورنى گۋمانيتارلىق ينتەلليگەنتسيانى تاربيەلەۋدە مەملەكەتكە قولعابىس, كومەكشى بولۋى ءتيىس. كوپتىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن بىلىكتى دارىگەر, زاڭگەر, بيولوگ بولۋ جەتكىلىكسىز, الدىمەن ادامگەرشىلىكتى ءپىر تۇتقان ازامات بولۋى ءتيىس, قىسقاسى, قوعامعا الدىمەن ادام, سوسىن مامان كەرەك. ول ءۇشىن گۋمانيتارلىق ءبىلىم سالاسىندا جان-جاقتى ىسىلعان, بويىنا ۇلتتىق نەگىزدەگى رۋحاني ءنار جيناعان ادامنىڭ عانا مايلىق-سۋلىعى بىردەي بولماق. جاس ۇرپاق بويىنا مۇنداي قاسيەت تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا سەكىلدى پاندەر ارقىلى ەگىلەتىنىن ءبىز, پەداگوگتار بىلەمىز. دارىگەردىڭ اياقاستى جىبەرگەن قاتەسى وتە قايعىلى جاعدايلارعا سوقتىراتىنى ايان, ال ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى پەداگوگتار جىبەرگەن قاتەنىڭ قاسىرەتىن كوزگە ەلەستەتىپ كورىڭىز. ۇستازدار تۇتاس ۇرپاقتى تاربيەلەيدى, ال ولار جىبەرگەن قاتەدەن قوعامدى العا اپاراتىن, ونىڭ تىرەگى بولاتىن ازامات قالىپتاسپايدى, تەك ستاتيستيكالىق ماڭىزى بار قۋىس كەۋدە ادامدار عانا ءوسىپ شىعادى.
بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا توقتاۋسىز جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار كوپشىلىكتى دابىل قاقتىرارداي ويلاندىرىپ وتىر. اسىرەسە, تاريح, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, قۇقىق نەگىزدەرى, ەكونوميكا نەگىزدەرى, مادەنيەتتانۋ, ەتيكا سەكىلدى گۋمانيتارلىق بلوكتىڭ باعىتىن قايتا باعالاۋ قيىن. گۋمانيتارلىق پاندەر توپتاماسىنىڭ ساعاتتار سانىن بىرەسە ازايتادى, بىرەسە قوسادى نەمەسە ءتىپتى وقۋ جوسپارىنان الىپ تاستايدى. ال بۇل پاندەر ويلاۋ مەن سانانى قالىپتاستىرىپ قانا قويمايدى, جاس ۇرپاققا وزىندىك ۇعىنىقتى تىلمەن جىگەر بەرەدى, بويىنا ەڭبەك ءدانىن سەۋىپ, ماقساتتىلىققا تاربيەلەيدى. گۋمانيتارلىق پاندەر ادامنىڭ ەركىن ويى مەن تىلىنەن باستاۋ الىپ, وعان بايىپ, مول تاجىريبەمەن قايتىپ ورالادى. گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ رۋحاني قاۋىپسىزدىكتەگى قاسيەتتى مىندەتى دە وسى بولسا كەرەك. ءبىلىمنىڭ اۋقىمدىلىعى (فيلوسوفيا), ويلاۋ مادەنيەتى ء(تىل ءبىلىمى مەن تاريح) كەز كەلگەن ماماندىقتى تەز يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «جان نەمەن سۋسىندايدى؟» دەگەن سۇراققا دانىشپان سوكرات تا «ارينە, بىلىممەن» دەپ جاۋاپ بەرگەن عوي.
دارىگەر اعزانى ەمدەيدى, ال ءبىز ونىڭ ساناسىن قالىپتاستىرامىز, ازاماتتىق ۇستانىمىن قورعاي بىلۋگە, قوعامعا الەۋمەتتىك تۇرعىدان پايدالى بولۋعا ۇيرەتەمىز, وقىتىپ, دايىندايمىز. جاستار وزدەرىنە قويىلعان «سەن قوعامعا قانداي پايدا اكەلدىڭ, قانداي ۇلەس قوستىڭ؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەردە, بوس سەندەلىسپەن ەشتەڭە بىتپەيتىنى تۋرالى ويلانۋى, شيرىعۋى ءتيىس. جاڭالىعى دا, ۇسىنىسى دا كوپ جاڭا الەمدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. جاستار ونى دەر ۋاقىتىندا ءتۇيسىنىپ, دۇرىس قابىلداۋى, وزگەلەردىڭ دە تۇسىنۋىنە ىقپال ەتىپ, كەرەك جەرىندە باعىت بەرگەنى دە ءلازىم.
جاس ۇرپاقتا بۇگىن ەلىمىزدىڭ, ولكەمىزدىڭ تاريحى, جەرلەستەرىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى جونىندە بىلسەم دەگەن تالپىنىس بار ما؟ ستۋدەنت تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ پاندەرىن وقۋدىڭ ارقاسىندا عانا قوعامداعى جانە جالپى الەمدەگى ساياسي ۇدەرىستەردى ءتۇسىنىپ, قوعام ىشىندەگى سەكىلدى مەملەكەتتەر اراسىندا بولىپ جاتاتىن تۇيتكىلدەردى اجىراتا الادى, جاھانداعى جانە قوعامداعى ماسەلەلەرگە ءوزىنىڭ ىرگەلى فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى. «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەندەي, اركىمنىڭ ۇشقان ۇياسى, سۋىن ءىشىپ, وتىن وتتاپ وتىرعان كىشى وتانى, ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى ادامدار ونىڭ بويىندا مەملەكەتتىك ءپاتريوتيزمنىڭ, مەملەكەتشىلدىكتىڭ ىرگەتاسىن قالايدى. وسى ورايدا ادامنىڭ ەلگە, تۋعان جەرگە دەگەن ءسوزى مەن ىسىنەن بىردەي كورىنەتىن, ايقايلاتقان ۇرانداردان ەمەس, جۇرەكتەن شىعاتىن ماحاببات ۇلگىسى تۋرالى ءبىر تاريحي ءسات ەسكە تۇسەدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, قوستانايلىق سەيىتقان تەمىرباەۆ بەرليندى العاننان كەيىن رەيحستاگ قابىرعاسىنا جانتالاسا: «قوستاناي-بەرلين. سەيىتقان تەمىرباەۆ. قازاق» دەپ جازعان ەدى. وسى ءۇش اۋىز سوزگە وتانعا, ءوزىنىڭ حالقىنا دەگەن ماحاببات, جاس جىگىتتىڭ ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى سىيىپ تۇرعان جوق پا؟
ءوزىنىڭ تۇرعان جەرىندەگى تاريحي-ولكەتانۋ ىسىنە نازار سالمايتىن, ءوز مەملەكەتىنىڭ, وبلىستىڭ, اۋداننىڭ, تۋعان اۋىلىنىڭ تاريحىنان حابارسىز مۇعالىم وقۋشىلارعا نە ايتادى, ولاردى پاتريوتيزمگە قالاي تاربيەلەي الادى؟ ماڭگۇرتتىككە ۇرىنباۋ ءۇشىن اركىم تاريحتى ءبىلۋى ءتيىس. قازىر ادامدى جان-جاقتان انتالاعان كوپ قاۋىپتىڭ باستىسى وسىعان سايادى. ول بۇگىنگى زامانداستار بويىنداعى ماقساتسىزدىقتان, جاۋاپسىزدىقتان, بىلىمسىزدىكتەن وي ارەكەتىنە دەگەن بويكۇيەزدىكتەن, نەمقۇرايدىلىق پەن ەنجارلىقتان, الەۋمەتتىك كەلەڭسىز قۇبىلىستارعا كونبىستىكتەن كورىنىس تابادى. وسىنىڭ بارلىعى دا جاس ۇرپاق تاربيەسىنە اسەر ەتپەي قويمايدى.
رۋحاني ءبىلىمدى ادام اسىل تاس سەكىلدى. اسىل تاس ۋاقىتتىڭ, جەلدىڭ, كۇننىڭ اسەرىنە مۇقالمايدى, سول سەكىلدى گۋمانيتارلىق جەتكىلىكتى ءبىلىم العان ادامنىڭ دا رۋحاني دىڭگەگىن بوتەن ناسيحات, جات اعىم سىندىرا المايدى. ءبىز, قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريحشىلارى مەن قوعامتانۋشىلارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان باستامالارىن قولدايمىز, سەبەبى ول ءار قازاقستاندىقتى قاناتتاندىرادى, الدىمىزداعى اسقارالى جۇمىستارعا جىگەرلەندىرەدى, ۇلتىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ كوركەيگەن بولاشاعىنا ۇمتىلدىرادى.
ايگۇل امانتاەۆا,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
ەليزاۆەتا ياروچكينا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
قوستاناي
