– سۇلتان ومار ۇلى, بۇگىندە بۇكىل الەم قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز جولىن تانىپ ءارى ودان ۇيرەنىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ ۇستانعان بەيبىتشىل ساياساتىن قالاي باعالايسىز؟
– ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ پەن قازاقستان حالقى بۇگىندە ءىرى دەرجاۆا سانالاتىن ەلدەر جاساي الماي وتىرعان دۇنيەگە قول جەتكىزدى. سەمەي پوليگونى جابىلدى. وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ, ادامزاتتى يادرولىق قاتەردەن قۇتقاردى. ادام بالاسىنىڭ مىندەتى بەيبىت ومىرگە ۇمتىلۋ ەكەندىگىن دالەلدەپ بەردى. ءتىپتى, سول كەزدەرى ەكونوميكالىق داعدارىستا تۇرعاندىعىنا قاراماستان, قازاقستان سىناقتاردى جالعاستىرۋدان باس تارتتى. وسىلايشا, قازاقستان ءوز جولىن تاڭدادى. ەلباسىمىزدىڭ سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى ول كىسىنىڭ ساياسي تۇرعىدان العاندا, دانالىعىن پاش ەتەدى. بۇل شەشىم قازاقستاننىڭ ەركىن ەل ەكەندىگىن ايعاقتايدى. مەن الەمدەگى ءتۇرلى حالىقارالىق فورۋمدارعا قاتىسىپ جۇرگەن اداممىن. ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى حالىقارالىق قوعامداستىق ەرەكشە سىيلايتىنىنا تالاي رەت كۋاسى بولدىم.
– يادرولىق پوليگون جابىلعاننان كەيىن پوليگون كەشەنىندە, ياعني كۋرچاتوۆتاعى بۇرىننان قالعان عىلىمي ۇيىمدار مەن نىسانداردىڭ بازاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق (ۇياو) قۇرىلدى. ورتالىقتا اتوم ەنەرگەتيكاسى, راديوەكولوگيا سالاسىنداعى اسا كۇردەلى جاڭا ماسەلەلەر شەشىلە باستاعان شىعار.
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ەڭ العاش قولعا الىنىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جويماي كەلە جاتقان جوبانىڭ ءبىرى – يادرولىق اتوم قارۋىن تاراتپاۋ جانە مۇلدە قولدانباۋ ماسەلەسى. ورتالىق عالىمدارى جۇمىستارىن وسى قاعيداعا وراي جالعاستىرا بەرەتىن بولادى. وسى جىلدارى ۇياو ماماندارى حالىقارالىق ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ, يادرولىق سىناقتار وتكىزۋ ينفراقۇرىلىمىن جويۋ بويىنشا كوپتەگەن كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشتى. يادرولىق قارۋ سىناقتارىنىڭ زالالدارىن جويۋعا ارنالعان قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى, رەسپۋبليكادا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي-تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق, كادرلىق بازا قۇرىلدى. ەلدە بەيبىت اتوم دامىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن قارىم-قاتىناستار ىلگەرىلەي باستادى. قازاقستان – جاپونيا ىنتىماقتاستىعىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى بىرلەسكەن باعدارلامالار بويىنشا اتومدىق-ەنەرگەتيكالىق رەاكتور قوندىرعىلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە وراي جوعارى تەمپەراتۋرادا گازبەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتورلار تەحنولوگيالارىن دامىتۋمەن قاتار, باسقا دا كۇردەلى تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەر جۇزەگە استى. ىنتىماقتاستىق ناتيجەسىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر بازاسى جەتىلدىرىلىپ, جاڭا قوندىرعىلار مەن قۇرىلعىلار ازىرلەندى, كۇردەلى ىزدەنىستەر جۇرگىزۋ تاجىريبەسى بار بىلىكتى عىلىمي جانە تەحنيكالىق كادرلار سانى ارتتى.
اتوم سالاسى مەن عىلىمداعى كادرلىق الەۋەتتى ساقتاۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ءتۇرلى باعدارلامالار اياسىندا تاعىلىمدامالار مەن كۋرستار ۇيىمداستىرىلىپ, سەمينارلار وتكىزىلۋدە. كۋرچاتوۆتاعى «كتم توكاماگى» جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قولعا العان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ديرەكتورى, عالىم ەرلان باتىربەكوۆ پرەزيدەنتتىڭ بۇل جوباسىن ەكسپو-2017 كورمەسىندە تانىستىردى. بۇل ماتەريالتانۋ سالاسىنداعى مىندەتتەردى شەشۋگە ارنالعان الەمدەگى جالعىز «توكاماك» ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. مەنىڭ ويىمشا, بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى – تەرمويادرولىق سينتەز. عالىمنىڭ قولعا العان جۇمىسى ەلباسىنىڭ «الەم. ءحXى عاسىر» مانيفەسىندە جازىلعان بەيبىت ساياساتقا ساي ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سەبەبى, عىلىم باسقا ماقساتقا قىزمەت ەتپەۋى ءتيىس. بەيبىت باعىتتا بولۋى شارت.
ءبىزدىڭ بيىلعى كونفەرەنتسيادا ءتۇرلى ەلدەردەن كەلگەن عالىمدار «راديواكتيۆتى لاستانعان اۋماقتاردى وڭالتۋ جانە جەرلەردى شارۋاشىلىق اينالىمىنا بەرۋ», «يادرولىق سىناقتار جۇرگىزىلگەن جەرلەردەگى قازىرگى راديوەكولوگيالىق احۋال, ونىڭ دامۋ قارقىنى مەن بولجامى», ء«تۇرلى ەكوجۇيەلەردەگى راديونۋكليدتەردىڭ جىلىستاۋ ەرەكشەلىگى», «ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەردەگى راديواناليتيكالىق ادىستەر» تاقىرىبىندا باياندامالار جاسادى. سونداي-اق, «بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىن قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرۋ بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك جۇمىستار كەشەنىن جۇرگىزۋ» اتتى ءۇش تومدىق مونوگرافيالىق كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. مۇندا پوليگون جابىلعاننان بەرگى 25 جىلدا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى كەڭىنەن جازىلعان.
– كۋرچاتوۆتىق عالىمدار سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز جەرلەرىن رەسميلەندىرۋ قاجەت دەگەن باستاما كوتەرگەن ەدى. پوليگون سىناقتارى ءۇشىن بولىنگەن 18,5 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر بۇل تىم ۇلكەن اۋماق. سوندىقتان دا, ونىڭ ءبىراز بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قايتارىلدى ما؟
– 1947 جىلدارى عالىمدار سىناق پوليگونىن جاساۋ ءۇشىن قانشا شارشى شاقىرىم جەر قاجەتتىگىن ناقتى بىلگەن جوق. سوندىقتان دا, ماسكەۋلىك عالىمدار پوليگون ءۇشىن قازاق ەلىنەن اسا كولەمدى جەر سۇراعان. ال كسرو-دا جەر جەتەدى. ءبىز سولاردىڭ قۇرامىندا بولعاندىقتان, قازاق جەرىنىڭ قوماقتى بولىگى بەرىلە سالعان. ال اقش-تىڭ نەۆاداسىنا پوليگون ءۇشىن سەمەي پوليگونىنان مۇلدە از جەر بولىنگەن. سول سەبەپتەن, ارتىق الىنعان جەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىگى تولىق ەسەپكە الىنعان سوڭ قايتارىلۋى ءتيىس دەگەندى عالىمدار ايتىپ وتىر. قر ۇياو-عا قاراستى رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى سەرگەي لۋكاشەنكو زەرتتەگەندەي, بۇگىندە 5250 شارشى شاقىرىم پوليگون جەرى تەكسەرىلىپتى. ونىڭ ءۇش مىڭى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى دەپ تانىلعان. ۇياو عالىمدارى زەرتتەپ, بەكىتكەن بۇل اۋداندى ماگاتە وكىلدەرى كەلىپ تاعى ءبىر مارتە تەكسەردى. ارينە, قاراپايىم حالىق رادياتسيادان ابدەن قورقىپ قالعان. ولار پوليگون دەپ كەلگەن جەرلەر اياق استىنان قالاي تازا بولىپ شىقتى دەپ وتىر. مەن ايتار ەدىم, بۇل جەرلەر اۋەل باستا لاستانباعان. سوندىقتان دا تازا.
جەر وتە كوپ بەرىلگەندىكتەن, بۇل جەرلەرگە رادياتسيالىق جاۋىن جاۋىپ, رادياتسيالىق بوران سوقپاعان. بىراق, شىن مانىندە, قاۋىپتى جەرلەر بار. وندا رادياتسيا مولشەرى وتە جوعارى. ماسەلەن, شاعان وزەنىنىڭ 10-ىنشى شاقىرىمى. بۇل تۇس پوليگون اۋماعىنا جاقىن ورنالاسقانمەن, سوناۋ 1947 جىلدان بەرى رەسمي تۇردە ەنگىزىلمەگەن. عالىمدار وسىنى قازىرگى ۋاقىتتا رەسميلەندىردى. الداعى ۋاقىتتا الەمنىڭ قىزىعۋشىلىعى سەمەي پوليگونىنا شىنىمەن ارتا تۇسپەك. قازىردىڭ وزىندە ساياسي قايراتكەرلەر, ديپلوماتتار, زەرتتەۋشى عالىمدار لەگى تولاستاماۋدا. جاقىندا بۇۇ-نىڭ 26 ستيپەندياتىنان تۇراتىن توپ كەلىپ قايتتى. ولاردىڭ بارلىعى دا بەرىلگەن نۇسقاۋلىقتار بويىنشا, سىناق پوليگونىنىڭ جۇرۋگە بولاتىن رۇقسات ەتىلگەن جەرلەرىمەن عانا ءجۇردى.
– بۇۇ ەلباسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ادامزاتتىڭ يگىلىگىن ويلاعان ساياساتىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا زور العىسىن ايتادى. بەيبىت اتومدى حالىق يگىلىگىنە وراي دامىتۋ دا بۇگىنگى كۇندە اسا وزەكتى. وتكەن كۇننىڭ ەلەسىنە قامالماي, وزىق عىلىمعا, ساپالى بىلىمگە قاراي ۇمتىلعان دۇرىس دەپ بىلەمىز... جاقىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق اقش-تىڭ «اراگون» ۇلتتىق زەرتحاناسىمەن بىرلەسىپ, رەاكتورلارداعى وتىننىڭ قۇرامىن ارالاستىرۋ جونىندەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادى. بۇل جوبا اياسىندا ورتالىق عالىمدارى رەسەيلىكتەرمەن قوسىلا وتىرىپ ءۇش رەت تاجىريبەلىك جۇمىستارىن دا وتكىزدى. ەرلان باتىربەكوۆ باستاعان قازاقستاندىق عالىمدار اەس-ءتى دامىتۋدا وزگە دە شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرلەسىپ, تىڭ جۇمىستاردى قولعا الىپ جاتىر. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
راۋشان نۇعمانبەك,
جۋرناليست
سۋرەت:
ايداربەك عازيز ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
