مەركى – شۋ اڭعارىندا جاتقان وبلىستىڭ كىشكەنتاي كوشىرمەسى ىسپەتتەس ءوڭىر. مۇندا اسقاقتاعان الاتاۋ, تاۋدان ارقىراي, كۇركىرەي, كوبىكتەنە اعاتىن وزەندەردى دە, كىلەمنىڭ تۇگىندەي قۇلپىرعان كوكمايسانى دا كورەتىنىڭىز انىق. تۇيەنىڭ تۇلەگەن كەزىندەگىدەي ويدىم-ويدىم تاقىر دا, ءتورت قۇبىلانىڭ قاي جاعىنان جەل سوقسا دا قۇمى اسپانعا كوتەرىلەتىن نەمەسە سەكسەۋىلدىڭ تۇبىنەن سايا تاباتىن جال-جال قۇمدى ءوڭىر دە وسىندا.
مەركى اۋماعىنداعى الاتاۋدىڭ مۇيىزدىقارا, قارااۋىز, قۇمبەل, قاسقاسۋ, ۇڭگىرلى, ساندىقتاس, شايساندىق, مولالى تاۋلارى مەن سول زاڭعارلاردىڭ قارلى شاتقالدارىندا جىلدار بويى جاتقان مۇزارتتاردان باستاۋ العان بۋىرقانعان وزەندەر ءوڭىردىڭ بارلىق تابيعاتىن قالىپتاستىرعان. وسى تاۋلاردىڭ قويناۋىنداعى جايلاۋلاردى كورگەنىڭىز بار ما؟!
سوڭعى جىلدارى ساندىقتاس جايلاۋىنا ءجيى بارعان جايىمىز بار. بۇل مال جايىلىمى عانا ەمەس, تۇنىپ تۇرعان تاريحتىڭ جايلاۋى. تاقيا, قارقالقا جايلاۋىنداعى عاجاپ كورىنىستەردى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بيىك تاۋ باسىنداعى كوككولدىڭ عاجاپتارى كىمدى بولسا دا ءتانتى ەتەرى ءسوزسىز. بۇل كولدى كوپشىلىك ءارتۇرلى اتايدى. ءبىرى – «اۋليەكول» دەسە, ەندى ءبىرى – «ايداھار كولى» دەيدى. «كوككول» دەيتىندەرى باسىمىراق. نەگە بۇل كولدىڭ اتى كوپ؟ ول بولەك اڭگىمە. وسى كولدىڭ جان-جاعىنان جامىرايتىن مەركى, اسپارا, قاراقىستاق, مىقان, كولتوعان سەكىلدى تاعى دا باسقا وزەندەردى جاعالاي بيىككە كوتەرىلگەن سايىن جەر جۇماعىنىڭ بار ەكەنىنە سەنەسىز! كوك اسپان مەن كوك شالعىندى جەر استاسىپ كەتكەندەي. ءتۇپ-ءتۇزۋ نەمەسە مىڭ بۇرالعان اققايىڭ, قاراعاي, شىرشا, تاعى دا باسقا ورمان اعاشتارىنىڭ سامال جەلمەن تەربەلگەنىن كورۋدىڭ ءوزى كەرەمەت ەمەس پە؟! ءشوبى بەلىڭىزدەن اساتىن الاڭقايلار ءجيى كەزدەسەدى. جەر باۋىرلاي وسەتىن سان ءتۇرلى گ ۇلىنە كوزىڭىز تويمايدى. بۇل جەردە ات شالدىرىپ, سارى قىمىزدى سىمىرە ىشسەڭىز, بويىڭىزعا ولشەۋسىز قۋات قۇيىلاتىنى انىق. اۋاسىن ايتساڭىزشى! كەرىمسال, ساف اۋانى جۇتقانىڭىزدا ءسىزدىڭ ماس بولماسىڭىز ەكىتالاي. تابيعاتتىڭ مۇنداي اياسىندا تەك عاجايىپ تولعانىس, شىعارماشىلىقتىڭ اسىلى ومىرگە كەلەتىنىن, شالقىپ, كوڭىلىڭىز تاسيتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
قىرعىز بەن قازاقتىڭ ورتاق جايلاۋى بولىپ كەلگەن اتاقتى سۋسامىر مەن مويىنقۇم, ويراندى مەن اسپارا ورتاسىندا جاتقان مەركى, قوراعاتى, سۇرات, قاراقىستاق, تاعى دا باسقا كىشىگىرىم وزەندەر مەن كوككول, كولتوعان, مىقان سياقتى كولدەردى جاعالاي قونعان مەركىلىكتەر جەر بەتىندە وزدەرىنىڭ تۋعان وڭىرىنەن عاجاپ ولكە جوق ەكەنىن ءجيى ايتادى. ونى جوققا شىعارۋ قيىن.
مەركىدە جاراتىلىسى وزگەشە بۇلاقتار مىڭداپ سانالادى. سوندىقتان بولسا كەرەك, مەركى ءوڭىرىن كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «بۇل ولكەنى ەرتەدەگى ساياحاتشىلار مەن تاريحشىلار «مىڭبۇلاق» دەپ اتاعان دەگەندى ايتادى. بۇل اتاۋدى مەركىدەن ەكى ءجۇز شاقىرىم جەردە, الاتاۋ بوكتەرىندە ورىن تەپكەن جۋالىلىقتار دا وزىنە بالايتىنىن ەسكە الاتىن بولساق, وي قوزعايتىن كوزقاراستار بار ەكەنى انىق. قىتايدىڭ بۋددا ميسسيونەرى سيۋان-تسزاننىڭ جازىپ قالدىرعان مىنا سوزدەرىنە نازار اۋدارايىق. «تسيان-تسيۋنان (قىتايلىقتار مەركىنى ەرتەرەكتە وسىلاي اتاعان – اۆت.) ەلدى مەكەنى 200 لي اۋماقتى الىپ جاتىر, وڭتۇستىگىندە باسىن قار شالعان تاۋ, قالعان ءۇش جاعىندا تەپ-تەگىس دالا جاتىر. مۇندا جەر دىمقىل, توعايى قالىڭ, كوكتەم ايلارىندا گۇلدەرى بەزەندىرىلگەن جىبەك ماتا سەكىلدى. بۇلاقتاردىڭ سانى مىڭعا جەتەدى. سوندىقتان, ول جەر وسىنداي اتاۋعا يە. ءارى وندا كول بار...». قازاقستاندىق شىعىستانۋشى يۋ.ا.زۋەۆ جاپون تىلىندە جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەكتەردەن مەركىگە قاتىستى مىنانداي جايتتاردى بىزگە جايىپ سالادى: «مەركى قالاسىنىڭ كونە اتاۋى مىڭبۇلاق (كونە تۇركى تىلىندە بين-يۋل, قىتاي تىلىندە تسيان- تسيۋان). باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن. وندا 618 جىلدان باستاپ جەتىسۋداعى سوعدىلىق جانە ورتاازيالىق مەملەكەتتەردى باسقارۋ مىندەتى جۇكتەلگەن تون جابعۋ قاعاننىڭ ورداسى ورنالاسقان. 629 جىلى مىڭبۇلاقتا (مەركىدە) بۋددالىق موناح سيۋان-تسزيان بولعان. ول 729 جىلى شىعىس تۇركىستاننان شىعىپ ىستىقكولگە جەتكەنىن, ودان سوڭ تۇركىلەر مەكەنى بالاساعۇنعا كەلگەنىن ايتادى. بالاساعۇننان شىققانان كەيىن ايالداعان جەرى مىڭبۇلاق القابى بولعانىن, تۇركىستانعا جەتكەنشە تالاس وزەنىنەن وتكەنىن, تارازعا ات باسىن تىرەگەنىن, يسفيدجاپتا, شاش قالاسىندا بولعانىن جازادى. ونىڭ مەركىگە مىندەتتى تۇردە كەلەتىندىگىن, سەبەبى ول كەزدە بۇل وڭىردە سول كەزدىڭ ساياحاتشىلارى توقتايتىن مەركى, اسپارا, قۇلان سياقتى ءىرى قالالارى مەن قورعاندارى بار ەكەنىن ەسكە الساق, «مىڭبۇلاق» دەگەن اتاۋدى مەركى جەرىنە بايلانىستى ايتسا كەرەك. «... وڭتۇستىگىندە باسىن قار شالعان تاۋ, قالعان ءۇش جاعىندا تەپ-تەگىس دالا جاتىر» دەگەن سۋرەتتەۋدەن-اق بۇل مەركى ءوڭىرى ەكەنىن جازباي تانيسىز. جۋالىنى «مىڭبۇلاق» دەپ اتاعانىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مۇندا دا مىڭ بۇلاق بار.
وڭىردە جەر بەتىندە جانە استىندا ارناسى بار وزەندەر از ەمەس. مۇنداي وزەندەر مەركى جەرىندە بارشىلىق. تەك تاۋدان باستاۋ الاتىن وننان اسا وزەن بار. سولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى شۋعا بارىپ قوسىلاتىن قوراعاتى جانە وعان كەلىپ قۇيىلاتىن ۇزىندىقتارى ءجۇز شاقىرىمنان اساتىن مەركى, اسپارا وزەندەرى. باتىستان شىعىسقا قاراي, قۇمدى جاعالاي اعاتىن قوراعاتى وزەنىنىڭ جاراتىلىسى دا قىزىق. تاۋدان باستاۋ الاتىن وزەندەردىڭ جەر استىنا ءسىڭىپ, ودان جازىق دالادا مىڭ-مىڭ بۇلاق بولىپ جەر بەتىنە قايتا شىعاتىنى ايتپاسادا تۇسىنىكتى.
مەركىنى «مىڭبۇلاق» دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار ەكەنىن وسى ءوڭىردى كوپ زەرتەگەن عالىم ايمان دوسىمباەۆا مەن ءوڭىر سۋ كوزدەرى, تابيعاتى تۋرالى وتە دالەلدى ءارى جان-جاقتى دايەكتەر مەن دەرەكتەر كەلتىرگەن پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆ پەن ەرمەك ساۋرانباەۆ بەكىتە تۇسەدى. ولكەتانۋشى ەرمەك ساۋرانباەۆ مەركى سۋ كوزدەرى ءتورت دەڭگەيدەن باستاۋ الاتىنىن ايتادى جانە دالەلدەيدى. تۋعان جەردىڭ تابيعاتىن وتە جەتىك بىلگەن, تىلسىم تىرشىلىكتى ءوزى ارالاپ, ءوزى كورگەن, سودان وي تۇيگەن ول اقتىكەن, قوراعاتى وزەندەرىنىڭ جاراتىلىسىن ايتا كەلىپ, اۋداننىڭ قۇم بولىگىندە كىشىگىرىم كولدەردىڭ كوپ بولۋى سەبەبىن دە تۇسىندىرەدى. سۋى كوپ بولسا دا ونى ءتيىمدى پايدالانۋدى ماقسات ەتكەن مەركىلىكتەر ءتاتتى, كەڭەس, اسپارا, مەركى سياقتى سۋ قويمالارىن سالعان.
سۋدى پايدالانۋدا ەرتە زاماندا ءومىر سۇرگەن ادام ارەكەتتەرى مەن تابيعات سالعان سۋرەت ءىزى سايراپ جاتىر. اۋداننىڭ ورتالىعى مەن سولتۇستىگى جازىق بولىپ كەلگەنىمەن, تاۋدان باستالاتىن تەرەڭ-تەرەڭ سايلاردىڭ ارنالارى, قورعانداردى اينالدىرا قازىلعان ورلار ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ بەلگىلى ماقساتقا سۋ كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانعانىن اڭعارۋعا بولادى. ءتىپتى تاۋ قويناۋلارىندا ادام مەكەنى بولعانىن ايعاقتايتىن ۇڭگىرلەردى, اسپارا ماڭىندا مىس, التىن قورىتۋ پەشتەرىن سالۋدا دا سۋدى پايدالانعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ۇڭگىرلەر دە, پەشتەر دە وزەن ماڭىندا بولۋى وسىنى ايعاقتايدى. جەر بەدەرىنەن-اق بۇل وڭىردە جەر سىلكىنىستەرى بولىپ تۇراتىنىن بىلەسىز.
1983 جىلى اشىلعان مەركى شيپاجايىنان جوعارى 3-4 شاقىرىم جەردە ورىن تەپكەن رەسپۋبليكالىق سەيسمولوگيالىق باقىلاۋ جانە جەر سىلكىنىسىن بولجاۋ جۇيەسىنە كىرەتىن «مەركى» كەشەندى ستانساسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇندا 1770 جىلدان بەرى 6 بالدان جوعارى 14 رەت كۇشتى ءزىلزالا بولىپتى. بۇل وسى وڭىردە جەر قىرتىسىنىڭ ورنالاسۋ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى. اسىرەسە, 1865 جىلى تاريحقا «مەركى جەر سىلكىنىسى» دەپ ەنگەن ءزىلزالانىڭ كۇشى 8-9 بالعا جەتكەن. ونىڭ وزەگى مەركى كەنتىنىڭ ماڭى بولاتىن. ۇيلەر قيراپ, بيىك دۋالدارى قۇلاپ, قاراۋىلدا تۇرعان كۇزەتشىلەر مەن باسقا تۇرعىندار قازا تاپقان. ەڭ سوڭعى رەت 2003 جىلى 24 مامىردا قۇلاندا بولعان جەر سىلكىنىسى كورشى جاتقان مەركى اۋدانىنىڭ اۋىلدارىنا دا زالالىن تيگىزگەنىنىڭ كۋاسى بولعانىمىز بار. جەردىڭ ءالسىز سىلكىنىستەرى ءار ۋاقىتتا, ءتىپتى اي سايىن بولىپ تۇرادى دەسەم, ارتىق ايتپاعان بولار ەدىم. ماماندار, عالىمدار وسىلاي دەيدى. ىستىق ءارى شيپالى سۋدىڭ كوپ بولۋىن عالىمدار جەر قىرتىسىنىڭ سەيسمولوگيالىق ورنالاسۋىمەن بايلانىستىرادى.
مەركى اۋدانىنىڭ باستى بايلىعى – سۋ. سۋ بولعاندا دا قانداي دەسەڭىزشى؟! اعىن سۋمەن بىرگە ادام دەنساۋلىعىنا اسا پايدالى شيپالى سۋ كوزدەرى مۇندا كوپ. سوندىقتان دا مەركى سۋىنان ءنار, قۋات الۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن «مەركى» شيپاجايىنا جىل سايىن مىڭداعان ادام كەلىپ, سۋىنىڭ ءدامىن تاتادى. گەولوگتارعا «مەركى بۇلاقتارى» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى جەر استىنان اتقىلاعان شيپالى سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى 21-23 گرادۋس ىستىق. ونىڭ قۇرامىندا ناتري, فتور, سۋلفات, حلور, كرەمني قىشقىلى كەزدەسەدى. شيپالى سۋدىڭ زەرتتەلگەن قازىرگى تاۋلىكتىك قورى ورتا ەسەپپەن 354 تەكشە مەتر.
الاتاۋدان باستاۋ الىپ, جازىققا قاراي اسىعاتىن ءوڭىر وزەندەرىنىڭ ءبارى جانعا شيپا ەكەنىن عالىمدار دالەلدەگەن. ءالى ەمدىك قاسيەتتەرى انىقتالماعان سۋ كوزدەرى دە جەتكىلىكتى. سولاردىڭ قاتارىنا مىقان مەن كولتوعاندى قوسۋعا بولادى. بۇل ەكە-
ءۋىن دە «كول» دەپ تە, «وزەن» دەپ تە ايتۋعا بولادى. مىقان وزەنىنىڭ باسى وسى اتتاس اۋماعى 65-75 مەتر بولاتىن كولدەن, ناقتىلاي ايتساق, قايناردان باستاۋ الادى. كولتوعان دا اۋماعى 2-3 شاقىرىم, جارقاباقتارىنىڭ بيىكتىگى 5-8 مەتر بولاتىن الىپ قايناردان اعىپ شىعادى. الىپ قاينارلاردىڭ ورتاسى بۇلكىلدەپ, سۋى كوك اسپانعا اتقىلاپ جاتادى. وسىنداي شيپالى جانە اسحانالىق سۋ اۋدان اۋماعىندا قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا نەگىز قالاعان. اتاپ ايتقاندا, ساز بالشىق قۇمسۋدىڭ ارالاسۋىمەن پايدا بولعان.
جەر بەدەرىنىڭ ارقيلى بولعانى سياقتى, ونىڭ اڭى مەن قۇسى دا, وسىمدىگى دە ءارالۋان. وڭىردە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن اڭ دا, قۇس تا, وسىمدىك تۇرلەرى دە مول. مەركىنىڭ بيىك تاۋلارىن مەكەن ەتكەن ءبىر عانا ۇلار قۇستىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! « ۇلىتاۋعا باردىڭ با, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟» دەگەن ءسوز تىركەسى قالىپتاسقان. سوعان قاراعاندا ۇلىتاۋدا ۇلار قۇس بار ەكەن دەگەن سەنىم ساناڭىزعا سىڭگەن. شىندىعىندا, ادام كوزىنە تۇسە بەرمەيتىن ۇلار قارلى, شىڭدى ءۇش جارىم مىڭ مەتردەن بيىك تاۋلاردا مەكەندەيتىندىگىن ەسكە الاتىن بولساق, ۇلىتاۋ جەرىندە ونداي بيىك تاۋ جوق. قويىلىپ وتىرعان ساۋالدىڭ ماعىناسىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. ماسەلە, ساۋال « ۇلىتاۋعا بارىپ, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟» دەپ قويىلماسا دا, ۇلىتاۋدا ۇلار دەگەن قۇس بار ەكەن دەگەن سەنىم اركىمگە-اق ۇيالاعان. سول ۇلىتاۋمەن بىرگە اتى اتالاتىن ۇلار قۇس الاتاۋدىڭ شىڭدارىن مەكەندەيدى. ەرتەرەكتە الىس ەلدەردەن كەلگەن ساۋداگەرلەر بۇكىل كەرۋەنىن ءبىر جاپىراق ۇلار ەتىنە ايىرباستايتىن بولعان. سەبەبى, ۇلار ەتى بارلىق اۋرۋدان تازارتىپ, بويىڭا قۋات بەرىپ, ءومىرىڭدى ۇزارتاتىنىن ولار جاقسى بىلگەن. وسىنداي بايلىقتىڭ كوزى مەركىدە بار.
تاۋ كوگىندە ۇلارمەن بىرگە بۇركىت, سۇڭقار تۇقىمداس قۇستار قالىقتاسا, جەردە قاقپاق ءمۇيىزدى ارقار, اي ءمۇيىزدى تاۋتەكە, قورباڭداعان قوڭىر ايۋ, قار بارىسى, سىلەۋسىن, قاسقىر, تۇلكىمەن بىرگە, جازىقتا قويانىڭىز, قاراقۇيرىق, اقبوكەن مەن سارشۇناق, كۇزەن, تاسباقا, تاعى دا باسقا اڭ-قۇس مەكەندەيدى. مويىنقۇم قويناۋىنداعى كولدەردە اققۋدى كوگىلدىرىمەن ءجۇزىپ جۇرگەنىن كورسەڭىز, سۇلۋلىققا دەگەن ىڭكار سەزىمىڭىز شالقيتىنى ءسوزسىز. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قارا كوكقۇتاندى دا كورۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. ساندىقتاستىڭ ەلىگىن كورسەڭىز, جانۋاردىڭ سۇلۋلىعىنا كوزىڭىز تويادى. ەرتەدە بۇل دالادا بۇعى دا بولعان. الگى بۇل ءوڭىردى «مىڭبۇلاق» دەپ اتايدى ەكەن دەگەن قىتاي ساياحاتشىسىنىڭ جازىپ قالدىرعان جىلناماسىندا مىنانداي دا جولدار بار:
«...تۇرىك قاعانى جىل سايىن وسىندا كەلىپ, جازعى ىستىقتان پانالايدى. بۇل جەردە بۇعى كوپ. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ مويىنىنا قوڭىراۋلار تاعىلىپ قو-
يىلعان. ولار ۇركىپ, قاشپايدى. تۇرىك قاعانى ولاردى جاقسى كورگەندىكتەن ولتىرۋگە تىيىم سالعان. بۇعىنى ولتىرگەندەر قاتاڭ جازالانعان...». ول زاماننان بەرى كوپ ۋاقىت ءوتتى. مەركى جەرىن جاۋ دا, دوس تا باستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوپ سۋ اقتى, تاس قالدى. بىراق قالعان تاسىڭىز ءمۇجىلىپ قۇمعا اينالعانداي, اڭى مەن قۇسى دا بۇل وڭىردەن اۋىپ, جەر ۇيىعىن ىزدەپ كەتكەندەي. الگى جات ەلدىڭ ساياحاتشىسى كورگەن ەلىكتىڭ سىنىق تۇياعى عانا قالعانىنا وكىنەسىز. شۇكىر, جوق ەمەس, بار!
اڭ-قۇس, وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ كوپ بولۋىنا مەركى تابيعاتىنىڭ جايلى, توپىراعىنىڭ قۇنارلى ءارى ءارتۇرلى بولۋى ۇلكەن ىقپال جاساعان. جاۋىن-شاشىنى قالىپتى. تاۋ بوكتەرلەرىنىڭ توپىراعى قارا, قوشقىل, قىزىلقوڭىر بولۋى سالقىن اۋاعا ىڭعايلى وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ كوپ ونۋىنە اسەر ەتسە, جازىقتا سۇر, بوزعىلت قۇم-توپىراقتى بولىپ كەلۋى تاعى دا باسقا ءشوپ تۇرلەرىنىڭ وسۋىنە, ونۋىنە نەگىز قالاعان. از بولسا دا سازدى جەر دە بار. سۋ كوزدەرىنىڭ جەر بەتىنە جاقىن بولۋى تال-داراقتىڭ, جەمىس اعاشتارىنىڭ, وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ جاپىراق جايۋىنا نەگىز قالاعانى ءسوزسىز. مويىنقۇم ءوڭىرىنىڭ تۇلەيقۇم, سارقوبا, قاراقوبا جانە قوراعاتى وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ادام تاڭعالارلىق ءارتۇرلى ءشوپ وسەدى. بۇل ءوڭىردىڭ وسىمدىككە باي بولۋى زوولوگتاردى تاڭعالدىرىپ كەلەدى. اعاش تۇقىمداس وسىمدىكتەر – اساتاياق, يزەن, تەرىسكەن, اقتاسپا, جابايى ءجۇزىم, تاعى دا باسقالارى وسەتىن بولسا, بيدايىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى, اتقۇلاق, شاشىراتقى, قازتاڭداي, قۇلقايىر, جابايى جوڭىشقا, بەتەگە, جۋسان, بۇرگەن, ەسىرتكىلىك قاراقۋراي, قامىس, تاعى باسقالارى بىتىك. تاۋدا جانە ونىڭ بوكتەرىندەگى وسىمدىكتەر دۇنيەسى ءبىر الەم. ءيسى مۇرنىڭىزدى جاراتىن سارىمساق, جۋا, جەرسابىن, راۋعاشتى ايتپاعاندا, دولانا, قاراقاتتى اڭ-قۇس قانا ەمەس, ادام دا ءسۇيسىنىپ جەيدى.
مەركى جەرىن ارالاعان سايىن جاڭا وسىمدىكتى كورەم. وكىنىشتىسى, ولاردىڭ اتىن مەن دە, سول ءوڭىردىڭ ازاماتتارى دا بىلمەيدى. تۋعان جەردە وسەتىن قىزعالداققا دەيىن الدەبىر ناتۋراليستەردىڭ اتىن بەرۋى تاڭعالدىرادى. ءبىزدىڭ دالادا وسەتىن قىزعالداقتاردى «البەرت», «كاۋفمان», «رەگەل» قىزعالداقتارى دەپ اتاۋى ەشقانداي اقىلعا سىيمايدى. سوندىقتان دا ادام اتتارىن ۇلكەن ارىپپەن جازبايمىن. ءتىپتى, ءبىزدىڭ وڭىردە وسەتىن بايشەشەكتى «كورولكوۆ بايشەشەگى» دەپ اتاۋى-
نىڭ ءوزى تاڭعالارلىق؟!
مۇندا دارىلىك ءشوپ وتە كوپ وسەدى. ءبىر عانا قىرىقبۋىن (ەفەدرا) دارىلىك اسا قۇندى شيكىزات. بۇل شوپتەن «ەفەدەرين» اتتى ءدارى جاسالادى. وڭىردە بۇلاردان باسقا دا اسا باعالى دارىلىك شوپتەر كوپ وسەدى. سوندىقتان دا ەرتە كوكتەمنەن باستاپ, وزگە جاقتان كەلىپ, تاۋ, تاستى, قۇمدى, دالا مەن جازىقتى ارالاپ, ءشوپ جيناپ جۇرگەندەردى ءجيى كەزدەستىرەسىز.
سۋلى جەر نۋلى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇل وڭىرگە باق قونىپ, قىدىر دارىعان. بۇعان قاراقىستاق شاتقالى ارقىلى ساندىقتاس بيىگىنە كوتەرىلگەندە كوزىمىز انىق جەتتى. بۇل جەر تاريحشىلار اراسىندا «مەركى عيباداتحاناسى» دەگەن اتپەن بەلگىلى. تۇركى قاعاندارىنىڭ جاز جايلاۋى بولعان اڭعارلى الاڭداعى بالبالدى كورگەندە, ونىڭ كيەسى مەن يەسى بار ەكەنىنە قاپىسىز سەنەسىز. ءبىر توپ ولكەتانۋشىلار تەڭىز دەڭگەيىنەن ءتورت مىڭ مەترگە جۋىق بيىكتىككە كوتەرىلىپ, تابيعاتتىڭ عاجايىپ سۋرەتتەرىن كورگەندە تاڭدانىستارىن جاسىرا المادى. تاۋ بوكتەرلەرىن قيىپ سالىنعان جول بيىكتەگەن سا-
يىن جۇرەك سوعىسى جيىلەپ, سۇلۋ كورىنىستەردى كورۋگە ۇمتىلا ءتۇستى. كوككول, استاۋكول, بۇزىلعانكول جاعاسىندا تۇرىپ, ءتاڭىردىڭ كۇشىمەن پايدا بولعان كولدەردىڭ سۇلۋلىعىن ايتقىڭ كەلىپ, كوڭىلگە كەلگەن ءسوزدى ءتۇيىپ, وي بولىسەر ۋاقىتىن امالسىز كۇتەسىز. سەبەبى, ەشكىمنىڭ اسەرىن, كوڭىل كۇيىن بۇزعىڭىز كەلمەيدى. ءبىر عاجابى مۇندا سان جىلدار بۇرىن ادامداردىڭ ءومىر سۇرگەنىنە كوز جەتكىزەسىز. ماسەلەن, قاراقىستاق شاتقالى ارقىلى اۋليە- شوقىعا كوتەرىلەر جولدا كوكپار الاڭىنداي جازىقتان قورعاندار مەن قامالداردى, ونى قورعاعاندارعا قويىلعان بالبال تاستاردى كورگەندە مۇندا دا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن قيان-كەسكى شايقاستىڭ بولعانىن اڭعاراسىز.
ارينە, اۋاسى تازا, ءشوبى شۇيگىن ءوڭىر جاز جايلاۋ بولعانى ءسوزسىز. سونىمەن بىرگە, جاۋگەرشىلىك زامانىندا ۇلى اتالارىمىزدىڭ سىرتقى جاۋدان ساقتانۋ ءۇشىن قيىن بولسا دا قيالاپ شىعىپ, تاۋدى مەكەن ەتكەنىن دە بىلەسىز. بۇل ءوڭىر جاز جايلاۋ عانا ەمەس, ادام رۋحى ماڭگى سايا تاباتىن ورىنعا اينالعانىنان وسىنى اڭعارۋعا بولادى.
مەركى بۇلاقتارى باستاۋ الاتىن ساندىقتاس شاتقالىنىڭ كوركىنە دە, تاريحىنا دا تويمايسىز. ودان باستاۋ الاتىن وزەندەر ماڭگى شالقيدى. تابيعاتتا ەڭ سۇلۋ كورىنىس كۇن شۇعىلاسى, تولقىنىمەن تولقىنى جارىسقان وزەن, كوكورايعا ورانعان اسقار تاۋ, كوك اسپاندا قالىقتاعان قۇس, جەردە جورتقان اڭ بولسا كەرەك. وسىنىڭ ءبارى مەركى وڭىرىندە بار!
مەركىنىڭ بۇكىل تابيعاتىن تاپتىشتەپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. تۋعان جەردىڭ ءبىز بىلمەيتىن, ءبىز اڭعارا قويماعان تابيعات عاجايىپتارى كوپ. ونىڭ ءبارىن ءبىلۋ مۇمكىن بە؟ سونىسىمەن تۋعان جەر ارقاشاندا ىستىق, عاجاپ, جۇمباق. سوندىقتان دا ونى ايالاي, قاستەرلەي بىلگەن ءجون.
"اۋداننىڭ ورتالىعى مەن سولتۇستىگى جازىق بولىپ كەلگەنىمەن, تاۋدان باستالاتىن تەرەڭ-تەرەڭ سايلاردىڭ ارنالارى, قورعانداردى اينالدىرا قازىلعان ورلار ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ بەلگىلى ماقساتقا سۋ كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانعانىن اڭعارۋعا بولادى".
ماقۇلبەك رىسداۋلەت,
جازۋشى
جامبىل وبلىسى,
مەركى اۋدانى
