وسىعان دەيىن الەمدى الەككە سالعان قارجىلىق داعدارىستىڭ سالدارى جۇمىسسىزدىققا كەپ جۇعىسقان بولاتىن. تالاي ەلدە بەرەكە كەتىپ, باسىنا قيىن كۇن تۋدى. سەبەبى, الەمدە ورىن الىپ جاتقان لاڭكەستەردىڭ كوپشىلىگى, بەي-بەرەكەت ب ۇلىكتىڭ, ءتىپتى قانتوگىستىڭ قۇرباندارىنىڭ كوبى وسى جۇمىسسىز جۇرگەندەر ەدى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, 2007 جىلى قار-جىلىق داعدارىس باستالعاننان بەرى الەمدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 28 ملن ادامعا كوبەيىپ, ءتىپتى 2009 جىلى 199 ملن ادام جۇمىستان بوساتىلعان. ودان كەيىن جۇمىسسىزدىق شامالى ازايعانىمەن, 2012 جىلدان باستاپ قايتادان ارتا باستادى. 2012 جىلى ولاردىڭ قاتارى 197 ملن ادامعا جەتكەن. وسىنداي مالىمەتتەرمەن دابىل قاققان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى الەم ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرىن جۇمىس ورنىن اشۋ ماسەلەسىن «ەڭ باستى ماقسات» دەپ قاراستىرۋعا شاقىرعان بولاتىن. جاھانداعى جاعىمسىز جاڭالىقتىڭ جاڭعىرىعى بىزگە دە جۇمىسسىزدىق جايىنا بەيجاي قاراۋعا بولمايتىندىعىن ەسكە سالدى.
قازىرگى كەزدە قازاقستاندا, رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق سانى 8,8 ملن ادامدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە جۇمىسپەن قامتىلعان 8,4 ملن ادامنىڭ 2,1 ميلليونى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار جانە 296 مىڭى ءوزىن ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىعاندار سانالادى ەكەن. تارقاتا تۇسسەك, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا جەكە كاسىپكەرلەر كىرىپ, ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىلعاندارعا تۇراقتى تابىسى جوقتار جاتادى. جاڭا جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنىڭ العاشقى كەزەكتە كوزدەگەنى دە وسى, سوڭعى سانات.
بيىلدان باستاپ ناقتى ىسكە قوسىلعان ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا نەگىزىنەن ءتورت باعىت قامتىلعان. ءبىرىنشىسى – كاسىپتىك-تەحنيكالىق بىلىممەن جانە قىسقا مەرزىمدەگى كاسىپتىك وقۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل جەردە ەشقانداي ماماندىق مەڭگەرمەگەن, ءبىلىمى ورتا مەكتەپ دەڭگەيىمەن شەكتەلگەن ادامدارعا ايرىقشا نازار اۋدارىلماق. بيىلعى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن وتپەگەن جانە وقۋ ورىندارىنا تۇسپەگەن مەكتەپ تۇلەكتەرى ءۇشىن تەگىن كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىمدى قامتاماسىز ەتۋ قولعا الىنباق. قاجەتتى ەرەجەلەر قابىلدانىپ, ۇبت-دان وتپەگەن وقۋشىلاردىڭ تىزىمدەرى انىقتالعان. 320-عا جۋىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن كوللەدجدەردىڭ جانە وقۋ ورتالىقتارىنىڭ تىزبەسى بەكىتىلگەن. 21 مىڭعا جۋىق جاس تولقىن وكىلى باعدارلاما ەسەبىنەن 2,5 جىلعا, وقۋىن جانە شاكىرتاقىسىن تولەي وتىرىپ, سونداي-اق, جول شىعىنىن وتەۋ, بىرجولعى ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋعا جولدانادى. وقۋىن اياقتاعان جانە جۇمىسشى ماماندىعىن يەلەنگەن جاس ازاماتتارعا وقىپ جاتقان كەزدىڭ وزىندە تۇراقتى جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگى بار. سەبەبى, ەلىمىزدە ەنگىزىلۋدەگى دۋالدى وقۋ جۇيەسىن ۇتىمدى قولدانا العان جانە ءوزىن ۇزدىك قىرىنان تانىتقان ستۋدەنتتەر ءۇشىن تاجىريبەدە شىڭدالعان جەرىندە جۇمىستا قالىپ قويۋى عاجاپ ەمەس.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق, اعىمداعى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە كاسىپتەر مەن داعدىلار تۇرعىسىندا جۇمىسشى كادرلاردى كاسىبي وقىتۋ باستالدى. ونداي قىسقا مەرزىمدى كۋرستارعا قازىرگە دەيىن 27,7 مىڭ ادام جىبەرىلگەن. بۇل تۇستا دا وزىنە قاجەت كادرلاردى دايارلاۋعا بەيىم كاسىپورىندار ورتاق ىسكە تىكەلەي اتسالىسادى.
وسىعان دەيىن الەمدى الەككە سالعان قارجىلىق داعدارىستىڭ سالدارى جۇمىسسىزدىققا كەپ جۇعىسقان بولاتىن. تالاي ەلدە بەرەكە كەتىپ, باسىنا قيىن كۇن تۋدى. سەبەبى الەمدە ورىن الىپ جاتقان لاڭكەستەردىڭ كوپشىلىگى, بەي-بەرەكەت ب ۇلىكتىڭ, ءتىپتى قانتوگىستىڭ قۇرباندارىنىڭ كوبى وسى جۇمىسسىز جۇرگەندەر ەدى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, 2007 جىلى قار-جىلىق داعدارىس باستالعاننان بەرى الەمدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 28 ملن ادامعا كوبەيىپ, ءتىپتى 2009 جىلى 199 ملن ادام جۇمىستان بوساتىلعان. ودان كەيىن جۇمىسسىزدىق شامالى ازايعانىمەن, 2012 جىلدان باستاپ قايتادان ارتا باستادى. 2012 جىلى ولاردىڭ قاتارى 197 ملن ادامعا جەتكەن. وسىنداي مالىمەتتەرمەن دابىل قاققان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى الەم ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرىن جۇمىس ورنىن اشۋ ماسەلەسىن «ەڭ باستى ماقسات» دەپ قاراستىرۋعا شاقىرعان بولاتىن. جاھانداعى جاعىمسىز جاڭالىقتىڭ جاڭعىرىعى بىزگە دە جۇمىسسىزدىق جايىنا بەيجاي قاراۋعا بولمايتىندىعىن ەسكە سالدى.
قازىرگى كەزدە قازاقستاندا, رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق سانى 8,8 ملن ادامدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە جۇمىسپەن قامتىلعان 8,4 ملن ادامنىڭ 2,1 ميلليونى ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار جانە 296 مىڭى ءوزىن ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىعاندار سانالادى ەكەن. تارقاتا تۇسسەك, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا جەكە كاسىپكەرلەر كىرىپ, ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىلعاندارعا تۇراقتى تابىسى جوقتار جاتادى. جاڭا جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنىڭ العاشقى كەزەكتە كوزدەگەنى دە وسى, سوڭعى سانات.
بيىلدان باستاپ ناقتى ىسكە قوسىلعان ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا نەگىزىنەن ءتورت باعىت قامتىلعان. ءبىرىنشىسى – كاسىپتىك-تەحنيكالىق بىلىممەن جانە قىسقا مەرزىمدەگى كاسىپتىك وقۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل جەردە ەشقانداي ماماندىق مەڭگەرمەگەن, ءبىلىمى ورتا مەكتەپ دەڭگەيىمەن شەكتەلگەن ادامدارعا ايرىقشا نازار اۋدارىلماق. بيىلعى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن وتپەگەن جانە وقۋ ورىندارىنا تۇسپەگەن مەكتەپ تۇلەكتەرى ءۇشىن تەگىن كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىمدى قامتاماسىز ەتۋ قولعا الىنباق. قاجەتتى ەرەجەلەر قابىلدانىپ, ۇبت-دان وتپەگەن وقۋشىلاردىڭ تىزىمدەرى انىقتالعان. 320-عا جۋىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن كوللەدجدەردىڭ جانە وقۋ ورتالىقتارىنىڭ تىزبەسى بەكىتىلگەن. 21 مىڭعا جۋىق جاس تولقىن وكىلى باعدارلاما ەسەبىنەن 2,5 جىلعا, وقۋىن جانە شاكىرتاقىسىن تولەي وتىرىپ, سونداي-اق, جول شىعىنىن وتەۋ, بىرجولعى ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋعا جولدانادى. وقۋىن اياقتاعان جانە جۇمىسشى ماماندىعىن يەلەنگەن جاس ازاماتتارعا وقىپ جاتقان كەزدىڭ وزىندە تۇراقتى جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگى بار. سەبەبى, ەلىمىزدە ەنگىزىلۋدەگى دۋالدى وقۋ جۇيەسىن ۇتىمدى قولدانا العان جانە ءوزىن ۇزدىك قىرىنان تانىتقان ستۋدەنتتەر ءۇشىن تاجىريبەدە شىڭدالعان جەرىندە جۇمىستا قالىپ قويۋى عاجاپ ەمەس.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق, اعىمداعى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە كاسىپتەر مەن داعدىلار تۇرعىسىندا جۇمىسشى كادرلاردى كاسىبي وقىتۋ باستالدى. ونداي قىسقا مەرزىمدى كۋرستارعا قازىرگە دەيىن 27,7 مىڭ ادام جىبەرىلگەن. بۇل تۇستا دا وزىنە قاجەت كادرلاردى دايارلاۋعا بەيىم كاسىپورىندار ورتاق ىسكە تىكەلەي اتسالىسادى.
ەكىنشى باعىت – بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىن, دەگەنمەن, باستاپقى قارجىنى قايدان الاتىنىن بىلمەيتىندەر ءۇشىن اشىلعان مۇمكىندىك. بۇل باعىتتا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتى العا شىعىپ وتىر. بىرىنشىدەن, كاسىبىن ەندى باستاعاندارعا باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردى كاسىپكەرلىك داعدىلارعا وقىتۋعا, بيزنەس-جوبالارىن قولداۋعا ارنالعان «باستاۋ-بيزنەس» جوباسى ىسكە قوسىلعان. ەكىنشىدەن, وقۋدان وتكەننەن كەيىن اۋىلدىق جەرمەن قاتار, قالادا دا شاعىن نەسيە الۋعا بولادى.
ەكىنشى باعىت – بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىن, دەگەنمەن باستاپقى قارجىنى قايدان الاتىنىن بىلمەيتىندەر ءۇشىن اشىلعان مۇمكىندىك. بۇل باعىتتا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتى العا شىعىپ وتىر. بىرىنشىدەن, كاسىبىن ەندى باستاعاندارعا باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردى كاسىپكەرلىك داعدىلارعا وقىتۋعا, بيزنەس-جوبالارىن قولداۋعا ارنالعان «باستاۋ بيزنەس» جوباسى ىسكە قوسىلعان. ەكىنشىدەن, وقۋدان وتكەننەن كەيىن اۋىلدىق جەرمەن قاتار, قالادا دا شاعىن نەسيە الۋعا بولادى.
شارتتارى قولجەتىمدى نەسيەنىڭ جوعارى سوماسى 18 ملن تەڭگەگە دەيىن, مەرزىمى 5 جىلعا دەيىن, ال مال شارۋاشىلىعىمەن نەمەسە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن قۇرۋمەن اينالىسقان جاعدايدا 7 جىلعا دەيىن ايقىندالعان جانە دە تۇپكى قارىز الۋشىعا جىلدىق نەسيە مولشەرلەمەسى 6 پايىزدان اسپايتىنداي بەلگىلەنگەن. كەپىلدەندىرۋ تەتىگى دە ەنگىزىلگەن: جاڭا باستاعان كاسىپكەرلەرگە 85 پايىز جانە كاسىبى قىزمەت ەتىپ تۇرعان بيزنەس يەلەرىنە 50 پايىز ماڭايىندا. بۇگىندە كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋمەن 7 834 ادام قامتىلىپ, جىل باسىنان 3 مىڭنان استام شاعىن نەسيە بەرىلگەن.
ءۇشىنشى باعىت – نازارداعى بوس جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرۋ ارقىلى ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ. اتالمىش باعىت اياسىندا جۇمىسسىز جانە ءوزىن ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىعان جانداردى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدە 213 مىڭنان استام ادام تارتىلىپ, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 18 مىڭ ادام, قوعامدىق جۇمىستارعا 61 مىڭعا جۋىق ادام جىبەرىلسە, 15 مىڭ جاس مامان جاستار تاجىريبەسىنە جولدانعان. 120 مىڭداي ازامات بولسا, جۇمىس بەرۋشىلەردەگى بوس ورىندارعا جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى ارقىلى تۇرعىزىلعان.
ءتورتىنشى باعىتتا بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە تاڭسىق بولعان, الايدا ەۋروپا مەن اقش اۋماعىندا تابىستىلىعىن دالەلدەگەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ۇتقىرلىعىنا باسىمدىق بەرىلگەن. ياعني, جۇمىس بار وڭىرگە قونىس اۋدارۋ ماسەلەسى قولعا الىنىپ وتىر. مىسالعا, امەريكا ءۇشىن ادامداردىڭ جۇمىس ىزدەپ ءبىر شتاتتان ەكىنشىسىنە كوشۋى قالىپتى جاعداي. وسى ورايدا ول ەلدە كوشكەن ادامنىڭ باسپانامەن قامتىلىپ, كولىك شىعىندارىنىڭ جابىلۋى مىندەتتى ەمەس. كوبىنەسە جاڭا قونىسقا ورنالاسقان جاندار تۇرعىن ۇيدەن بالالارى وقيتىن مەكتەپكە دەيىنگى تۇرمىس ماسەلەلەرىن وزدەرى شەشىپ جاتادى ەكەن. الايدا, قازاقستاندا ازاماتتار وزگەشە جايتقا بوي ۇيرەتكەنشە مەملەكەت دەمەپ جىبەرۋدى ءجون ساناعان. بىرىنشىدەن, حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەر انىقتالىپ (ەلدىڭ وڭتۇستىگى), كادر تاپشىلىعى بايقالعان وبلىستار (سولتۇستىك-ورتالىق ايماقتار) احۋالى تارازىلاندى. ەكىنشىدەن, كوشى-قون كەزىندە قارجىلاي كومەك قاراستىرىلىپ, ادامداردىڭ باستاپقى بەيىمدەلۋى مەن جول پ ۇلى, جۇك تاسىمالى سىندى شىعىندار جابىلادى. ۇشىنشىدەن, وسى ماقساتتا وڭىرارالىق بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەلەرى وتكىزىلەدى. بيىل كوشتى قابىلدايتىن وڭىرلەردەگى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ اتسالىسۋىمەن وڭتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ جانە الماتى وبلىستارىندا وڭىرارالىق بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەلەرى شىمىلدىعىن ءتۇرىپ ۇلگەردى. تورتىنشىدەن, كوشۋ جايلى شەشىمدى جۇمىس ىزدەۋشى جان ءوزى دەربەس قابىلدايدى, ماجبۇرلەپ, مىندەتتەۋ جوق. قازىردىڭ وزىندە 442 وتباسى تۇرعىلىقتى جەرىن اۋىستىرىپ, ەڭبەكپەن قامتىلعان.
جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنىڭ وسىنداي مۇمكىندىكتەرى ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن ودان ءارى تومەندەتە تۇسەرىنە سەنىم زور. ارينە, قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەلدىڭ كورسەتكىشى جامان ەمەس. ماسەلەن, ەۋروپا وداعىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 8,2 پايىز, ۋكراينادا 9,7 پايىز, قىرعىزستاندا 8 پايىز, برازيليادا 12 پايىز, رەسەيدە 5,6 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ال قازاقستاندا, الدىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي, بۇل كورسەتكىش 4,9 پايىز دەڭگەيىندە.
دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
