وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جارىق كورگەن ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى: «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس» – ەكەندىگىن مەيلىنشە تەرەڭ اشىپ بەردى. رۋحاني قازىنامىزداعى تارام-تارام سالالار – ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى, قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىن كەرنەگەن بابالار سازى بۇگىنگى ۇرپاق يگىلىگىنە اينالۋى شارت. ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن دە, رۋحىمىزدى اسقاقتاتاتىن دا باعزىدان جەتكەن اسىل قازىنالارىمىز.
اباي مۇراسىنا بۇگىنگى بۋىن زور سەرگەكتىكپەن, كەرەك دەسەڭىز, پەرزەنتتىك ماحابباتپەن قاراۋى كەرەك. ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى ساتىندە اباي-شاكارىم كەسەنەسىنىڭ مىنبەرىندە تۇرىپ ايتىلعان: «اباي ءسوزى – قازاقتىڭ بويتۇمارى. اباي مۇراسى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى قازىناسى» دەگەن قاناتتى ءسوز ءاربىر زيالى وسكىننىڭ ساناسىندا ماڭگىلىككە ساقتالارى حاق.
ايتپاعىمىز, اباي – قاسيەتىمىز, اسىلىمىز. ەندەشە ۇلى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىندا ەلەۋسىز قالاتىن ءسات, ەسكەرۋسىز قالاتىن دەرەكتىڭ بولماعانى ابزال. ماسەلەن, ابايدىڭ تۋعان كۇنىنە نازار اۋدارايىق. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا: «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ [29.7 (10.8) 1845, قازىرگى شىعىس قازاقستان وبل. اباي اۋد. قاسقابۇلاق جايلاۋى – 23.6 (6.7) 1904, سوندا, بالاشاقپاق جايلاۋى, بەيىتى جيدەبايدا)] – ۇلى اقىن, فيلوسوف, اعارتۋشى, كومپوزيتور» (الماتى: 1998, 1- ت., 11-ب.), – دەلىنگەن. ال «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىندا: «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ (22.8.1845, قازىرگى سەمەي وبل., اباي اۋد. – 5.7.1904, سوندا) – ۇلى اقىن, كومپوزيتور, فيلوسوف, اعارتۋشى, قازاقتىڭ رەاليستىك جاڭا جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى» (47-ب.), – دەپ كورسەتىلگەن. اباي ءومىرى جونىندە ەڭ نانىمدى, عىلىمي دەرەك بەرۋگە ءتيىستى ەكى باسىلىمداعى ايىرماشىلىق ويلانتپاي قويمايدى. ۇلى اقىنىمىزدىڭ تۋعان, ولگەن كۇندەرىن عىلىمي جۇيەگە سالىپ, كەيىنگى ۇرپاققا تابىستاي الماساق ابايتانۋشىلارعا سىن ەمەس پە؟ حاكىم ابايدىڭ تۋعان كۇنى الماتىدا 10 تامىزدا, استانا, سەمەي, تاعى باسقا وڭىرلەردە 23 تامىزدا اتالىپ ءوتۋى دە اقىن ءومىربايانىندا شەشىلمەگەن تۇيتكىلدىڭ بارلىعىنا مەگزەيدى.
اباي وقۋلارى, ءمۇشايرا, اقىندار سايىسى سياقتى ءتۇرى وزگەشە بولعانىمەن, ماقساتى ءبىر مادەني, ادەبي ءىس-شارالار قازاقستاننىڭ كوپتەگەن قالالارىندا ءوتتى. وعان كۋا قازاق دالاسىن جىرعا بولەگەن تەلە-راديوحابارلار, ادەبيەت پەن ونەردىڭ ءىرى قايراتكەرلەرى قاتىسقان تاعىلىمدى جىر شاشۋلار. وسى جولعى جەر-جەردە وتكەن پوە-زيا مەرەكەسى اۋقىمىنىڭ كەڭدىگىمەن, قاتىناسۋشىلار سانىنىڭ وسۋىمەن, اسىرەسە, كوكورىم جاستاردىڭ بار ىنتاسىمەن ات سالىسۋىمەن ەرەكشەلەنە ءتۇسۋى قۋانتادى. ابايعا قۇرمەت – قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن تىلىنە, تاريحى مەن بولاشاعىنا قۇرمەت ەكەندىگىن بۇگىنگى جاس بۋىن بويلاي ۇعىنعان سياقتى. وتكىزىلىپ جاتقان شارالاردىڭ ەشقايسىسىنا كولەڭكە ءتۇسىرۋ, تىرناق استىنان كىر ىزدەۋ اۋەلدەن قاپەرىمىزگە الماعان دۇنيە. اباي ەسىمىنىڭ اتالۋى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتقانىمەن, قولدا باردى ۇقساتا الماي, اقىن ءومىربايانىنا نەمكەتتى كوزقاراسپەن قاراۋ ەشكىمگە دە ابىروي اپەرمەيدى. ۇلى ابايدىڭ تۋعان, ولگەن كۇندەرىن انىقتاپ, ۋاقىتىندا شارالاردى ۇيىمداستىرماساق, وندا قانداي تاربيەلىك ءمان بار؟!
ادەبيەتشى عالىمدار وتكەن عاسىرداعى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ تۋعان, ومىردەن وزعان كۇندەرى جونىندە ناقتى دەرەكتەردىڭ جوق ەكەندىگىن ايتىپ, جازىپ ءجۇر. ناقتى تۋعان كۇنى دەمەي-اق قويايىق, دۇنيەگە كەلگەن جىلدارىنىڭ ءوزىن تۇرلىشە جازىپ كەلە جاتقاندىعى شىندىق. مۇنىڭ ءوزى مۇراعات قويناۋىندا جەكە ادامداردىڭ دۇنيەگە كەلۋىن ايعاقتايتىن قۇجاتتاردىڭ ساقتالماۋىمەن, ءتىپتى بولماعاندىعىمەن دە بايلانىس-تى. دەگەنمەن, بۇل ەندى قايتا قاراۋعا بولمايتىن قۇبىلىس دەسەك شىندىقتىڭ اۋلىنان الىستايمىز. قازاقتىڭ ءىرى سۋرەتكەر جازۋشىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ 1933 جىلى جازعان «تورايعىر ۇلى سۇلتانماحمۇت» عۇمىرباياندىق وچەركىندە: «سۇلتانماحمۇت سەمەي گۋبەرنياسى, كەرەكۋ (پاۆلودار) ۋەزى اقبەتتاۋ (بۇل كۇندە شىدەرتى) بولىسىنىڭ قازاعى. ول 1893 (جىلقى) جىلى وكتيابردىڭ ەسكىشە 15-ىندە ومبىعا قارايتىن كوشەن – قاراۋىل, شابار – شانشار دەگەن ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىندا تۋا-دى» (ج.ايماۋىتوۆ. بەس تومدىق. 5-ت. الماتى: 1999, 276-ب.), – دەيدى. جاڭا ستيلمەن 28 قازان. بارلىق جيناقتارى مەن وقۋلىقتاردا وسى داتا قايتالانادى. ء«وز جايىمنان ماعلۇمات» ومىرباياندىق ماقالاسىندا م.و.اۋەزوۆ: «مەن 1897 جىلى سەنتيابردىڭ 15-ىندە تۋىپپىن. تۋعان جەرىم سەمەي ۋەزىنە قاراعان توبىقتى ءىشى. شىڭعىس بولىسىندا» (م.اۋەزوۆ. ەلۋ تومدىق. 3-ت., 67-ب.) – دەپ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي تاڭبالاعان. جاڭا ستيلمەن 28 قىركۇيەك. مىسالدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. جاڭا ءستيلدىڭ قاجەتى قانشاما, ەسكى ستيل دە بىزگە جاراپ جاتىر دەپ توقمەيىلسىپ, قازا قوپارۋدان, توڭكەرە تەكسەرۋدەن قاشقالاقتاعان كەيبىر ىزدەنۋشىلەر ۇقسا ەكەن؟!
ەرتەدە جاساعان اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ قولجازبالارىنىڭ ساقتالىپ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتپەگەندىكتەن تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلار مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە شاراسىز كۇيگە تۇسەتىندىگىمىز دە اقيقات. بۇل جاعدايلاردىڭ باسى اشىق. ال ومىرباياندىق فاكتىلەرىنىڭ (تۋعان, ولگەن كۇنى) بەلگىلى ەكەندىگىن كورە تۇرا بۇرمالاۋىمىز قاي قىڭىرلىق. الدە باس اقىنىمىزدىڭ تۋعان, ءپاني دۇنيەدەن وتكەن كۇندەرى قاشان اتالسا دا بىزگە ءبارىبىر مە؟ نەگە ەنجارمىز؟
اباي توڭىرەگىندە ۇلكەن دە, كىشى دە ادەتكە اينالدىرعان لەپىرمە, كوبىك سوزدەردى تەجەپ, عىلىمي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن تۇجىرىمدار جول الاتىن كەز جەتتى. ۇلى اقىننىڭ تىم بولماسا ءبىر ولەڭىنىڭ جازىلعان مەرزىمىن (مۇمكىن بولىپ جاتسا جازىلعان جىلىن, ايىن, كۇنىن), تاريحىن, كىمگە ارنالعاندىعىن اشىپ بەرسە ابايتانۋ عىلىمىنا قوسىلعان ولشەۋسىز ۇلەس دەر ەدىك. كوتەرەتىن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى.
ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.س.پۋشكين ءومىرىنىڭ ءاربىر ءساتى قاعازعا تۇسكەن. كەڭ كولەمدى تۋىندىلارىن جازۋ بارىسىنداعى دايىندىق: شىعارما جوسپارى, جۇمىسقا قاجەتتى تاريحي قۇجاتتار, زەرتتەۋلەر ءتىزىمى, قوسالقى ماتەريالدار قاعابەرىس قالماعان. رومان, نەمەسە پوەمانى جازۋعا كىرىسكەن ۋاقىتى, قاشان اياقتالدى, قوسىمشا وزگەرتۋلەر مەن تۇزەتۋلەردىڭ ۋاقىتى (ساعاتى, مينۋتى) ءباز قالپىندا ساقتالعان, بۇگىنگى زامانعا جەتكەن. ورىستىڭ ۇلگىسىن وڭمەڭدەپ تىقپالاي بەرەدى ەكەنسىڭدەر دەپ ۇناتپايتىندار دا تابىلار. بىراق, اقيقات وسى.
ابايدىڭ تۋىن كۋالاندىراتىن قۇجات, قولجازبالارى, كۇندەلىكتى جازبالارى, جازىسقان حاتتارى, كوپتەگەن فوتوسۋرەتتەرى, وقشاۋ ويلارى بىزگە جەتپەگەنىمەن, ءومىرىنىڭ باستى كەزەڭدەرىن انىقتايتىن دەرەكتەر مەن زەرتتەۋلەر بارشىلىق, تاۋبە!
ءىرى وقىمىستى, عالىم شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى «تۇرىك, قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسىندە»: «اكەمىزدىڭ ءبىر شەشەسىنەن تۋعان – يبراھيم مىرزا, قازاق ىشىندە اباي دەپ اتايدى. سول كىسى مۇسىلمانشا ءھام ورىسشا عىلىمعا جۇيرىك, ءھام اللانىڭ بەرگەن اقىلى دا بۇل قازاقتان دانا بولەك كىسى ەدى. ەر جەتكەن سوڭ سول كىسىدەن ءتالىم الىپ, ءار ءتۇرلى كىتاپتار وقىپ, ناسيحاتىن تىڭداپ, از عانا عىلىمنىڭ ساۋلەسىن سەزدىم, – دەپ ابايدان العان ءتالىم-تاربيە, ۇلگى-ونەگە ساباقتارىنا ءدان ريزالىعىن بىلدىرە كەلىپ سانالى جاننىڭ ساناسىنا ءزىلباتپان سالماق سالاتىن وي تۇيەدى. – يبراھيم مىرزانىڭ تۇراعى قازاق ءىشى بولعاندىقتان قادىرى ازىراق ءبىلىندى. ولاي بولماعاندا دانىشپان, حاكيم فيلوسوف كىسى ەدى. قور ەلدە تۋدى دا, قورلىقپەن ءوتتى (استىن سىزعان ءبىز – ا.ە.). 1904 جىلى يۋن ايىندا 60 جاسىندا ءوتتى, اللا تاعالا بارشاسىنىڭ رۋحىنا راحمەت قىلسىن».
شاكارىمنىڭ اۋزىنا قورعاسىنداي اۋىر سوزدەردى زامانى, ۋاقىتى سالىپ وتىر عوي. ءبىز ەگەمەن ەلدە, وركەنيەتتى قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرۋ باقىتىن يەلەندىك. ەندەشە ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاۋدا ەلەنبەيتىن, ەسكەرىلمەيتىن ۇساق-تۇيەك بولماۋى كەرەك.
«23 يۋنيا 1904 گودا ۆ چينگيزسكوي ۆولوستي (ۆ گوراح چينگيس) سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا سكونچالسيا پوپۋليارنىي ۆ رودنوي ستەپي كيرگيزسكي (كازاحسكي –ا.ە.) پوەت اباي كۋنانباەۆ», دەپ حابارلادى ءاليحان بوكەيحانوۆ ۇلى اقىنعا ارنالعان نەكرولوگتا («سەميپالاتينسكي ليستوك», 1905, 25 نويابريا, №250). اقىننىڭ قايتىس بولعان كۇنى دالمە- ءدال كورسەتىلگەن, بىراق ەسكى ستيلمەن ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. ەندى بۇدان ناقتى دەرەكتى تابۋ قيىن. بازبىرەۋلەر ەسكى, جاڭا ءستيلدى ءدىني ۇعىمدارمەن بايلانىستىرادى. ول مۇلدەم قاتە.
اقىننىڭ ومىرگە كەلگەن كۇنى تۋرالى دەرەكتەرگە دەن قويالىق. 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلعان اقىن جيناعىندا مول ومىرباياندىق مالىمەتتەردى قامتىپ جازعان كاكىتاي ەكەندىگى وقىرمانعا ايان. كاكىتايدىڭ ۇلى ءارحام ىسقاقوۆ (1885-1963) «ابايدىڭ ءومىر جولى» ەستەلىك ەڭبەگىندە: «ۇدەرە كوشىپ شارشاپ-شالدىعىپ كەلگەن ەل بۇلاقتىڭ ەكى جاعىنداعى قالىڭ شالعىنعا ۇلكەن ۇيلەرىن تىگىپ, ورنىعىپ, جايلانىپ قالادى. سول قالىپتى ادەتى بويىنشا قۇنانباي اۋىلى قاسقابۇلاققا كەلىپ قونعاننان كەيىن, 1845 جىلى ەسكىشە 10 اۆگۋست كۇنى, قۇنانبايدىڭ ەكىنشى ايەلى ۇلجان تولعاتىپ ءبىر ۇل دۇنيەگە كەلەدى... اتىن ارابشالاپ يبراھيم دەپ قويادى», دەيدى. ازىرشە ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ باعداردا ۇستاپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر دەرەگى وسى. جانە شىنايى دەرەك ەسەبىندە عىلىمي اينالىمعا تۇسكەلى ونداعان جىلدار ءوتتى. ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ « ۇلى اقىننىڭ دۇنيەگە كەلگەن جانە باز كەشكەن كۇندەرى قاشاننان, قالاي اتالىپ كەلەدى؟», ء«بارىمىزدىڭ ابايىمىز», تانىمال قالامگەر داۋلەت سەيسەن ۇلى «حاكىم اقىن قاي كۇنى تۋعان؟» ماقالالارىندا دالەلدى ويلارىمەن ادەبيەت سۇيەر قاۋىمعا ۇسىنىستارىن بىلدىرگەن ەدى. وكىنىشتىسى, جازىلىپ, ايتىلىپ كەلە جاتقان تاريحي شىندىقتىڭ باسقارۋشى ورىنداردىڭ نازارىنان تىس قالۋىندا. ماسەلە جاڭا ستيلگە كوشكەنىمىزگە ءبىر عاسىر ۋاقىت وتسە دە, ابايدىڭ تۋعان, ولگەن جىلدارىن عانا بەلگىلەۋدە سىرەسىپ, كەجەگەمىز كەرى تارتىپ, بويكۇيەزدىك تانىتۋىمىز ەندىگى جەردە توزبەستىك جاعداي.
ناقتى عىلىمي, رەسمي دايەكتى تۇجىرىمعا جۇگىنەيىك: «1918 جىلعى 23 يانۆاردا (ەسكى ستيل بويىنشا) حالىق كوميسسارلارى سوۆەتى ۇسىنىلعان ەكى جوبانى تالقىلادى, كوميسسيانىڭ جۇمىسىن قورىتتى. كەلەسى كۇنى − 24 يانۆاردا (6 فەۆرالدا)» «روسسيا رەسپۋبليكاسىندا باتىس ەۆروپالىق كالەنداردى قولدانۋ تۋرالى دەكرەت» قابىلدادى... بۇل كەزدە ەسكى ستيل مەن جاڭا ءستيلدىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق 13 كۇنگە تولعان ەدى. سوندىقتان دەكرەت بويىنشا 1918 جىلعى 31 يانۆاردان كەيىنگى كۇن 1 فەۆرال ورنىنا 14 فەۆرال بولىپ ەسەپتەلدى» (مىڭباي يسقاقوۆ «حالىق كالەندارى», الماتى, 1963, 36-بەت).
دايەكسوزدى ۇزاق ەتىپ الىپ, ەجىكتەپ وتىرعان سەبەبىمىز ەندىگى جەردەگى ماقسات – قاتەلىكتەن ارىلۋ. اتاپ ايتقاندا, قازاق ەلىنىڭ كۇنتىزبەسىندە ابايدىڭ تۋعان كۇنى 23 (ەسكى ستيلمەن 10) تامىز, قايتىس بولعان كۇنى 5 شىلدە (ەسكى ستيلمەن 23 ماۋسىم) ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي بادىرايتىپ جازىلسا نۇر ۇستىنە نۇر.
جاڭالىق اتاۋلىنىڭ جارشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارماسى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ شەشىلۋىن ءوز قولدارىنا الاتىندىعىنا, تولعاقتى ماسەلەگە نۇكتە قويارىنا سەنىم مول.
اراپ ەسپەنبەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
سەمەي
