ءبىز بۇل ماقالامىزعا بۇلايشا «ايعايلاتىپ» تاقىرىپ قويىپ, قوعامنىڭ جاعاسىن ۇستاتقان وقيعا تۋرالى جازباس تا ەدىك. ەگەر دە بۇل جاعداي ەلىمىزدەگى العاشقى جانە سوڭعى وقيعا بولسا...
جوق. ازىرگە ولاي بولماي تۇر. مۇنداي وقيعالار تۇسىرىلگەن بەينەجازبالاردىڭ قاتارى جاڭبىردان سوڭعى ساڭىراۋقۇلاقتارداي قاپتاپ, كۇن سايىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوبەيىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, مەكتەپ وقۋشىسى مۇعالىممەن «سوتتاسىپ» جاتىر دەگەندى ەستىسەك, قازىر سەلت ەتپەيتىن بولىپ الدىق. كەرىسىنشە, ۇستازى وقۋشىسىن سوتقا بەرسە دە تاڭعالمايمىز. ءجيى قايتالاناتىندىقتان ەتىمىز ۇيرەنىپ تە كەتكەن سەكىلدى, قالىپتى نارسە رەتىندە قارايتىن بولعانبىز.
دانىشپان اباي اتامىز جىرلاعان «ۇستازدىق ەتۋدەن جالىقپايتىن» ۇستازدار قاۋىمى بۇگىنگى تاڭدا «ۇستامسىز» بولىپ بارادى. مۇعالىمنىڭ جۇمىسىنىڭ كوپتىگىنەن بە, وتباسىلىق جاعدايلارىنىڭ اۋىرلىعىنان با, الدە ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالاردان قاجىعاندىقتان با, ايتەۋىر «مەكتەپتىڭ جۇرەگى» سانالعان ۇستازدارىمىز ءسال نارسەگە بولا «اشۋ شاقىرعىش» بولىپ العان. ماسەلەن, بىلتىرعى وقۋ جىلىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جامبىل اۋدانى باۋمان ورتا مەكتەبىنىڭ ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى 7-سىنىپ وقۋشىسىنىڭ كەكىلىن قيىپ, «2» دەگەن باعانى ماڭدايىنا جازىپ, وقۋشىنى كۇلكىگە اينالدىرعان. بۇل ازداي, ونى وشىرسەڭ, تاعى «2» قويامىن دەپ قورقىتادى. وقۋشى سول كۇنى ساباقتان كەيىن ورمانعا قاشقان. كەش باتقانعا دەيىن سوندا وتىرىپتى. وسى وقيعادان كەيىن جابىرلەنۋشى مەكتەپكە بارماي قويعان سوڭ, ونىڭ اتا-اناسى ارىزدانىپ, بالاسىن سىنىپتاستارىنىڭ الدىندا ماسقارا ارەكەتپەن جازالاعان مۇعالىمگە شارا قولدانۋدى سوتتا تالاپ ەتكەن. بۇگىندە سوت ءىستى اياقتاپ, پەداگوگيكالىق ەتيكانى بۇزعان ۇستازدى 1,5 جىلعا بوستاندىعىن شەكتەپ, پەداگوگيكالىق قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ەكى جىلعا ايىرۋ جازاسىن تاعايىندادى. ءبىر قىزىعى, «كەكىل كەسكىش» مۇعالىم مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ كەلىنى بولىپ شىققان. وسى وقيعادان كەيىن مەكتەپ ديرەكتورى دا جۇمىسىنان قۋىلعانىمەن, كوپ ۇزاماي تۋرا سول وقۋ ورنىنا پسيحولوگ مامان رەتىندە قايتا جۇمىسقا الىنىپتى.
بۇل از بولسا, الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانى ۇلكەن شىعان اۋىلى مەكتەبىندە مۇعالىمنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسىن ۇرىپ-سوققانى دا قوعامدا ءبىراز داۋ تۋدىردى. سوتقا جەتكەن ىستە مۇعالىم «ۇرمادىم» دەپ جالتارعانىمەن, شاكىرتى بولسا ۇستازىنىڭ ۇرماق تۇگىلى, «تەپكىلەگەنىن» ايتىپ ادىلدىك سۇراعان. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەلدى شۋلاتقان بۇل وقيعا تۋرالى ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان ءسارىنجىپوۆتىڭ ءوزى «نەگىزى, وسى ورايدا وقىتۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. بۇل جەردە ولاردىڭ تەك پاندىك دايىندىعىن عانا ەمەس, تاربيە بەرۋشى پەداگوگ رەتىندەگى شەبەرلىگىن دە شىڭداۋ قاجەت. سوندىقتان, پەداگوگتەر سول تالاپتارعا ساي بولۋى ءتيىس», دەگەن بولاتىن.
ۇستازدارىمىزدىڭ «ۇستامسىزدىعىنان» تۋىنداعان مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار مۇنىمەن توقتامايدى. اقتوبە قالاسىنداعى №13 مەكتەپتىڭ دەنە شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى ساباق ۇستىندە 6-سىنىپ وقۋشىسىن ۇرىپ, سوققى سالدارىنان بالانىڭ ميى شايقالىپ, باس جاراقاتىن العان. ءدال وسى اقتوبەدەگى №51 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى پارتا ءۇشىن 12 جاسار وقۋشىسىنا قول كوتەرگەن. سالدارىنان بالانىڭ ميى شايقالىپ, اۋرۋحانادان ءبىر-اق شىققان. وقۋشىعا جۇدىرىق الا جۇگىرگەن مۇعاليمانىڭ بۇل قىلىعى ەش اقىلعا سىيمايتىندىعىن ايتقان قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى ۇستازدىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 293-بابى بويىنشا ءىس قوزعاعان. ال 32 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار, 55 جاستاعى شىمكەنتتىك ۇستازدىڭ ەرسى قىلىعى «ۇستاز» دەگەن « ۇلى ۇعىمنىڭ» قانشالىقتى قادىرى قاشىپ تۇرعانىن تاعى ءبىر دالەلدەپ بەردى. ۇيالى تەلەفونعا تۇسىرىلگەن جازبالاردا شىمكەنت قالاسىنداعى №24 مەكتەپتىڭ ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى وقۋشىسىنىڭ جەر-جەبىرىنە جەتىپ ايعايلاپ, سىنىپتاستارىنىڭ كوزىنشە ساباپ جاتقانى بەينەلەنگەن. سويتسە, پەداگوگ وقۋشىعا ەسەپ شىعارا الماعانى ءۇشىن اشۋلانىپتى. بۇل ىسكە دە پوليتسيا ارالاسىپ, تاعى ءبىر ۇستازدىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قارالعان.
«التى الاشتىڭ باسى قوسىلعاندا, توردەگى ورىن مۇعالىمدىكى» دەپ باعالانعان ۇستازدىق قىزمەتتىڭ قادىرىنىڭ قاشۋىنا مۇعالىمدەرىمىزدىڭ وزدەرىنىڭ كىناسى دە جوق ەمەس. ماسەلەن, عالامتورداعى بەينەجازبادا جۇرگەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولەبي اۋدانىندا وقۋشى قىزعا قول كوتەرىپ, بالاعاتتاپ, ونى ساباق ۇستىندە, سىنىپتاستارىنىڭ كوزىنشە سۇيمەك بولعان ۇستازدىڭ قىلىعىنان كەيىن مۇعالىمنىڭ «قادىرى» تۋرالى ءسوز قوزعاۋ قيىن. ارينە, كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. جاقسى ۇستازدارىمىزدىڭ بار ەكەنى دە تالاسسىز اقيقات. بىراق, وسىنداي ادام شوشىرلىق جاعدايلاردان كەيىن ونسىز دا سىن كوپ ايتىلاتىن ۇستاز بەينەسى – قازىرگى تاڭدا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ەڭ جاعىمسىز كەيىپكەرگە اينالىپ بارا جاتقانداي. الايدا, تارتىپكە مۇلدەم باعىنبايتىن وقۋشىلاردىڭ بار ەكەنىن دە جاسىرا المايمىز. مۇعالىمىن مازاق ەتىپ, ءتىپتى اتا-اناسىمەن قوسىلىپ سوققىعا جىققان وقۋشىلار كوپتەپ سانالادى. دەسەك تە, مۇنىمەن شاكىرتىن ۇرىپ تارتىپكە سالاتىن ۇستازدى قورعاۋدان اۋلاقپىز. سەبەبى, ۇستاز – ءبىلىم بەرۋشى عانا ەمەس, ول تاربيەشى دە. ال «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ ادامزات بالاسىنا اپات اكەلەتىنىن» قايتالاپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ءتارتىپ بولماعان جەردە ءبىلىم قايدان بولسىن؟
بۇگىنگى قوعامىمىزدا «قادىرى» قاشىپ تۇرعان ماماندىقتىڭ «قادىرىن» ارتتىرۋ ءۇشىن استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى, بۇرىنعى پەداگوگ جاسىن ەرمەكوۆ وقۋشىلاردىڭ ساباق ۇلگەرىمى مەن ءتارتىبىن تۇزەۋ ءۇشىن مۇعالىمدەر تاراپىنان ولاردى جازالاپ وتىرۋدى زاڭداستىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. «ەكسپرەسس ك» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا يدەيا اۆتورى بالانى وقىتۋ مەن ونى تاربيەلەۋدىڭ مۇنداي ءادىسىن اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنداعى مەكتەبىنەن كورگەنىن جەتكىزەدى. وندا وقىعىسى كەلمەيتىن نەمەسە بۇزاقىلىق جاساعان وقۋشىنىڭ قۇيرىعىنا تاياقپەن ۇرىپ جازالاۋ ءادىسى بار ەكەن. بۇعان بالانىڭ اكە-شەشەسى «قىڭق» دەي المايدى – زاڭ سونداي. جاسىن ەرمەكوۆ وقۋشىلاردى ۇرىپ-سوعىپ جازالاۋدىڭ ەلىمىزدە جوقتىعى – قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ كەمىس تۇسى دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل وقۋشىنى جازالاۋ ەمەس, بۇلايشا جاساۋ ارقىلى بالانىڭ تەنتەك مىنەزى تىيىلمايدى, قايتا ونداي جازا وقۋشىنىڭ ەسەرلىگىن ۇدەتىپ جىبەرەدى. ال بۇزاقى بالانى سىنىپتاستارىنىڭ الدىندا قۇيرىعىنان «شىقپىرتىپ» ۇرسا, بۇل بارلىق وقۋشىعا ساباق بولادى. قىلتىڭ-سىلتىڭدى قويىپ, ءبارى ساباق وقۋعا زەيىن بۇرادى. سوندا عانا تاربيە مەن ءبىلىم ساپاسى جاقسارادى. مەكتەپ جاقسى ادامداردى جاساپ شىعارادى.
بىزدىڭشە, ج.ەرمەكوۆتىڭ يدەياسى قابىل الىنىپ, مەكتەپتەردە «دۇرە سوعۋ» زاڭداستىرىلسا, ونسىز دا «ۇر توقپاق» اتانىپ وتىرعان ۇستازدارىمىز ءالى تالاي بالانىڭ باسىن «جاراتىن» سەكىلدى.
پسيحولوگ اننا مەرگەنبايقىزى بولسا, «وقۋشىلاردىڭ ۇستازىنىڭ ۇستىنەن ارىز تۇسىرگەنىنە قۋانۋ كەرەك شىعار» دەگەندى ايتادى. «سەبەبى, وزدەرىنىڭ جەكە تۇلعا ەكەنىن سەزىنىپ, وزدەرىنە دەگەن ىزەتتى تالاپ ەتۋدە. مۇعالىم ءوز شاكىرتىنىڭ جەكە تۇلعا ەكەنىن, ونىڭ دا وزىندىك قۇقىقتارى بار ەكەنىن بىلمەي جاتسا, نەگە ماسەلەنى زاڭمەن شەشپەسكە؟! بۇرىن وقۋشىلار وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن تالاپ ەتۋدى اسا قۇنتتامايتىن. مۇعالىمدەر بۇرىن دا داۋىس كوتەرەتىن, قول جۇمسايتىن. قازىر دە سول. مۇعالىمدەر وزگەرگەن جوق. ال شاكىرتتەر قۇزىرلى ورىندارعا جۇگىنىپ, ءوزىنىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وسكەنىن بايقاتۋدا. شاكىرتىنە قول كوتەرۋگە وقىتۋشىعا كىم رۇقسات بەردى؟ نەگە جەكە تۇلعانى ەكىنشى ءبىر تۇلعا قورلاۋى كەرەك؟ نەگە ار-نامىسىنا ءتيىپ, پسيحولوگيالىق سوققى جاساۋى كەرەك؟! سوندىقتان, ارىزدانۋعا پسيحولوگ رەتىندە دۇرىس قارايمىن. اسىرەسە, وتپەلى كەزەڭدەگى 6-8 سىنىپ وقۋشىلارى وكپەشىل. وتپەلى كەزەڭدە ولاردىڭ كوڭىل كۇيى قۇبىلمالى كەلەدى. تەز بۇزىلادى. سونداي كەزدە مۇعالىم ءجونسىز ۇرىسسا, قول كوتەرسە نە بولادى؟ وقۋشى ەڭ الدىمەن بالا عوي. بۇزاقىلىق جاساسا دا, وقىس مىنەزدەر كورسەتسە دە وعان اۋەلى بالا دەپ قاراۋ كەرەك. جوعارى ءبىلىمدى, قولىندا ديپلومى بار سانالى مامان نەگە بالانىڭ دەڭگەيىنە ءتۇسىپ, ونىمەن ءسوز تالاستىرىپ, ۇرىس-كەرىسكە بارۋى كەرەك؟! ۇرىسپاي-اق, وقۋشىنى ءوزىنىڭ ۇلگىلى ىستەرىمەن تاربيەلەسىن», دەيدى اننا حانىم.
مۇعالىم بولعىسى كەلەتىندەرگە قويىلاتىن تالاپتىڭ جەڭىلدىگى دە مارتەبەلى ماماندىقتىڭ قادىرىن تومەندەتىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. بالاسىنا «تىم قۇرىعاندا ساباق بەرەرسىڭ» دەيتىن تالاي اتا-انانى كورىپ ءجۇرمىز. ماسەلەن, فينليانديادا, وڭتۇستىك كورەيا مەن سينگاپۋردە مۇعالىم ماماندىعىن مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتى وتە جاقسى باعامەن وقىعاندار مەن ابدەن ىسىلىپ, تاجىريبەدەن وتكەن ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى عانا الۋعا مۇمكىندىگى بار. بۇل مەملەكەتتەردىڭ تەك ءبىلىمدى ازاماتتاردى عانا جۇمىسقا الۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – جوعارى تولەنەتىن جالاقى. ارنايى مامانداردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, وسى ەلدەردەگى ءبىلىم ساپاسى بۇكىل الەم بويىنشا كوش باستاپ تۇر.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كاكەن قامزيننىڭ ايتۋىنشا, كىنانى ءبىلىم جۇيەسىنەن, اتا-انادان نەمەسە وقۋشىدان ەمەس, ۇستازدىڭ وزىنەن ىزدەۋ كەرەك. «ەڭ الدىمەن مۇعالىم ءبىلىمدى, مادەنيەتتى, قاي جاعىنان الساڭ دا تازا بولۋى كەرەك. سودان سوڭ كەز كەلگەن وقىتۋشى مىقتى پسيحولوگ بولسا دەيمىن. قۇر ايعاي-ۇيعايمەن ۇستاز ء«رولىن» ويناپ جۇرگەن ادامدى شاكىرت كوش جەردەن تانيدى», دەيدى ۇلاعاتتى ۇستاز.
ءيا, ۇستازدارىمىز «ۇرتوقپاق» اتانىپ, كەيبىر ماماندىقتارعا قاراعاندا دارەجەسى تومەن بولىپ تۇرسا دا, ۇستازدىقتان, ۇلى ۇستازدىقتان قادىرلى ماماندىقتىڭ جوق ەكەنى تاعى دا راس...
نۇرسۇلتان مىقتىباي, جۋرناليست
استانا
