ماسىلدىق

شىركىن, اۋىل قارتتارىنىڭ ءار ءسوزى ساناعا مىقشەگەدەي قاعى­لا­دى ەمەس پە؟ ارقالاي الىس ساپارعا نەمەسە الدەبىر وقۋعا اتتانار الدىنداعى بالاسىنا دەگەن قيماستىق سەزىمىن تەمىردەي قاتتى تالابىمەن قيىپ جىبەرۋدەن تايىنبايتىن ارداقتىلاردى كوردىك. سوزدەرىن قۇلاعىمىز شا­لىپ قالاتىن: «جاقسى ءبىلىم ال, ماسىل بولما, بالام!» كەيبىرى وسىنداي سالماقتى سوزىنەن سوڭ بالاسىن بەتىنەن سۇيۋدەن دە ىركىلىپ, سالعان سالماعىن بوساڭ­سى­تىپ, سەلكەۋلەپ الام با دەگەندەي, تارتىنىپ تا قالاتىن. قاي­ران, الدىمەن اردى, ابىرويدى ويلاعان ابزالدارىم-اي! پەرزەنتىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن, ءىڭ­كارلىگىن, قوشتاسار ساتتەگى ءتات­تى مۇڭىن تەجەۋدەن اسقان قيا­مەت-قايىم بولا قويار ما ەكەن؟! بىراق ءبىزدىڭ شالداردىڭ قولىنان كەلەدى ەكەن! ماسىل بولماساڭ عانا كەيىن ماڭدايىڭنان سيپاي­مىن دەگەندەي يشاراتپەن كوزىنىڭ جاسىن سەزدىرمەي سىلىپ, تەرىس اينالىپ كەتەدى... ۇلىنىڭ ال­دىن­دا ۇلان­عايىر ۇزاق جول, ۇم­تى­لىستى دا, ۇتىلىستى دا ءومىر سىناعى جاتىر ەدى...الماعايىپ كەزەڭ عوي. قاۋقارسىزدىق اپشىنى قۋى­رىپ الا جونەلگەندە, كەڭ ءدۇ­نيە­نىڭ تارىلىپ كەتۋى اياق استىنان ەكەن. تاعدىردىڭ سالعانى دەپ, ءسال قيىندىققا مويىپ, موينىن تومەن سالىپ, ساعى سىنىپ سال­بى­راپ, دارمەنسىز كۇي كەشۋگە كوندىگىپ العاندارى قانشا ما؟ كەرىسىنشە, نە ءبىر توسىن كەدەرگىلەردى كەردەڭدەي اتتاپ, ەسەسىن جىبەرمەيتىن, ەڭسەسىن ءاماندا بيىك ۇستايتىن, «ەڭبەك – ءبارىن دە جەڭ­بەك» دەپ, ءوزىنىڭ تالپى­نى­سىنا تاعاتتانا بويۇسىنا بىلەتىن تالعامپاز, تەگەۋرىندى جاندار­دىڭ الدىنان اق جول جاتادى ەكەن تارامدانىپ. مۇنداي جان­دار­دىڭ ابىرويى اسقاق, بەدەلى زور, كوڭىلى كوتەرىڭكى. كەۋدەمسوق ەمەس, كىشىپەيىل. وي-قادامىن تەك ەڭبەكپەن باعالايدى. تۇسىندە دە ەڭبەكپەن بوي تۇزەيدى. ىزگى ءجۇ­رەك­پەن پەشەنەسىنە بۇيىرعان جۇمىسىن دوڭگەلەنتكەن جاننىڭ باسقادان جوعارى تۇراتىنىنا يمانداي سەنگەن. باقىتقا جەتكىزەتىن ەركىن ارەكەت – تاماشا ارە­كەت ەكەندىگىن ءىس جۇزىندە سەزىنگەن. تىرشىلىكتىڭ ىشكى-سىرتقى جاع­داي­لارىن جاقسارتۋعا تالپىنۋ ادام بالاسىنا ءتان نارسە دەسەك, سونىڭ بايىبىنا سالماقپەن بارا العاندا عانا ءومىر ۇدەسىنەن شىعاتىنىن تەرەڭ پايىمداۋى دا – ونى تابىس باسپالداقتارىمەن نىق ادىمداتادى ەكەن. ونى اي­تا­سىز, ەڭبەكپەن تابىلعان ءبىر ءتۇيىر تاماقتىڭ ءتاتتى ءارى ءسىڭىمدى بولاتىنى تاعى بار عوي. جۇمىس­تى وپىرىپ ىستەپ كەلىپ, تابەتى اشىلعان شالى قازاننان سورپا قۇيعىشتاپ وتىرعان كەمپىرىنە: «تاماقتى ءجۇنىس ىشپەيدى, جۇ­مىس ىشەدى», دەپ اقتالعان ەكەن وتاعاسى. ەڭبەك بۇيىرتقان ءدام! ءجا, اڭگىمە باسى جاقسى باس­تالعانىمەن, العان تاقى­رى­بى­مىز­دى تۇزدىقتاۋعا امالسىز بەيىلدىمىز. اباي اتامىز ءبىلىپ, جەرىنە جەتكىزىپ ايتقان عوي: «ەڭبەك – قۋانىش, جالقاۋلىق – ايى­رىل­ماس ازاپ». نەمەسە: «ەڭبەكسىز مال دامەتكەن – قايىرشىلىق»,– دەگەن. قانداي اۋىر مازمۇن! ايى­رىلماس ازاپ جانە قايىر­شىلىق! وسىلاردىڭ جيىركەنىشتى يىرىمىندە ماسىلدىق دەگەن ماسقارا ءسوز باسىن قىلتيتادى. ماسىلدىق! تە­رەڭىنەن تۇڭىلسەك – جاتىپ ىشەر, ارام تاماق! ىندەتە تۇسسەك – ەركەتوتاي, شولجىڭ, دانەڭەگە يكەمى جوق, تىرشىلىككە بەيىمسىز, اقساۋ­ساق! ماسىلدىق – قوعامعا زيان! ماسىلدىقتىڭ ماسقارا نى­شان­دارى ءبىزدىڭ قوعامدا دا كەزدەسىپ قالادى. اسىرەسە تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارى تامىر­لا­نىپ, «وركەن» جايىپ, بەرتىنگە ىلەسىپ جەتىپتى. جەكەشە­لەن­دىرۋ­دىڭ اپاق-ساپاعىندا اۋىل مەن قالانى قوسارلاي قامتىعان جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العان تۇستا تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاستار قول قۋسىرىپ وتىرىپ قالدى. اكە-شەشەسىنىڭ ماردىمسىز زەي­نەت­اقى­سىن تالاسىپ-تىرمىسىپ تالعاجۋ ەتكەندەردىڭ قاتارى ءبى­راز­عا دەيىن سەيىلمەي قويدى. وكىنىشتىسى, سول ۇلكەن «ارميا» بۇگىنگە شەكتى بىردە جۇمىسقا جەگىلىپ, بىردە ەڭبەك قارەكەتىنسىز قا­لىپ, جاسىراتىنى جوق, ماسىل­دىقتىڭ بۇلتىن قويۋلاتىپ ءجۇر­گە­نى قاتتى الاڭداتادى. اۋىلدا تۇ­رىپ, ءوز اۋىلىن تۇندە توراۋى­ل­­دايتىن باسبۇزارلار بار. ەڭبە­ك­سىز قارىن تويعىزعىسى كەلەدى. ءار نارسەنىڭ سۇراۋى بارىن ەسكەرسەك, كەشەگى ۇرلىق-قارلىقپەن تو­يى­نىپ تايراڭداعان ماسىلدار بۇگىندەرى تەمىر توردىڭ ارعى جا­عىنا توعىتىلىپتى... «سازايىن تارتپايتىن ماسىل جوق»,– دەۋشى ەدى ەل قادىرمەندىسى. سونىڭ كەبى كەلىپ ءجۇر. قولمەن ىستەگەندى مويىنمەن كوتەرۋدىڭ مىسالى دا. تۇپكى اۋىلداعى ءبىر كەلەڭس­ىز­دىكتى ايتايىق. اڭگىمەنى باستاماي جاتىپ-اق توبە شاش تىك تۇ­را­دى. قۇيقا شىمىرلايدى. اسى­راۋ­شى اكە-شەشە باقيلىق بولى­سىمەن جۇمىسسىز, تىكەسىن ايتساق ناق ماسىلدىڭ ءوزى د. وتباسىمەن كۇنكورىسسىز قالىپ, ازىن-اۋلاق مال­دى ساتىپ, ودان قالدى مۇ­راعا تيگەن ءۇيدى قورا-قوپسى­سى­مەن ار­زان­عا بۇلداپ جىبەرىپ, ءتۇس­كەن قار­جىنى بىرەر ايدا ۇپتەپ قو­يىپ, اق تاقىرعا وتى­رىپ قال­د­ى. قولعا كۇرەك ۇستاپ, كۇن­دەل­ىك­تى ناپاقاسىن تاپپاعا­سىن ءىس وڭا ما؟ تىرشىلىك كوزى تۇگەسىلىپ بىتكەسىن, ماسىلداردان قىلمىس تۋىن­داپ, ءبىرىن-ءبىرى پىشاقتاپ, ءتورت جا­سار ءسابي جەتىم قالدى. ماسىل­دار وسىلايشا ماسقارا بوپ وي­راندالدى. اۋىلدان قالاعا كەلىپ, مال تابۋعا بەيىمدەلگەندەردىڭ كەي­بى­رىنىڭ دە جولى بولا قويعان جوق. قۇرىلىسقا كىرەدى. ۋاقىتشا عا­نا. الىستا وتباسى اۋزىن اشىپ وتىر. تاپقانىن قولىنا ۋاقى­تى­لى بەرمەي, زارىقتىرادى. ءتىپتى سوتتاسسا دا جالاقىسى ۋىسىنا تۇسپەيدى. جىگىت جەمىرىلەدى. جىگەرى قۇم بولادى. ادىلدىككە جەتەم دەپ, جۇمىسىنان اجىراپ قال­عانى تاعى بار. بارلىق زاۋال وسى­لايشا تيتىقتاتادى. اراق­پەن اۋىز­­دانادى... ماسىلدىق ماڭ­دا­يى­­­نان ءالى توقپاقتاپ جاتىر ەكەن... ... تەك قانا كۇنى-ءتۇنى كىتاپ وقىپ, كوز مايىن تاۋىسىپ, اقى­رىن­دا «اقىلگويگە» اينالىپ, ءبىر تال ءشوپتىڭ باسىن سىندىرماي, ماسىلدىققا قالاي بوي ۇمسىنىپ كەتكەنىن اڭداماي قالعان ادامدى دا كورگەنبىز. ... تەحنيكالىق گازەت-جورنال­دار­دى باسىنا جاستاپ وقىپ, «جا­ڭا­لىق اشقىش» اتانىپ, «وسى اۋى­لىمىزدىڭ استىندا اتامزاماننان جارىلماي جاتقان بومبا بار» دەپ, رەسپۋبليكالىق گازەت­تىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسىن شاقىرىپ الىپ, الگى «زەرتتەۋىنىڭ» ماڭى­زى­نا يلان­دىرماق بولعان جىگىتىمىز دە ناق ماسىلدىڭ ءوزى بولىپ شىققان. ... ارقىراعان ازامات ايەل ال­عىش بوپ قالىپتاسىپتى. اندا بار­سا ءبىر ايەلى, مىندا بارسا ەكىن­­شىسى, ءۇشىنشىسى, ءتورتىنشىسى... بوپ بوتالاپ كەتە بەرەدى. ءباي­بى­شەسىنىڭ لاۋازىمى جوعارى بولسا كەرەك, سونى وڭدى-سولدى شاشىپ ءجۇرىپ, ءالالاۋدى سالعان عوي ار­مان­سىز. ماسىلدىق ەمەي نەمەنە؟ ارينە, مەملەكەتىمىزدە جۇ­مىس­سىزدىققا قارسى كۇرەس ءبىرشاما ەكپىنمەن جۇرگىزىلىپ تە جاتىر. ءناتي­جەسى دە بايقالادى. قانشاما ءون­دى­رىس ورىندارى اشىلىپ, ادام­داردى باقۋاتتى تۇرمىسقا بەيىمدەۋدە. با­قىتىن ەڭبەكتەن تاپقان­دار­دىڭ ەرتەڭى نۇرلى عوي. حالقى­مىز­دىڭ دەنى وسىلايشا ەڭبەك ءلاز­زاتىنا بولەنىپ جاتقانى, ارينە, مارقايتا تۇسەدى. بىراق... نەگە وسى ما­سىلدىق كورىنىستەرى جۇرەك اۋىر­­تا بەرەدى؟! قىتاي ويشىلى كۇڭ­فۋدزىنىڭ: «ەلىڭ اسىپ-تاسىپ وتىر­عاندا, كەدەي ءارى كەمشىن بول­عانىڭ ۇيات. ەلىڭ ارىپ-ارشىپ وتىر­عاندا, باي ءارى باعلان بولعا­نىڭ ۇيات»,– دەگەن ءسوزى بار. وسى ەكى ۇعىم دا جادتا ءجۇ­رە­تىن جاعدايات­تار بولسا ەكەن دەپ, تىلەيسىڭ. بىراق ءبارىن پەندەشىلىككە سالىپ جىبەرەتىنىمىز, جامان-اق! كىم ماسىل بولعىسى كەلەدى دەيسىز؟ وعان نەندەي سەبەپ يتەرمەلەيدى؟ وسى جاعىن زەرتتەۋ, زەر­دەلەۋ جاعىن ءبىر ىزگە سالعان ابزال سياقتى. سەبەپسىز سالدار بولماي­دى عوي. ءبارىن دامۋ, وركەنيەتتەنۋ, ورگە باسۋ, زايىرلانۋ قوعامىنىڭ ءتاي-ءتاي قادامىنان مايدان ءجىپ سۋىرعانداي ىزدەپ, تابۋعا ىقى­لاس­تانۋ قاجەت شىعار. «اگاركي, قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ەڭ­بەك­كە دەگەن جۇرەك ءلۇپىلىن ءدوپ باسىپ ايقىندايتىن ءبىر اپپارات بولسا, شىركىن, ءتونىپ كەلە جاتقان ماسىل­دىق بۇلتىن ءاپ-ساتتە ىدىرا­تىپ جىبەرەرلىك امال-ايلا ويلاپ تابۋ­عا بولار ەدى-اۋ», دەپ ارماندعان ەكەن, اۋىل قارياسى. ارماندادىڭ ەكەن دەپ, عايباتتاۋ رەتسىز بولار. ءبارى ارمانداۋدان شوقتانا تۇسەدى ەمەس پە؟ ... ماسىلدىقپەن بىتىسپەس ماي­دان اشقان ابزال بولار! بايا­عى اۋىل قارياسىنىڭ: «جاقسى ءبىلىم ال, ماسىل بولما, بالام!» دەگەن اتالىق ءسوزىن بۇگىندە كىم ءومىر مانىنە جاراتىپ ءجۇر ەكەن؟ سوعان ۇڭىلەيىكشى, ءبىر ءسات... اسىلى, ءبىلىمدى, زەيىندى, ەڭبەككە ءۇيىر ادامنان جات ارەكەت ۇركىپ تۇراتىن شىعار-اۋ! بۇل دا بىرجاقتى با­عالاۋ ما؟ ويلانايىقشى! قايسار ءالىم.