اتا-اناسىنىڭ وزىنەن ەشتەڭە ايامايتىن ىقىلاسىن كورگەن بالا دا, بولاشاق كەلىن دە «ەشكىمگە ۇقسامايتىن» توي تالاپ ەتىپ, شالجيادى. مەيرامحاناعا كەلىندى ليمۋزينمەن كىرگىزىپ نەمەسە سۇندەتكە وتىراتىن بالاسىن سالت اتپەن زالعا ەنگىزىپ, ەلدەن ەرەكشە بولۋعا تىرىسۋ, توي كورتەجىن جول ءتارتىبىن بۇزىپ جۇرگىزۋ, ءتىپتى تىكۇشاقپەن الىپ ءجۇرۋ – وسىنىڭ ءبارى «ەشكىمگە ۇقسامايتىن», جۇرتتىڭ بارىنەن اسىرامىن دەۋگە ۇمتىلۋدان تۋعان داراقىلىق. بىراق قازاق سوعان ءماز. بايلىعى جەتىپ تۇرسا دا وسىلاي شاشىلۋعا, وسىلاي ەركىنسۋگە بولا ما؟
سەگىز سەرىنىڭ اقىلدى ادام ەكەنىن كورگەن ءبىر گۋبەرناتور: «وسى قازاق شورماننىڭ مۇساسىن, وسكەنبايدىڭ قۇنانبايىن, ساندىبايدىڭ ەردەنىن ماقتاپ, اۋىزدارىنان تاستامايدى, سونىڭ سەبەبى نەدە؟» دەپ سۇراپتى. سوندا سەرى: «بۇل ادامدار قانشا قۇيساڭ دا تولمايدى, قانشا تولسا دا توگىلمەيدى, سوندىقتان قازاق ولاردى ماقتايدى دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ال بۇگىنگى بايشىكەش قازاقتار ۇشپا باقپەن كەلگەن از داۋلەتىنە ماس بولىپ, ەلدەن ەرەكشە بولۋعا تىرىسىپ جانتالاسادى. ال كەدەيلەرى سولاردان قالمايمىز دەپ تىرباڭدايدى. «قانشا تولسا دا توگىلمەيتىندەي» بولۋ ءۇشىن اتا-بابانىڭ مىقتىلىعى, ارعى تەكتىڭ اسىلدىعى بويىندا جوق. بىراق ولار بولماسا دا سابىرعا شاقىرا الاتىن «نۇرلى اقىل» كەرەك ەدى. ونداي دا بولماعان سوڭ بۇگىنگىگە, ءبىر كۇنگىگە ءماز بولىپ, جارقىلداتىپ ءبارىن شاشا بەرەدى.
ءبىزدىڭ دانا حالقىمىز بارلىق جاندى-جانسىز دۇنيەنىڭ كەپيەتى بولادى دەپ ساناعان. ارتىق شاشىپ, ارتىق توكپەك تۇگىل ورىنسىز قولدانىپ, قورلىققا سالساڭ (ماسەلەن, ۇركەك اتتى وتتارى جارقىلداعان شۋلى ورتاعا زورلىقپەن كىرگىزسەڭ) نەمەسە قىمبات زاتىڭدى ەسكىرمەي جاتىپ لاقتىرىپ تاستاساڭ دا كەپيەتى سوعادى دەگەن. ءدىن يسلام دا ىسىراپشىلدىقتى وبال دەپ ساناپ, وندايدى جاساۋدى كۇناعا جاتقىزادى.
داۋلەتتى جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپ, ءبىر قىستا بەس قۇندىز تون اۋىستىرعان ايەلدى بىلەمىز. بىلەتىندەر وعان كەپيەتى سوعادى عوي, سونشا قىمبات دۇنيەنى نەگە اۋىستىرا بەرەسىڭ دەپ قۇلاققاعىس تا ەتتى. بىراق داراقى ايەل ەشتەڭەنى قۇلاعىنا ىلمەدى. اقىرى كۇيەۋى قايعىلى قازاعا ۇشىراپ, ارتىندا قالعان بارلىق بايلىعىن تۋىستارى سىپىرىپ الىپ, داڭعوي ايەل وسى كۇنى «ۇرەرگە ءيتى, سىعارعا ءبيتى جوق» دەيتىن حالگە جەتىپ, پاتەر جالداپ ءجۇر... دۇنيەنىڭ كەپيەتى سوقتى دەگەن سول, انە.
وسىندايلار كوپ جانە مۇندايلار تۋرالى از ايتىلىپ تا جۇرگەن جوق. «ەلدەن ەرەكشە بولامىن, ەشكىمگە ۇقسامايمىن» دەپ داراقىلىق جاساپ, دۇنيەنى ورىنسىز شاشۋدىڭ سۇراۋى بولاتىنىن, جانسىز دۇنيە بولسا دا زورلىق قىلساڭ كەپيەتى سوعاتىنىن ەشقاشان ۇمىتپاعان ءجون.
ءبىزدىڭ كورشى ەلدەرىمىزدە دە داڭعويلىق پەن ىسىراپشىلدىققا جول بەرەتىندەر بار ەكەن. تاجىكستاندا سوندايدى تىيۋ ءۇشىن زاڭ دا قابىلداپ, داراقىلىقتى ارنايى جازامەن تىياتىن بولىپتى. جۋىردا سول ەلدەگى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى سايفيددين نازارزادا بالاسىنىڭ ۇيلەنۋ تويىنا 300 ادام شاقىرعاندىعى ءۇشىن جازاعا ۇشىراپ, قىزمەتىنەن قۋىلعان. زاڭ بويىنشا تويعا 150 ادامنان ارتىق شاقىرىلماۋ كەرەك ەكەن.
ارينە, ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن ساقتايمىز دەيتىن ءبىزدىڭ ەل مۇنداي زاڭ قابىلداي المايدى. وندايعا ءتىپتى ك ۇلىپ, مازاق قىلۋعا دا دايىنبىز. نە ىستەسە دە ءوزىنىڭ اقشاسى ەمەس پە, قالاي شاشسا دا كىمنىڭ جۇمىسى بار دەيمىز. بىراق ىنساپتى ساقتاۋعا سانامىز جەتپەسە, بالالارىمىزدىڭ «ەشكىمگە ۇقسامايتىن» توي تالاپ ەتكەن بالالىق داڭعويلىعىن تىيا الماي وتىرساق نە ىستەۋگە بولادى؟ اقىماقشىلىقتى اقىلمەن تىيدىرا الماساق, باسقا امالىمىز بار ما؟
تاجىكستان ەلى توي شىعىنىن ازايتۋدى كوزدەگەن زاڭعا قوسىمشا دا ەنگىزىپ, جاڭا زاڭ جوباسىن جاساتىپ قويىپتى. ول دا بيىل كۇزدە قابىلدانادى. وعان سايكەس ۇيلەنۋ تويىنان كەيىن تاعى دا ارتىق شىعىندار جاساۋعا تۋرا كەلەتىن چوداركانون, نونشيكانون, مودارتالبون, مۋبوراكبودي, روحباندون دەگەن سياقتى سالت-داستۇرلەردى جاساۋ تىيىلىپتى. مۇنىسى ءبىزدىڭ تويدان كەيىن جاسالاتىن «كەلىنگە شاي قۇيعىزۋ», «قۇدالاردان كەلگەن قالتانى تاراتۋ» دەگەن سياقتى ىرىم-جىرىمدارعا كەلەدى. توي وتكىزگەن وتباسى ەرتەسىنە ايەلدەردى جيناپ تاعى وسىنداي سالتتاردى جاسايتىن بولسا, جاڭا زاڭ بويىنشا جازا تارتادى... «مۇنداي شارالار حالىقتى ارتىق شىعىنداردان ساقتاپ, تۇرمىس-احۋالىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى» دەپ جازىلعان زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بىزدە مۇنداي زاڭ قابىلدانا قويماس, بىراق اقىلعا سالىپ, ويلانۋ كەرەك-اق. ولگەن ادامعا باعىشتالىپ اس بەرىلگەندە نەشە ءتۇرلى ارتىق تاعامدار دايىندالاتىنىن ءدىن باسشىلارى سىناپ, ونىڭ ىسىراپشىلدىق ەكەنىن ايتقاننان كەيىن استانادا ونداي دۇنيەلەر ازداپ تىيىلدى. سول سياقتى توي وتكىزگەندە دە ەلدەن ەرەكشە بولماققا ۇمتىلۋدى سىناپ, وندايدىڭ استامشىلىق ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ وتىرساق, ادامدارىمىزعا وي تۇسەدى عوي دەگەن ۇمىتتەمىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
