ماڭگى عاشىق

حانيفا... قانيپا! ءابدىراحمانوۆا... بۇعىباەۆا!

مۇڭى مىڭ قاتپار, قۋانىشى «تو­بىقتان اققان سىزاشىقتاي», ساعى­نى­شى ءبىر ۇرپاقتىڭ قازىناسىنا پارا-پار, ماحابباتى ءبىر ساتكە پاسەيىپ, سالقىن­دامايتىن ماڭگى عاشىق جۇرەكتىڭ ءسابي كوڭىلىن ايتۋ ءۇشىن, عازيز جانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءدال سونداي مۇڭ, ساعىنىش, ماحاببات, كوڭىل كەرەكتىگىن ەستەن شىعارا بەرە­مىز. جەتى جاسىندا وڭ اياعى جازىم بولىپ, سونىڭ قايعىسى جاس جۇرەكتى قاۋساتا سوققاندا ءابۋ اعاسى سەيىل بولىپتى. جاس كوڭىل بايىزىن, پاناسىن تاۋىپتى. كەيىنىرەك ەسەيگەن ۋاقىتىندا ءوزى ماڭگى قارىزدار ادامداردىڭ قاتارىنا ءابۋ, ءلازيزا دەگەن اياۋلى ەسىمدەردى ەش­قا­شان ۇمىتىلماستاي ەتىپ جازدى. ءبىر ەمەس, ەكى مارتە تار قۇرساعىن كەڭى­تىپ, دۇنيە ەسىگىن قىزعالداق بولىپ اشقان ەكى پەرزەنتىنىڭ ەسىمىن ءلازيزا دەپ قويعان ء(بىر قىزى بەس ايلىعىندا كوز ءتيىپ قايتىس بولعان. كەيىن ومىرگە كەلگەن كەنجە قىزىنىڭ اتىن تاعى ءلازيزا قويىپتى). ال ءابۋ اعاسىنا العاش اۋىلىنا  كەلگەن ساتىندە جازعان ارناۋىنان باستاپ, كەيىن شىن تۇسىنگەن, رياسىز, العىس كوڭىلىمەن ونداعان ولەڭ باعىشتادى. ومىرىندە ولەڭنەن قىمبات ەشتەڭەسى بولماعان, ولەڭنەن ارتىق ءبىر نارسە بار دەپ ويلاماعان قانيپانىڭ ەڭ ۇلكەن سىيى, راحمەتى, ارينە, نازىك جۇرەگىنەن شىققان جىرلارى ەدى. 

قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ءبىر-ەكى ادامعا جاقسىلىق جاساعان, ءبىر-ەكى جاس تالاپ­تىڭ باعىن اشقان تۇلعالاردى كوپ كەزدەستىرۋگە بولاتىن-اق شىعار. بى­راق بىرنەشە بۋىننىڭ تۇساۋىن كەس­كەن, ءارى ۇنەمى تالانتتى جاستارعا باتاسىن بەرىپ, سونىسى ادەبيەتىمىزدىڭ ءبىر كە­زەڭىندە جاقسى داستۇرگە اينالعان ءابۋ سار­سەنباەۆ پەن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ قاريا­لىق قاسيەتتەرى سولاردان كەيىن قاي­تالانباعان قۇبىلىس بولىپ قالعان­داي...

جۇرەگى نازىك, تانىمى مەن تۇيسىگى تەرەڭ اقىننىڭ قالامگەرلەردە اسا سي­رەك كەزدەسەتىن كىشىپەيىل بولمىسى, تو­مەن­شىك نازارى كوپ ادامنىڭ مەنسىن­بەۋشىلىگىنە جول بەرگەنىمەن, ونىڭ جىر­­لا­­رى قازاق ولەڭسوزىنىڭ بايتاعىندا زا­­مان­­داستارىنىڭ پاليتراسىنا ۇقساي بەر­مەيتىن توتەنشە اجارعا يە بولىپتى. قاني­پانى ولەڭنىڭ تورىنە بابا سالتىن ۇس­تانىپ, قىز دەپ شىعارعان جوقپىز. وعان شىرايلى, ەكپەتتى ولەڭدەرى ءوزى لايىق بولدى. ءبىز قۇرمەتتەۋگە ءماج­بۇر بولىپپىز. ءابۋ سارسەنباەۆ جاس اقىن­نىڭ وزىنە ارناعان ولەڭىنە ەلجىرەي قال­عان جوق. «قالاعا كەل, اياعىڭدى ەمدەتەم» دەپ, كىتابىن جاس تالاپقا ۇسىنىپ تۇ­رىپ, قولتاڭباسىمەن قوسا مەكەنجا­يىن قالدىرعاندا ىشكى تۇيسىگى تاعى ءبىر جاقسى اقىننىڭ كەلە جاتقانىن سەز­دىر­گەن شىعار. اۋرۋحانادا  جازعان «ساعى­نىش» دەگەن ولەڭىن قانيپا بىلاي اياقتار ەدى:

كوگىمنەن شۋاق توگىپ تۇرشى, كۇنىم,
سەزىمنىڭ اشىلماعان بۇرشىگىمىن.
قولداعى مىنا تاياق مەن سۇيەنگەن –
تۋعان جەر, وزىڭدە وسكەن ءبىر شىبى­عىڭ...

ەڭ الدىمەن شات كوڭىلىن مۇڭ ەتكەن بالداعىنىڭ وزىنە وسىنشالىق اقىندىق كوڭىلمەن قاراي العانىنا تاڭعالاسىڭ. قانيپانىڭ وسى اقجارقىن, تازا بولمىسى ەسىڭە ءتۇسىپ, ونى پوەزياعا جەتەكتەپ كەلگەن, قۇداشتىڭ, ءابۋ مەن تۇمان­بايدىڭ نازارىن ەلىتكەن ەڭ الدىمەن تۋ­عان جەرىنىڭ شىبىعى, سوسىن اقىننىڭ ماحابباتى, ساعىنىشى ەكەنىنە كۇمانىڭ بولسايشى...

تولقۇجاتىندا اتى-ءجونى – حا­ني­فا ءابدىراحمانوۆا ەكەن. ءابۋ اق­سا­قال: «قازاقتا ءابدىراحمانوۆا تۇر­سىنحان دەگەن  اقىن بار. سەن ەكىنشى ءاب­دىراحمانوۆا بولما» دەگەن سوزىنەن سوڭ ارعى اتاسى بۇعىبايدىڭ اتىنا جازى­لىپتى. سۇيگەن ادامىن قالتقىسىز جاق­سى كورەتىن, سەنگەن كىسىسىنە ولەردەي بەرى­لەتىن, سىيلاعاننىڭ ق ۇلى بولا­تىن مىنەزى, جۇرەك تۇپكىرىندەگى جانعا اياۋ­لى سەزىمدەرىن اق قاعازعا قۇربىسىنا اقتا­رىلعانداي جايىپ سالاتىن قانيپانىڭ بۇل ارەكەتى ونى جاقسى بىلەتىن جاندار ءۇشىن تاڭسىق ەمەس ەدى. حانيفا دەگەن ەسىمى الدەبىر كورشىسىنىڭ قىزىنا ۇقساس­تىرىپ قويىلعان دەسەدى. «تۋرا جول» دەگەن ماعىناعا يە وسى ءبىر قاستەرلى ەسىمى دە قازاقى ءتىلدىڭ يكەمىنە كونىپ, قاني­پا بولىپتى. «قازاقستان» تەلەارناسى تۇسىرگەن «جارقىن بەينە» باع­دار­لاماسىنىڭ قانيپا بۇعىباەۆاعا ارنالعان سانىندا اقىننىڭ الپىس جىلدىعىندا تولقىپ, ەلدىڭ الدىندا كوزىنە جاس العان بەينەسىن كورگەندە, داۋ­سىن ەستىگەندە اقكوڭىل, كىسى بالاسىنان قيانات كورمەسە, وزگەگە ونداي ءزابىرى تيمەگەن, بالاداي اڭعال اقىن دۇنيەدەن وتكەنىنە يمانداي سەنەسىڭ. تۋرا جولدا تۋرا جۇرگەن انا, اقىن ءوتىپتى. ونىڭ ولەڭىمەن, ومىرىمەن تولىق تانىسپاۋعا ەندى حاقىڭ دا جوق ەدى...

* * *
بۇگىن الدەبىر جان قانيپامەن تانىس­تىعىن ايتىپ ماقتانار. ەندى ءبىرى ونىمەن سىرلاس, مۇڭداس بولعانىن جانىنا مەدەۋ ەتەر. ءبارى جاراسىمدى كورىنەدى. ويت­كەنى دۇنيەدەن وزعان كەز كەلگەن پەندەمەن ولاي ماقتانا المايسىڭ.

ءاربىر اقىننىڭ ولەڭىندەگى جان تول­قىنىسىنا نازار سالساڭ, ولمەيتىن جىر, ءوزى ولسە دە ولەڭى قالسا دەگەن ارمان-ارىز جاتادى. ءتىپتى ەشكىم اقىن دەپ كوزگە ىلمەيتىن ۇيقاس قۋالاۋشىلار مەن ولەڭ جاساۋشىلار دا وسىلاي ارماندايدى ەكەن. ارمانعا شەك جوق. تاعدىرعا داۋا جوق. سوڭعى ۇكىم – ادىلەت. قۇداي اۋزىنا ءسوز سالعان تالانتتىلاردىڭ تىلەگى حالىق جۇرە­گىنە جەتىپتى.

كوتەرمەيدى كوڭىلىمدى كونە جىر,
شەرتشى, باۋىرىم, ۋاقىت كۇيىن,
انە, ءبىر.
ىرعاعىڭمەن جان دۇنيەمدى سىلكىلەپ,
وياتىپ ال كوپ ۇيىقتاتپاي مەنى,
ءومىر.
شىڭ باسىنان جاناتىنداي ءبىر 
شىراق,
التىن قۇستىڭ قاناتىنداي كۇن
 شۋاق.
ويات مەنى بەيعام, قالىڭ ۇيقىدان
جىر جولدارى, مازا بەرمەي
شىمشىلاپ...

ادەتتە شىعارماشىلىق يەسى دۇنيە­دەن وزعاندا ەكىنشى عۇمىرى باستالدى دەگەن جاتتاندى ءسوزدى كوپ ايتىپ جاتامىز. قانيپا بۇعىباەۆا اقىرعى ساپارعا اتتانعاندا وسى ءبىر ءسوز ايتىلدى ما, جوق پا بىلمەيمىن. بەيقام, قالىڭ ۇيقىعا كەتكەن قانيپانى – (ولەڭدەرىن!) ەندى ءومىر بولىپ وياتىپ العىمىز كەلەدى. باقيعا كەتكەندەر ءۇشىن – ءومىر جاس. ءاربىر ۇرپاق – ءومىر! «ويات مەنى» دەپ اقىن تەك جىر جولدارىنا, اقىندارشا ايتقاندا, شابىتقا عانا ايتىپ تۇر دەپ ويلاماڭىز. ءوزىم ولسەم دە, ولەڭىم ءتىرى بولسىن, وياۋ بولسىن دەگەن ىشكى تىلەك-نازدىڭ, ارمان-ارىزدىڭ ءبارى وسى ولەڭدە تۇر. ءومىر دەگەن – ءبىز... وياتۋ دەگەن – وقۋ...

ليريكالىق مونولوگ – اقىن اتاۋلى­نىڭ ەڭ تاڭداۋلى ءتاسىلى. جان بىتكەندى ەلجىرەتەر سىرى, وزەك ورتەر مۇڭى, شادىمان كوڭىلى, كەيىسى مەن رەنىشى جىرىنىڭ تۇلا بويىن تولقىتىپ, جۇرەگىڭە جەتەدى. الدەنەدەن زاپى بولىپ, جاراتىلىستىڭ تاعى ءبىر قۇبىلىسىنان جانىنا مەدەۋ تاۋىپ, نەشە الۋان كۇيگە تۇسەدى. سونىڭ ءبارى قانيپا قالامىنان ولەڭ بولىپ زەرلەنەدى. بۇل جاعىنان العاندا بۇعىباەۆانىڭ اقىندىق قابىلەتىندە بۇگىنگى اقىنداردا كوپ كەزدەسپەيتىن, تابيعاتقا ەتەنە جاقىندىق ءھام حالىق اقىندارىنا ءتان تابان استى ولەڭ ايتۋ قاسيەتى بارداي سەزىلەدى. سوندىقتان دا ونىڭ جىرلارىنان قۇيىلىپ تۇسكەن بۇتىندىكپەن قاتار, بۋىنى مەن بۋناعىنان اداسقان, كەيدە ۇيقاستارىنىڭ وزىنەن ايتىسكەرلەردىڭ ولەڭدەرىندە كەزدەسەتىن جايداقتىق سەزىلىپ قالادى. بۇل ءمىن ەمەس, مىننەن گورى تابيعيلىعىن ەسكەرگەندە ارتىقشىلىق بولىپ شىعۋى دا عاجاپ ەمەس. جاساندى ءسوز, جاساندى ولەڭ, مىنەز ونىڭ قالامىنا جات.
ءوز مۇڭىمدى وزگەگە سەزدىرمەدىم,
وڭىپ بارا جاتقانداي تەز گۇلدەرىم.
تابيعاتتىڭ ەسكە ساپ ءار ماۋسىمىن,
كەل, كەلە بەر مىنەزدى مەزگىلدەرىم.

* * *
ماڭگى عاشىق! ومىرگە! ولەڭگە! كوڭىلگە! سەزىمگە! ارقايسىسىن تارقا­تىپ ايتساڭ ءتۇن جەتپەيدى. اسىرەسە قاني­پانىڭ كۇيىن ايتساڭ, جامبىل اتا­سى سياقتى نەشە كۇن جىرلار ەدىڭ. تاع­دىر قانيپادان ەشتەڭە اياعان جوق. شات­تىقتى دا, شارشاۋدى دا, قۋانىشى مەن ساۋلەلى مۇڭدى دا مولىنان بەرىپتى. تۇر­مىسى تۋرالى ەشتەڭە ايتا الماس­پىز. بىراق ءوزى جاقسى كورگەن قاسىم امان­جولوۆ سياقتى «ۇقساتا الماي» جۇر­گەندەي سەزىلەدى. ءدال قانيپاداي اقىنداردىڭ باسىندا بولار ءحال ەكەنى تۇسىنىكتى. 

تەڭىزدەگى جالعىز قايىق سەكىلدى كوكشىل ءشايى – بۇيرا تولقىننان جاس­قانعان كوڭىل. بۇل كۇيدە اقىن سول قا­يىق­تى كوردى, يا كورمەدى. بىراق كوڭىل-كۇيىنە, ىشكى ارپالىسى مەن سەنىمىنە, ءۇمى­تى پەن كۇدىگىنە تۋرا كەلەتىن سەزىمى جالعىز قايىقتىڭ جانتالاسىن ەسىڭە سالادى. تەڭىزدەگى قورعانسىز قايىققا اينالعان اقىننىڭ رۋحاني  ديدارى – ولەڭگە قاپىسىز تاڭبالانعان «اسىل پروەكتسياسى».

* * *
جان سىرىمدى مازاق بولدىم جەلگە 
ايتىپ, 
جەل جەلىگىپ كەڭ دالاعا بەردى ايتىپ.
عاشىق بولۋ قۇپياسى جۇرەكتىڭ 
قۇپيامدى جۇرتقا جايعام مەن
قايتىپ؟

* * *
وزگە تىلەك باۋراپ الدى, وزگە ارمان,
ءسۇيۋ دەرت قوي, دەرتىڭ كىمگە ءسوز
بولعان.
جاتىر ءبارى جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە
جۇرەك ءتۇبىن قورقامىن مەن
قوزعاۋدان!..

ماعجان: «اقىندا دوس بولمايدى ادام­زاتتان, جالعىز-اق سىرىن سويلەر قالامىنا» دەپ جىرلاپتى. ءتىپ­تى اقىندا دوس بولسا دا, سىرىن قالا­مىنا ايتادى. كەيى جالعان, كەيى شىن. اقىننىڭ سەرىگى – مۇڭى. ولەڭى – سىرى. بىراق سىرىن قانشا ايتسا دا, قانشا جان تۇپكىرىندەگى قۇپياسىن جايىپ سالسا دا مۇڭى سەيىلمەيدى. ءوزىن ىلعي ءالسىز, ءالجۋاز, قاعاجۋ كورگەن جانداي سۋرەتتەيدى. بالكىم, جارالانعىش جۇرەگى اينالاسىنداعى جاعىمسىز بار قۇبىلىستى تىكەلەي وزىنە قابىلداعان شىعار. «تامىلجىتتى كوكتەم قۇسى تامشىداي, مەن ايتسام-اۋ دەگەن سىرشىل اۋەندى», يا «...بيلەيتىندەي بۇراڭ بەلى سولقىلداپ, مەن بيلەسەم دەگەن ءبيدى قايىڭدار» دەپ جىرلاۋىنىڭ ءمانى نەدە؟ بالكىم, ءوزىن قايتالاۋ دەرسىز؟ جوق ماسەلە وندا ەمەس. بار تۇيتكىل جان ازابىندا تۇرعان جوق پا؟!  بۇل – اقىننىڭ وزىنە كوڭىلى تولماۋى. بالكىم وزىنە دەگەن وكپەسى. ادام عانا الدىن وراپ كەتە بەرمەيدى, ءتىپتى, تابيعاتتىڭ ءوزى دە ونىمەن تايتالاساتىنداي. ونى سەزىنۋ ءۇشىن تابيعاتتى اقىنشا ءتۇسىنۋ كەرەك شىعار. ولەڭدەگى كوڭىل-كۇيگە تۇسپەي, ونى ءتۇسىنۋ قيىن. جازۋدا قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, ونى تۇسىنۋدە دە كوڭىل-كۇيدىڭ ورنى ەرەكشە. بىرەۋلەر بالكىم ونى شابىت دەر. دەمەك, ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە شابىت كەرەك.

...بارلىق جانعا تۇسىرگىم كەپ ساۋلەسىن,

جۇرەگىمدى قولىما الىپ جۇگىردىم, – دەگەن ادام. بەينە ءبىر ءبىزدىڭ عاسىرعا تۋرا كەلگەن دانكوداي. بىراق سوڭىندا بارىنەن كوڭىلى قالىپ, شارشاعان, قالجىراعان كۇيگە تۇسكەن. نەگە؟ ادام بالاسى ءبىر-بىرىنە قۋانىش سىيلاپ قانا قويمايدى, قايعى اكەلەدى, شارشاتادى. ادامداردىڭ ءبارىن جاقسى كورەتىن جۇرەك اقىندا بولماسا, بىزدە دە جوق. تەك اباي عانا ايتا العان ءسوزدى قايتالاۋ وڭاي, ورىنداۋ قيىن. 
كەيدە قانيپا تىم وكپەشىل سەكىلدى سەزىلەدى. ادرەسى بەلگىسىز وكپە ارتقان جىرلارى, جۇباتۋلارى وزىمەن-ءوزى الىسقان, ءوز سەزىمىن جەڭۋگە تالپىنعان جۇرەكتى بايقاتادى. اقىننىڭ ەكىنشى داۋ­سى وپ-وڭاي ء بىرىنشى داۋىسقا اينالادى. قاي داۋسىن ايتساڭىز دا ايقىن, انىق.

* * *
دوسىم بولساڭ, بوگەلمەي بۇرىپ
وتەم ات باسىن,
شىققان كۇنىم مەزگىلسىز كوكجيەككە
باتپاسىن.
تىرشىلىكتى تەربەگەن تاڭعى ۇيقىدان
وياتىپ,
قاعىپ تۇرار ويلارىم بولاشاقتىڭ
قاقپاسىن...

* * *
«...ءولىمنىڭ دە ءوز ءومىرى بولادى. كەي ادامنىڭ تىرلىگىندە ءوز باعاسىن الا الماي, ىستەگەن ەڭبەگىن كورىپ ۇلگەرە الماي, ورتا جولدا كوز جۇمادى. ونىڭ ومى­رىندە قولى جەتپەگەن باقىتى ولگەن سوڭ جاناتىنى, سودان با ەكەن. ەلى ەلەۋ­سىز قالدىرماي تىرىلىگىندە كۇندەگەن, قىز­عانعان دوستارىنىڭ ءوزى جەر قوينىنا كىرگەن سوڭ, ەندى ول ادامنىڭ تىرلىگى كەسەل كەلتىرمەيتىنىن بىلگەن سوڭ, ءبىر كەزگى داتتاعانىن ۇمىتىپ, ماقتاۋعا كوشەدى.ولگەننەن سوڭ مەرەيى تاسىپ, باقىت جاناتىندار كوبىندە, تىرلىگىندە ەڭبەك ەتكەن دارىندىلار توبى. تىرلىكتە ادام ءبىر-بىرىنە جىلى ءسوزدى, كەڭ ءومىردى قيمايتىنى نەسى ەكەن؟..»
اقىن كۇندەلىگىنەن.  I/IV-1988

* * *
بىرەۋ كەلىپ, بىرەۋ كەتىپ, بيىكتىك پەن تەرەڭدىك تولقىن سايىن الماسىپ تۇرعان ۋاقىت كوشىندە بولاشاقتىڭ قاقپاسىن قاعار قانيپاعا تيەسىلى بولعان ءبىر زاماندارداعى كوركەم ويلار ەندى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە. ءبىزدى ءوزىمىز بولىپ تەربەتەدى, تولقىتادى. بالكىم, ادامزات دەگەن – ادام سافيدەن باستاپ, دۇنيە تىرشىلىگىندەگى سوڭعى پەرزەنتكە دەيىن تۇتاس ءبىر ورگانيزم شىعار وسى. قانيپا دا, قانيپانىڭ جىرلارى دا جانىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىندەي سەزىلە بەرەتىنىن قايدا قويارسىڭ؟..

باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى