ادەبيەت • 21 تامىز, 2017

كوڭىلدىڭ كوگىندەگى كوكمويناق جىر

370 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

«ەسىك الدى بەتكەي-ءدى. بەتكەي جاقتان كوكتەم ءانىن تىڭ­داي­مىن. قارمەن بىرگە نەگە ەرىپ كەتپەيدى مۇڭ-قاي­عىم. ارتتا قالدى اق قىس ەمەس, قارا قىس. شى­نى­مەنەن كوك­تەم كەلدى جايناپ قىر. تەرەزەمنىڭ ءدال الدىندا بالا قۇس سايراپ تۇر» دەپ ايگىلى «ءمىناجات» ولەڭىن وقىپ ەدى مار­قۇم ەتنوگراف-جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك. وسىدان تۋ­را ون جىل بۇرىن ەلوردادا دۇركىرەپ وتكەن ەسەنعالي اقىن­نىڭ كەشىندە. اقىن ولەڭىنىڭ ىشىنە كىرىپ كەتەردەي تامسانعان, بالا قۇستى ۇركىتىپ الماۋعا بەكىنىپ, اسەر­لەنگەن بەينەسى كوز الدىمىزدا قالىپ كەتىپتى.

كوڭىلدىڭ كوگىندەگى كوكمويناق جىر

اقىننىڭ الپىس جىل­دى­عىنا ارنالعان كەش تە ءوتتى. استانادا. «مول­دىرە­گەن باستاۋىڭ بوپ, باس­تاۋ­ىڭ بوپ قالايىن» − دەپ جىرلاعانىنداي, كىل ءمول­دىر ولەڭدەرى وقىلدى. بۇل جولى سايدىڭ تاسىنداي جاس اقىندار شىقتى ساح­ناعا. تابيعاتتى اداممەن, ادام تاعدىرىمەن شەن­دەستىرىپ جىرلايتىن, جىل­دىڭ بارلىق مەزگىلىنە ار­نالعان ولەڭدەرىنەن مۇڭ مەن ساعىنىشتىڭ, ادەمى اڭساۋلاردىڭ, جىپ-جىلى مەيىرىمنىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن, ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن «مەنىڭ درامام», «ادام», «ەركەك», «انانىڭ ايداھارى بار», ء«بىزدىڭ ەلدىڭ جىلقىسى كىل كوكمويناق» اتتى كوپتەگەن درامالىق جىرلارمەن بەدەرلەگەن اقىننىڭ تۋىندىلارى وقىرمانداردىڭ جۇرەگىنە جەتىپ جاتتى. 

 كەش بارىسىندا اقىن تۋرالى ون مينۋتتىق دەرەك­تى فيلم كورسەتىلدى. ن.ءجان­تورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ ارتىستەرى ونىڭ بىرلىك پەن ەرلىكتى تۋ ەتكەن تۇركى جۇرتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالىبىن, ار-يمان, وبال-ساۋاپ, باق پەن سور ۇعىمى جايلى تۇسىنىگىن جوعارى دەڭگەيدە جىرلاعان «عايشا ءبيبى» پوەماسىنان شاعىن تەاترلاندىرىلعان كورىنىس قويدى. 

 ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ەرالى توعجانوۆ اقىن­عا قۇتتىقتاۋ ءسوزىن ارنادى. بىر­لىك پەن ەلدىكتى جىرلاعان ونىڭ ولەڭدەرى حالىق جۇ­رەگىنەن ماڭگى ورىن الاتىنىنا توقتالدى. ەسەنعالي اقىننىڭ الپىس جىلدىعىن ماڭعىستاۋ توپىراعىندا وتكىزبەك نيەتتەرىن مالىمدەدى. وسى كەشتە بىرقاتار انشىلەر اقىننىڭ سوزىنە جازىلعان ءان-جىرلاردى ورىندادى. ەلەنا ابدىحالىقوۆا «سىڭار قۇسىم», اماندىق كومەك ۇلى «كوكمويناقتىڭ ءۇيىرى», ەسەن­بەك قۇليەۆ «ەسەنتاي وزە­­نى» ءان-جىرلارىمەن ور­تاعا شىقتى.

ء"بىزدىڭ ەلدىڭ جىلقىسى كىل كوكمويناق. ۇيىرىمەن اعا­كەم كىردى وتقا ايداپ. اق جا­لىننىڭ ىشىندە القىن-جۇلقىن, الاسۇرا شىڭعىرىپ ءجۇر كوپ بەيباق» دەپ باس­تالاتىن ايگىلى جىرىندا اعاسى تۇسىندە كوكمويناق ايعىردىڭ ءۇيىرىن وتقا ايداپ كىرەتىن. اقىن «تىم بولما­سا قۇتقارشى ق ۇلىندى انا» دەپ كوك ايعىرعا ءتىل ءبىتىپ سويلەگەنىن, ونىڭ داۋ­سىن اكەسىنىڭ داۋسىنا ۇق­سات­­قانىن, سوڭىندا اكە دە, اعا دا جايىنا قاپ, ءوزى تۇنگە كىرىپ جوعالعانىن جىرلاعان. بۇل ولەڭدى كوزىقاراقتى كەز كەلگەن ادام تەك جىلقىنىڭ ەمەس, ەلدىڭ تراگەدياسى دەپ تە تۇسىنەدى. جالپى, ونىڭ ولەڭ­دەرىندە كوكمويناق, كوك­ج ۇلىن, قاراكوك اتتى جىل­قىلار كوپ كەزدەسەدى. «ات – ەر قاناتى» دەپ جىلقىنى سەرىك قىلعان, ساحارانى تۇلپارلارىنىڭ تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن كوشپەندى قازاق رۋحىنىڭ بيىك بولۋىنا ەڭ ءبىرىنشى سەبەپكەر – جىلقى دەسەك ونشا قاتەلەسپەيمىز. ال اقىن ەلىنىڭ جىلقىلارى جاي ەمەس, «اتاسى قۇلان, اناسى بۇلان» كىل كوكمويناق جىلقى. كوكمويناق جىل­قىنى يدەالداۋ ارقىلى رۋح كوتەرۋدى ماقسات ەتكەن ولەڭ بۇل. اقىن­­نىڭ الپىس جىل­دىعىنا ار­نالعان كەشتىڭ ء«بىزدىڭ ەلدىڭ جىلقىسى كىل كوك­مويناق» اتالۋىنىڭ دا سىرى وسىندا بولسا كەرەك. كەشتى جۇرگىزگەن «دا­رىن» مەملەكەتتىك جاس­تار سىيلىعىنىڭ يەگەرى, ماڭ­عىستاۋلىق ايتۋلى اقىن سۆەت­قالي نۇرجان وسى ولەڭدى وقى­عاندا توبە قۇيقامىز شىمىرلاپ وتىردى.

كەش سوڭىندا ساحناعا ولەڭسۇيەر قاۋىمنىڭ «قان­داي جاڭا جىرلار جازدى ەكەن» دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن سۇيىكتى اقى­نى, كەش يەسى ەسەنعالي راۋشاننىڭ ءوزى شىقتى. كەش­تى ۇيىمداستىرۋشىلارعا ري­ز­ا­شىلىعىن ءبىلدىردى. جاس­­­تارعا العىسىن ايتتى. بۇل كۇندە مارقۇم بول­عان اقىن اعالارىنا دەگەن سا­عى­­­نىشىن سەزدىردى. بەي­داۋا ءبىر سەزىمدەرگە ەرىك بەرەتىن «توعىز قايىق» ولەڭىن وقىدى. سوڭىندا كەش بىتسە دە, اقىن­دى ساحنادان جىبەر­گىسى كەلمەي, دۇركىرەتە قول سوعىپ كورەرمەن تۇردى.

ايگۇل سەيىل,
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار