قول

اللا تىلەۋىڭدى بەرەدى دەگەن راس ەكەن. ترانشەيادان مويىندارى قىلقيىپ, جاۋ جاقتى اڭدىعان جاۋىنگەرلەر تاجال تانكتىڭ بۇرق ەتكىزگەن وعى وزدەرىنە ءدال تيگەندە جاشىك تولى سنارياد الىپ بارا جاتقان قىرعىز جىگىتىنىڭ موينى قىلجاسىنان قيىلىپ, يىعىنداعى جۇگىن ارقالاعان كۇيى باسسىز ادام جانۇشىرىپ زىر قاعىپ بارا جاتتى. ءجۇرىسى شالت, جۇگىردى دەسە دە بولعانداي. يىعىنداعى جۇگىن تاستاعان جوق, بىرەۋ الىپ كەتەتىندەي جاشىكتىڭ بۇيىرىنەن شىمشي ۇستاپ, ترانشەيانىڭ بۇرىلىسىنا باردى دا, تۋرا جولدان تايماعان باسى جوق ادام قارا جەرمەن سوقتىعىسىپ, ەتبەتىنەن ءتۇستى. العا قاراپ, تانكتىڭ دوڭەس ءبۇيىرىن زەڭبىرەكپەن نىساناعا اپ تۇرعان باسقا جۇرتتىڭ نە ويلاعانىن كىم ءبىلسىن, نۇكەش, ايتەۋىر: “اللا وسىندايىڭنان ساقتاي گور!” – دەپ ءتىلىن كاليماعا كەلتىردى. – باسقا جەرىمىز كەتسە دە باسىمىز امان بولسا ەكەن”. باسسىز ادامنىڭ تران­شەيا بوي­لاي جۇگىرگەن قۇبى­جىق كەيپى كوز الدىنان كەت­پەي تۇرعاندا: “ازيمۋت!” دەگەن كومان­دير­دىڭ داۋسى ساڭق ەتتى. – دال­نوست!”. تاعى ءبىر شىنجىر تابان تاجالدىڭ جۇيتكىپ كەلە جاتقانىن كوردى. كوماندير: “وگون!” دەگەن­شە, تانك اتىپ جىبەردى. “وسى ءبىز نەگە كەشىگەمىز! سوعىستى دا سولار باستاپ, ءبىز قاپى قالدىق. قازىر دە: “وگون!” دەگەن داۋىستى ەستي ال­ماي ولار بۇرق ەتكىزدى. بۇلاردىڭ زەڭ­بىرەگى ساتىر-سۇتىر ەتە قالدى. قولىندا ءدۇربىسى بار راسچەت كومان­ديرى ارمانىن ايتا الماي توڭقالاڭ استى. تورتەۋدىڭ ىشىندەگى نىسانا كوزدەۋشى – ءوزىنىڭ وڭ يىعى شىم ەتە قالدى. “تۇك ەمەس. باسى جوق ادام دا بۇيرىق­تان بۇقپانتاي­لاماي جۇگىرىپ بارا جاتتى عوي”. سنارياد جارقىنشاعى اياماي-اق تيگەن ەكەن, ەكىنشى كوزدەۋشىنىڭ ىشەك-قارنى اقتارىلىپ جاتىر. ء“بىزدى ءمۇلت كەتپەي كوزدەگەن ەكەن دە نالەتتەر. “تيگر!”. “تيگر” كەلە جاتىر. وق تاسۋشى وزبەك زۇمرات تا جوق. ول قايدا؟ سنارياد ساتىپ وتىر ما ەكەن؟ كەشە ۇزاق جوق بوپ كەتكەندە: “سەن سنارياد ساتىپ ءجۇر­گەن جوقسىڭ با؟” دەپ ازىلدەپ ەدى, ءبىر جاشىك سناريادتى سۇيرەپ كەلگەن ول: “قول بوستا ساتساق ساتامىز دا” دەپ جاۋاپتان جالتارمادى. – ناشاندىك, نە ىستەيمىز. ءجۇدا جاقىن كەپ قالدى عوي, – دەدى زۇمرات جانۇشىرىپ. – وقتا! ءوزى كوماندير, ءوزى كوزدەۋشى, وزىنە-ءوزى: “ازي­مۋت. دالنوست. ناۆوديت سەرەدينۋ وسنو­ۆانيە! وگون!” دەگەندە وزبەك شىنجىر­دى تارتىپ قالدى. ءبىر سنارياد زەڭبىرەك ۇڭعى­سىنان ىشقىنا ىتقىپ شىقتى. وق “تيگردىڭ” دەنەسىنە ءتيدى. تاجال بۇرق ەتىپ, تەمىردەن شىققان بىقسىق ءتۇتىننىڭ استىندا توبەدەگى ليۋك اشىلىپ, باسى قارايعان نەمىستى وزبەك تاپانشامەن باسىپ سالدى. ليۋكتى قۇشاقتاپ بۇگىلىپ جاتقان ونى استىنداعى نەمىس كوتەرىپ تاستاپ, ءورت شالعان كيىمىمەن جان ساۋعالاپ جەرگە اۋناي باستاعاندا, كوز الدىنداعى جاۋدى جويماققا تاپانشاعا قول سالايىن دەسە... كوزدى اشىپ-جۇمعانداي ساتتە, زۋ ەتە قالعان جىلان-وقتان كەيىن بىلەگى شىنتاقتان سالبىراپ قالدى. سول قولىمەن وڭ جاعىن سيپالاي بەرگەندە ورتەنگەن تانكتەن شىققان تاعى ءبىر نەمىس ءوز جاعىنا قاراي بۇقپانتايلاپ جۇگىرىپ بارا جاتتى. – زۇمرات, كورىپ تۇرسىڭ با؟! جىبەرمە! – دەدى. زۇمرات اكا جاۋدى قۇتقارمادى. ...ودان ارعىسىن بىلمەيدى. قولى شىنتاقتان جوعارى كەسىلگەن. گوسپيتالدا جارالىلار اراسىندا جاتىر. مەدبيكە قىز: “سەن اۋىلىڭا قايتاسىڭ”, – دەدى جۇباتىپ. “مەن قايتقاندا نە ىستەيمىن”. بۇل ايتىلماي قالعان جاۋابى ەدى. ەرتەڭىنە ۋكول قابىلداپ, ەس جيعاسىن گوسپيتال ارالاعان پولكوۆنيك-دارىگەر: ء“بىر اي جاتىپ, ەمدەلىپ, قولىڭ قارا قوتىرلانا باستاعاندا ەلىڭە قايتاسىڭ”, – دەدى نىعىزداپ. سوسىن ەمدەۋشى دارىگەر شاقىرىپ, قويماعا اپارىپ, كەسىلگەن قولىن كورسەتتى. سوعىسقا دەيىن تراكتور ايداپ, بۇراندا بۇراپ, تەمىر-تەرسەكتەن ءتۇيىن تۇيگەن قولى جىرىم-جىرىم بوپ جاتىر. ساۋساقتارى سەمىپ, جۇپ-جۋان بىلەگىنىڭ سۇيەگى ىرسيىپ, شۇرق تەسىك بوپ ۇڭىرەيىپ قالعان. سناريادتىڭ جارىقشاعى تيگەن. ء“بىر سناريادىڭنىڭ ءوزى ون ادامنىڭ بىلەگىندەي ەمەس پە, نالەت. اللا نە تىلەسەڭ, سونى بەرەدى ەكەن دە. كەشە باسىمدى ساقتاي گور دەپ ەدىم باسى جوق ادامدى كورىپ, بۇگىن باسىمدى قالدىرىپ, قولىمدى ج ۇلىپ اكەتتى. و, جاساعان يەم, نەتكەن ۇستا ەدىڭ!” بۇل نۇكەشتىڭ ءوزىنىڭ ولگەن, سەمگەن قو­لى­نا قاراپ قويمادا ايتقان ىشتەي جوقتاۋى ەدى. – كەشىكپەي كومەمىز. باۋىرلاستار زيراتىنا. – قولىنىڭ تامتىعىنا جاپسىرىلعان “41” دەگەن رەتتىك نومىرگە ءبىر قارادى دا بۇرىلىپ كەتتى. “قولىمدى جەرلەۋگە ءوزىمدى شاقىرار ما ەكەن؟ مۋزىكا ويناپ, مىلتىق اتىلار ما ەكەن؟” بۇل قانىندا قۇيتىرقى­لىعى بار ادامنىڭ كوڭىلىن توق ساناپ, ومىرمەن سايقىمازاقتانا بەتپە-بەت كەلۋى ەدى. جيىرمانىڭ بەل ورتاسىنداعى جىگىت ەرتەڭىم نە بولار ەكەن دەپ ەگىلىپ تۇرعان جوق, ايتەۋىر اياعىمەن جەر باسىپ, سول قولىمەن نان ۇستاپ, اۋزىنا اپارىپ, جۇرەك جالعاعانىنا ءماز. ءبارىن دە ادامنىڭ اسقاق رۋحى جەڭىپ تۇر ەدى. مەدبيكە كسيۋشامەن تەز ءتىل تابىستى. ءۇش ايلىق تراكتورشىلار كۋرسىندا وقىعان ورىسشاسى, ءبىر جىل سوعىستاعى كومانديردىڭ قۇلاق ۇيرەنگەن بوقتىعى – كسيۋشانى شىر اينالدىرۋعا جەتىپ جاتتى. – سەن مەنىڭ قولىمدى قاشان جەرلەيتىنىن ايت, – دەدى. – بىلسەم ايتامىن. ەكى كۇننەن كەيىن كەشەگى: “وگون!” دەپ اي­تا الماي ارماندا كەتكەن كومانديرى مەن ەكىنشى كوزدەۋشىنى, وق تاسۋشى زۇمراتتى جەر­لە­دى. زۇمرات ەكى نەمىستى جەر جاستاندىر­عان­مەن, كۇشى باسىم جاۋ تانك پۋلەمەتىمەن وق جاۋ­دىرىپ, قىزىل ۆاگونمەن سوعىسقا بىرگە شىق­قان قۇرداسى مۇردەم كەتتى. ءۇستىنىڭ ساۋ تامتىعى قالماعان, شۇرق تەسىك. جول قاپشى­عىن اقتارىپ ءادىرىسىن الدى. قاپشىعى تولى قات­قان نان. جەگەنىنەن ارتىلعانىن سالا بەرىپتى. ورتاسىنان قاق بولىنگەن, شەتى تىستەلگەن قارا ناننىڭ قالدىعى ەشقاشان ءجۇز گرامم قۇيىلماعان قاۋاشاعى, قاسىعىمەن بىرگە ءجۇر ەكەن. كسيۋشا ايتقان كەزدە باۋىرلاستار زيراتىنا باردى. ءۇش ادام جانە ءبىر قول مەن ەكى اياق كومىلدى. قول – وزىنىكى, اياق – وسى باتالوننىڭ ادامدارىنىكى. ەكەۋى دە جۋان ساننان كەسىلگەن. تانكتىڭ سناريادى اياق-قولدى قويمايدى ەكەن, اۆتومات وعى تيسە شۇقىپ الىپ تاستاپ, ءدارى­گەر­لەر قاسقىر سياقتى تىلىمەن جالاپ قاتارعا قوسار ەدى. سنارياد تيگەن قول-اياق بورشا-بورشاسى شىعىپ, سۇيەگى قاق جارىلىپ, ۇگىتىلىپ, تەك ارا­مەن ارالاپ تاستاۋ عانا مەديتسينانىڭ قول ۇشىن بەرگەن كومەگى ەكەن. قول بىلەكتەن جارا­لانسا دا شىنتاقتان جوعارى كەسەدى, اياق توبىق­تان جارالانسا دا تىزەدەن جوعارى كەسەدى – مەديتسينا ەرەجەسى بۇل ەكەۋىنە كەلگەندە قاتال. شو­لاق پەن اقساق دەگەن ءسوز وسى قاتال تاعدىر­دىڭ قويعان ازابى مول اتاۋى بولۋ كەرەك, ءسىرا. كومانديرىنىڭ قاسىنا كوزدەۋشى مەن وق تاسۋشى زۇمرات اكانى جەرلەپ, اسپانعا وق اتقاندا وڭ قارى بۇلك ەتە قاپ, تاپانشاسىن ىزدەدى. سونان كەيىن قوي­ما­شى-ينتەندانت اكەلگەن ەكى اياق پەن ءبىر قولدى ءبىر ۇراعا كومىپ, بەتىن سۋىق توپىراقپەن بۇركەدى. تومپيىپ جاتقان زۇمراتتىڭ بەيىتىنەن ءۇش ادىم جەردەگى توبەشىككە قاراپ تۇرىپ نۇكەشتىڭ جۇرەگى سىزدادى. وزىمەن بىرگە تۋعان بەس ساۋساقتى قولى ايدالادا قالىپ بارا جاتىر, سوعىسقا وڭ قولىمەن كەلىپ, شولاق اتانىپ, سول قولىمەن قايتىپ بارا جاتىر. “ەندى تراكتور مەنىڭ نە تەڭىم”, دەسە دە: “باسىم وسى جەردە قالعاندا نە بولار ەدى, اناۋ قىرعىز بەيشەناليەۆتىڭ باسى ءبىر بولەك, دەنەسى ءبىر بولەك تۋلاپ بارىپ قارا جەرمەن قاقتىعىسا قۇلادى عوي”. گوسپيتالعا قايتىپ كەپ, قالام ۇستاپ, سول قولىمەن جازعان ءبىرىنشى جازۋى مىناۋ بولدى: “ۋكرا­ين­سكايا سسر. جيتوميرسكايا وبل. 104-بريگادا. 1-پروتي­ۆو­تان­كوۆايا باتارەيا”. ايباق-سايباق بولسا دا جازۋ عوي. ءوزى تۇسىنەدى. “ەكى قولىم بولماسا نە ىستەر ەدىم, – دەدى. – اللا سول قولىمدى سەرىك قىپ قالدىرعانىنا شۇكىر”. ادام – ارسىز, ادام – ءتاۋ­بە­شىل. كومانديرىن جەرلەگەن نۇكەش تە بەلگىسىز بىرەۋگە باعىنىپ وتىر. *  *  * ءبىرىنشى رەت سول قولىمەن حات جازۋعا كىرىستى. ۇيلەنگەنىنە ءۇش اي بولماي جاتىپ سوعىس باس­تالىپ, جار ءلاززاتى مەن توسەك ءلاززاتىن بۇيىرت­پاعان سوعىستى كىنالاپ, ارتىندا قالدىرىپ كەتكەن نۇرعانىمعا جان كۇيزەلىسىن جەتكىزىپ, ءۇشبۋ سالەم جولداماقشى. قارا قالام دا تۇ­قىل­دانىپ قالىپتى. تۇكىرىكتەپ اپ “نۇرعانىم” دەگەن ءسوزدى ءدىر-ءدىر ەتىپ ارەڭ جازدى. “ن”-سى دۇرىس تۇسكەنمەن باسقا ارىپتەرى قيقى-جيقى, ءدال ءبىر تراكتور­دىڭ, جو-جوق, وزدەرىنە قارسى كەلە جاتقان تاجال تانكتىڭ شىنجىر تابانىنىڭ ءىزى سەكىلدى كەدىر-بۇدىر. “سول كەدىر-بۇدىر شىن­­جىر تابان اتقان وق قوي قو­لىم­دى ج ۇلىپ اكەتكەن. اكەڭ­نىڭ!” – دەپ ءبىر كوتەرىلدى دە قارا قالام­دى لاقتىرىپ جىبەردى. ءبىرازدا­سىن قايتا الدى. “بۇنى لاق­تىرساڭ, قالامدى كىم بە­رە­دى؟”. ءبىر ايعا ءبىر قالام. ۇيال­ماي-قى­زارماي ولگەندەردىڭ قوينىنان قارا قالامىن الىپ قالامىز. ءتىرى تىرلىگىن ىستەۋ كەرەك. ولگەن ءولدى, ەندى سەن تىرلىگىڭنەن حات جازىپ, حابار بەرۋىڭ كەرەك. سەن دە سونداي­سىڭ, نۇكەش. جوق, اۋە­لى زۇم­رات­تىڭ وتباسىنا جا­زايىن”. كە­شەلى بەرى زۇمرات اكا كەتپەي قويدى كوز الدىنان. “ازامات! ەكى نەمىستى كوزىمشە جەر جاستاندىردى. ءۇشىنشى بوپ ءوزى جاستىعىن الا جىعىلدى. مەن شە؟ ءبىر تانككە تيگىزدىم. ءوزىم كا­ماندىر, ءوزىم كوزدەۋشى, ءوزىم... كۇشىم ايتەۋىر زۇم­رات­قا جەتەدى. سوعان بۇيرىق بەردىم. “وقتا” دەدىم, وق­تادى. “اتىپ ءولتىر” دەدىم, ءولتىردى. زۇمراتتىڭ ورنىندا باسقا بولسا سولاي بۇيىرا الار ما ەدىم. اتاڭنىڭ قاق باسى. اۋزىڭدى اشا الار ما ەكەنسىڭ اۋەلى. قايتسەم دە زۇمراتتىڭ ايەلىنە حات جازام”. قالامدى سول قولىنا اپ, اق قاعازعا ويىنداعى ماقاممەن ءسوز باستادى. “جارتىلاي كورىنىس. التىننان ارداقتى, كۇمىستەن سالماقتى زۇمرات اكانىڭ قاتىنىنا مايداننان حات. مەن زۇمرات اكامەن مايدانداس قازاقپىن” دەپ ءبىر تۇكىرىكتەپ العاندا قارا قالامنىڭ ءىزى بىلشيىپ ءتۇستى. وزبەك – ءوز اعام دەپ, ەكەۋمىز جاقسى ەدىك, تۋىس, باۋىر ەدىك. ءومىرى قىسقا بولدى. بىراق, نەمىسكە ەسەسىن جىبەرگەن جوق. ەرلەرشە كەتتى سابازىڭ. مەن دە جەتىسكەن جوقپىن. شولاقپىن. ەندى ەلگە قايتام. تاعى حابار بەرەرمىن. مايدانداس قازاق نۇكەشتەن”, – دەدى دە, قالامدى ءتوس قالتاسىنا سالدى. “وسىنى جازۋعا جاراعان قول ءبارىن ىستەۋگە جارايدى. نۇرعانىمعا حات جازۋعا دا جارايدى. ءبارىن ايتىپ كەپ شولاقتىعىمدى قالاي ايتام. اتاڭا نالەت, كەتىپ قاپ جۇرمەس پە ەكەن؟! كەتسە, جولى بولسىن. ۇيدەن ون ساۋساعىم ويناقتاپ, ساپ-ساۋ شىققام. وڭ قولىم قارۋلى ەدى, امانداسقاندا كىمنىڭ قولى بولما­سىن مىتىپ جىبەرەتىنمىن. سونىم اسىلىق بولدى ما ەكەن؟ ادامزاتتىڭ اسىلىعىن اسپان شىركىن جاڭى­لىس­پاي جازىپ تۇرادى ەكەن-اۋ. سول كەسىلگەن قولمەن نۇرعانىمنىڭ ساۋىرىن قۇمارىن قاندىرا تالاي سيپادىم, سيپايمىن دەسە سول قول دا وڭ قولدان كەم قالماس” دەپ تۇيىندەدى دە, زۇمراتتىڭ ايەلىنە جازعان حاتتى ءۇشبۇرىشتاپ بۇكتەپ, ءوزىن-ءوزى توقتاتتى. “نۇر­عانىم بارا ءبىر-اق كورسىن. ۇرەيىن ۇشىرمايىن. باسىمنىڭ امان بارعانىنا قۋاناتىن قاتىن بولسا بولار, بولماسا ءوزى ءبىلسىن. جەر ءۇستى كەڭ عوي”. ول ءوزىن-ءوزى وسىلاي توقتاتتى. ەندى گوسپيتالدان شىعار كۇن دە الىس ەمەس. سوڭعى سىناقتىڭ قورىتىن­دىسىن جاساپ, ەلىنە قايتارادى. بۇنىڭ ءبارىن كسيۋشا سىبىرلاپ ايتىپ ءجۇر. * * * مايدان العا جىلجىپ, گوسپيتالدىڭ ۋىعى جىعىلىپ, سوعىسقا جارامايتىن مۇگەدەكتەر قولىنا قورىتىندى قاعازىن اپ كەرى قايتتى. سونىڭ ءبىرى – نۇكەش. ول شينەلىن بۋىنىپ, سول يىعىنا قاپشىعىن ءىلىپ, ءۇش كۇنگە ءۇش قالبىر كونسەرۆى, ءۇش بولكە قارا نان الىپ, وڭ جەڭىن سالبىراتىپ تەمىر جولعا شىققانمەن تاعى دا كەرى بۇرىلىپ قالىپ قويدى. مەدبيكەنىڭ قالپاعىن كيگەن كسيۋشا دا بالا كۇنگى وكپە اۋرۋى ءبىلىنىپ قاپ مايدانعا جارامسىز بوپ شىقتى. سول قيىلىپ تۇرىپ العاسىن قاسقا جولدان قايتا بۇرىلىپ, قىزدىڭ ۇيىنە كەلدى. ءوزىنىڭ قولى كومىلگەن سوعىس دالاسىنان بەس-التى شاقىرىمداي جەردەگى ۋكراين دەرەۆنياسى. شىم قورادان كىرە بەرگەندە قورس ەتىپ قارسى العان تالپاق تاناۋ اق تورايدىڭ داۋىسى كسيۋشانىڭ وزىنە دەگەن بار مەيىرىمىن جۇتىپ جىبەردى. “كەل, سولدات, كەل!” دەگەن ورتا جاستان اسقان اكە-شەشەسىنىڭ دە قوناقجاي كوڭىلىن دوڭىزدىڭ ءبىر قورسىلى قاشىرىپ جىبەرگەندەي كوكىرەك تۇسى مۇزداپ كەتتى. نۇكەش مۇندا ۇزاق تۇرا الماي­تى­نىن ءبىلدى. بىراق, جەڭىمدى سالبىراتىپ, قىستىڭ كوزى قىراۋدا ەلگە بارعاندا كىم ەمىرەنە قويار دەيسىڭ دەپ ءوزىن-ءوزى تەجەدى. سوسىن كسيۋشا ك ۇلىم كوزىن توڭكەرىپ ءبىر قاراعاندا, ءبىر كوزىن سىقسيتىپ تانكىنى كوزدەپ, تيسە جادىراپ, تيمەسە سىزداپ شىعا كەلەتىن كوكىرەك تۇسى جاز كۇنىندەي جىلىپ قويا بەردى. يەن دالادا شىنجىر تابانعا تيگىزە الماعان قۇمارىن ءبىر اي باكەنە ۇيدە قاندىردى. كاماندىر دە, كوزدەۋشى دە, وق تاسۋشى دا ءوزى بوپ نىسانادان ءمۇلت كەتكەن كەزى بولمادى. دو­ڭىز­دىڭ مايى مەن قاتقان قارا نان قارنىن اشىر­مادى, تەك الىستان گۇرس-گۇرس ەتكەن داۋىس ەستىلگەندە, “مەن وسىندا نەعىپ جاتىرمىن؟” دەپ ويلانىپ قالادى. بىراق, كۇن باتا كسيۋشادان باسقانىڭ ءبارىن ۇمىتىپ, گۇرسىلدى دە قۇلاعى ەستىمەيتىن بولدى. تەك تاڭ اتقاسىن الىستاعى گۇرسىل دە, جاقىنداعى دوڭىز­دىڭ قورسىلى دا زىعىردانىن قايناتىپ, وزىنەن-ءوزى تىقىرشي باستايدى. ءۇش ايدان كەيىن: – مەن قايتامىن, – دەدى. – مەنى الا كەتەسىڭ بە؟ – دەدى كسيۋشا. – وۋ, مەنىڭ قاتىنىم بار عوي. ءۇش-اق اي وتاستىق. ءبىزدىڭ جاقتا ەكى قاتىن الاتىن زاڭ جوق. – مەنىڭ دە ارىعىم تارتىلدى. ەندى ءىشىم شىعا باستايدى. – نە دە بولسا ەلىمە قايتام. حابار ۇزبەيمىن. ءبىزدىڭ جەڭەتىن ءتۇرىمىز بار عوي... كسيۋشانىڭ اكە-شەشەسى دە قۇدايدان سۇ­راعان ادامدار ەكەن, بارىنە كوندى. “بالانىڭ اتىن جەڭىسبەك قويىڭدار”, – دەدى كەتىپ بارا جاتىپ. – قايتسەم دە كەلەمىن”. (وسىدان وتىز جىل بۇرىن اۋزىنان شىققان ءسوز سوڭعى كۇندەرى نۇكەشتىڭ جانىن تىرنالاپ ءجۇر. وتىز ءۇش جىلدا وتىز ءۇش رەت اقشا سالىپتى. “يۋششەنكو دجەنيسبەكۋ” دەپ تولتىرىلعان وتىز ءۇش تۇبىرتەك ۇيدە ساقتاۋلى. قولدا بار مالدىڭ باسىن كوبەيتتى. ماقساتى – سول جەڭىسبەككە توي جاساپ بەرۋ. جەردى ماپەلەپ, قاۋىن-قاربىز ەگىپ, تابىسى جامان بولمادى. بىراق, جەڭىسبەككە بارىپ توي جاساي المادى, ەندى ءبىر ادامداي ەنشىسىن بەرۋ ويىندا بار). * * * ەلگە كەلگەندە نۇرعانىم جى­لاپ كورىستى. قارا قاعاز الىپ اڭى­راپ وتىرعاندار قان­شا­ما, قول-اياعى جوق تومار بوپ ارباعا تاڭىلىپ كەلگەندەردى قايتەرسىڭ. بۇل سوعىس سۇمدىقتىڭ ءبارىن كورسەتتى عوي. ولاردىڭ قاسىندا نۇكەش جاڭا تۋعان بالاداي. سول قولدان دا قالاتىن تىرلىك جوق. قاۋىنشىلار بريگاداسى بەسجىل­دىق جوسپاردى اسىرا ورىنداعاندا اۋداندىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اۋىسپالى قىزىل تۋدى سول قولىنا تاپسىردى. سوندا تۋ قولىنان ءتۇسىپ كەتتى. ويتكەنى, تۋدى الىپ تۇرىپ, حاتشىنىڭ ۇسىنعان قولىن الۋ كەرەك ەكەن, نۇكەش ساسىپ قاپ, سوزىلعان وڭ قولعا تۋدى تاستاي ساپ, سول قولىن ۇسىندى. “نەمىس­پەن دە بەتپە-بەت كەلدىك, بۇل سوۆەت ادامى عوي, تۇسىنەر” دەپ ەدى, جوق, تۋدى تاستاۋعا بولمايدى ەكەن. حاتشى قاھارىنا ءمىنىپ, بريگادير­لىكتەن الىپ تاستادى. سوڭعى كەزدەرى شولاق قولى سىز­داپ ءجۇر. جيتوميردەگى جەڭىس­بەك تە وتىزدا, سونى ءبىر كورگىسى كەلەدى. الىستا بالاسى بارىن ەرىن ۇشىنان ەمەكسىتىپ تۋعان اعاسىنا ايتقان. “بارساڭ ءتىرى قايتپايسىڭ, ايەلىڭ ءولتىرىپ جىبەرەدى” دەدى اعاسى. نۇرعانىم بولسا: “وزبەك دوسىڭنىڭ ۇيىنە, سونان كەيىن قولىم قالعان جەرگە بارام دەپ ەدىڭ, بارمايسىڭ با؟” دەپ قويادى. ايەلدىڭ كوڭىلى ايدىك, بىراق الەم-جالەمىن ىشىنە جاسىرىپ ءجۇر. “بالام بار”, دەپ ايتقان ەمەس. بىراق: ء“بىر مەدبيكەمەن امپەي-جامپەي بولدىم”, دەگەندە: “جا­رالى سولدات نە ىستەمەيدى, ون ەكى مۇشەسىمەن قار كۇرەيدى عوي”, دەدى. ايەلىنىڭ تەرىسى كەڭ, اۋزى ايتقىش. “ون ەكى مۇشەڭ تۇگەل ەمەس, شو­لاقسىڭ عوي”, دەگەندى سەزدىرىپ, ەرىن ۇشىمەن ەمەكسىتە ءبىلدىرىپ تۇر. بالاسىنا سالعان اقشا تۇبىرتەگى ءبىر دوربا بولدى. ۇيلەنۋ تويىنا بارا الماعانمەن اتىنا قوماقتى قارجى اتتاندىردى. نۇرعانىمنان قۇداي بەرگەن ءۇش ۇلى بار, سونىڭ تۇڭ­عى­شىنا وڭاشا وتىر­عاندا: “جي­تو­ميردە وزىڭنەن ون جاس ۇلكەن اعاڭ بار”, – دەدى. ول ىشكەن كەزدە: “ورماندا اكەسى ءبىر, شەشەسى بولەك اعامىز بار. ءالى كەزدەسەمىز. سول ءۇشىن ءبىر الىپ قويايىق”, دەيتىن كورىنەدى. سوڭعى كەزدەرى شولاق قولى سىر­قىراپ ءجۇر. ۇلى جەڭىسكە دە وتىز جىل بولدى, سونىڭ قارسا­ڭىندا ارداگەرلەردى مايدان جول­دا­رىمەن جۇرگىزەدى ەكەن دەيدى. بۇل ەشكىمگە جالتاقتاپ, ەشكىمنىڭ تىزىمىنە ەنبەي ءوز قالتاسىمەن بارىپ, جۇرگەن جەرلەرىن ەركىن باسقىسى كەلەدى. ۇلكەن ۇلدى ەرتسەم بە دەپ ەدى, تاعى دا ونىڭ كوزىنشە كەمپىر دە بولسا كسيۋشاعا ەمىرەنە الماسپىن, جالعىز شىعايىن دەپ ءتۇيدى. ايەلى مەن اعاسىنا: “قولىم سىرقىراپ ءجۇر, قولىم كومىلگەن جەرگە تۋعان جەردىڭ توپىراعىن اپارىپ سالسام, سىرقىراعانى قوياتىن سياقتى”, دەدى. – ەلدە جوق ءىستى ىستەيسىڭ, نالەت, – دەپ اعاسى ۇلكەندىگىن جاساپ شورت كەتتى. – قولىڭنىڭ توپىراعى تورقا بولسىن, – دەدى نۇرعانىم. وتىز ءۇش جىل قۇنتتاپ جيناعان “يۋششەن­كو دجە­نيس­بەكۋ” دەگەن اقشا تۇبىرتەگىن قورجىننىڭ ءبىر بۇ­رىشىنا سالدى. ەكى بوتەلكە اق اراق الدى. “كسيۋشامەن وتىرىپ, وتكەن ءومىردى ەسكە العاندا اۋىلدىڭ اراعى دەپ ىشەمىز”. ءبىر قالتا تۇزى مول سىقپا قۇرت سالدى قورجىنعا. بۇل – اراقتان كەيىنگى تىسكە باسار. “وسى اق قۇرت پەن ايران ءبىزدى امان اپ قال­عان” دەپ, سونداعىلارعا ايتىپ تۇسىندىرمەكشى. جەڭىسبەكتىڭ اتىن اتاپ تۇرىپ ءبىر قالتا بيداي تالقان سالدى. “وسى تالقان ءبىزدى تالاي كەسا­پاتتان الىپ شىققان, ونى بىلاي جاسايدى”, دەپ بىلگەن ورىسشاسىمەن ايتىپ تاعى دا تۇسىندىرمەكشى. قالعانىن جولاي كورە جاتار. قازاقتا “تالقانى تاۋسىلدى” دەگەن ءسوز با­رىن بالاسىنا ايتىپ, ۇعىندىرماقشى. “مەن, مىنە, تالقانىم تاۋسىلماعاسىن سەنى ىزدەپ كەلىپ وتىرمىن. اۋىلىڭنىڭ تۇبىندەگى سو­عىس­تا تالقانىم تاۋسىلسا, سەن دە بولماس ەدىڭ”, دەپ ءوزىن مىسالعا الماقشى. سوسىن, ىڭعايى بولسا, بىرگە الا قايتسا... بۇل جولى كەلمەسە دە, ايتەۋىر ءبىر اق جولدىڭ اشىلارى انىق. پويىزعا ءۇش ۇلى شىعارىپ سالدى. ءبىر ۋىس تۋعان جەردىڭ توپىراعىن ءتوس قالتاسىنا سالدى, ءدۇرس-ءدۇرس سوققان جۇرەگىمەن بىرگە توپىراق تا دەمالىپ تۇر. الاقانىن كوكى­رەگىنەن الىپ, دەنەمنىڭ دالادا قالعان ءبىر مۇشەسى تۋعان جەرىن جاتسىنباي ىزدەپ جاتىر-اۋ دەپ جەڭىلدەپ قالدى. – جەڭىسبەككە سالەم! – دەدى ۇلكەن ۇل قول­تىعىنان دەمەپ, پويىزعا مىنگىزىپ جاتقاندا. – ۇشەۋىڭنىڭ دە سۋرەتتەرىڭدى الىپ بارا جاتىرمىن. “الماتى-حاركوۆ” پويىزى ۋاقتىلى كەپ, ۋاقتىلى ءجۇردى. اۋەلى كيەۆكە بارادى, سوسىن جيتومير, سوسىن باياعى بوروۆيحا دەرەۆنياسى. اماندىق بولسا ءتورت كۇندە جەتەدى. قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى اسپاننىڭ قاباعىن اڭدىپ, سىزداپ قويمايتىن وڭ قولىنىڭ تۇبىرتەگى, قۇدانىڭ قۇدىرەتى, وتاربا ورنىنان قوزعالىسىمەن سىزداعانىن ساپ تىيدى. ەكى قولى بار ادام سياقتى دەنەسىن تەڭ ۇستاپ, ءبىر ادەمى سەزىم قۇشاعىندا اتتانداي شاپقان پويىزبەن بىرگە قالىقتاپ بارا جاتقان سەكىلدى. ءتىپتى جۇرەگىنىڭ دە سىزداعانى ساپ تيىلدى. وڭ قولى جوق ادام ۇلكەن جولدىڭ ۇستىندە تاڭىرقاپ: “مەنىڭ جۇرەگىم وسى ەكەۋ ەمەس پە ەكەن؟” دەپ سول قولىن كەۋدەسىنە قويدى. بارابان سەكىلدى ءدۇرس-ءدۇرس سوعىپ تۇر. ...الدا ۇزاق جول. قۋاندىق تۇمەنباي. تۇلپاردىڭ تۇياعى قازاقتىڭ ۇلت بولىپ ساقتالىپ قالۋىنا, مەم­لەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا شەكسىز ۇلەس قوسقان ۇلى بي ايتەكە بايبەك ۇلىنا توپىراق وزبەكستانداعى كونە قالالاردىڭ ءبىرى نۇراتاداعى ەسكى قازاقتار زيراتىنان بۇيىرىپ, ونىڭ بەيىتى باباسى سەيىتقۇل اۋليەمەن قاتار جاتىر. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن قىزمەت بابىمەن نۇراتاعا جول ءتۇسىپ, قوس اۋليەنىڭ باسىنا ارنايى بۇرىلىپ, ارۋاقتارعا تاعزىم جاساپ, قۇران باعىشتادىق. كوپ ۋاقىتتان بەرى قامقورلىق بولماي ابدەن ءمۇجىلىپ, قۇلاۋعا اينالعان ەسكى بەيىتتى كورگەندە ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىز اۋىرىپ, جانىمىز كۇيزەل­دى. سول ساپاردا: “شىركىن-اي,قوس بابانىڭ باسىن قارايتىپ, كەلگەن كوپشىلىك قۇران باعىشتايتىن, تاعزىم ەتەتىن ءبىر ايشىقتى كەسەنە سالىنسا عوي”, دەگەن ىزگى ارمان ءبارىمىزدىڭ دە كوكەيىمىزدە بولدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە الگى وڭىردەن قۋا­نىش­تى حابار كەلدى. ءبىر توپ قازاقستاندىق كا­سىپ­كەرلەر سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە بي كەسە­نەسىن سالۋدى قولعا الىپتى. وسىنى ەستىگەن سوڭ جاقسىنى كورمەك ءۇشىن دەگەندەي تەزدەتىپ جولعا جينالدىق. بارلىق ءمان-جايدى تاشكەنتكە كەل­گەن سوڭ قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى وزبەكستاندا­عى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ اۋزىنان ەس­تىپ قاتتى ريزا بولدىق. – سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە ءبيدىڭ باسىنا كەسەنە سالۋ ماسەلەسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جالاۋى جەلبىرەگەن سوڭ-اق اڭگىمە بولا باستاعان, – دەپ باستادى زاكەڭ اڭگىمەسىن. – وكىنىشكە قاراي, ءسوز كوپ بولدى دا, ناقتى ءىس بولمادى. وزبەكستانعا ەل­­شى بولىپ كەلگەن سوڭ, نۇراتاعا ارنايى با­رىپ, قوس بابانىڭ زيراتىنا سوعىپ, قۇران با­عىش­تادىم. قازاقتاردىڭ كونە قورىمىندا ەلەۋ­سىز جاتقان ارۋاقتار مەنى ەلشى رەتىندە عانا ەمەس, قازاقتىڭ ءبىر پەرزەنتى رەتىندە قاتتى كۇيزەلتتى. سول ساتتە اۋليە ادامداردىڭ رۋحى ماعان ۇلكەن پارىز بەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ جاتقاندىعىن ەرەكشە ءبىر تىلسىم كۇش ارقىلى سەزىندىم. ىزگى نيەت, ارينە, جاقسى. ال ونى ناقتى جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن پاراساتتىلىق پەن قاجىر-قايرات جانە قارجى كەرەك. داعدارىستىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعا­نىنا قاراماستان, ءبىز ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن بيىككە كوتەرەتىن اتىمتاي جىگىتتەردى ىزدەستىرە باستادىق. ءبىر­دە مەنىڭ جاقىن دوسىم, ماڭعىستاۋلىق ازا­مات قاراجان سەرداليەۆ بەلگىلى شىمكەنتتىك كا­سىپ­كەر راحات بايزاقوۆتى ەرتىپ كەلدى. جاڭا تا­نى­سىمنىڭ جۇزىنەن سوزدەن گورى ءىستىڭ ادامى ەكەنى كو­رىنىپ تۇردى. ول ءوز قارجىسىنا سەيىتقۇل ءاۋ­ليە مەن ايتەكە ءبيدىڭ كەسەنەسىن سالۋعا ءازىر ەكەن­­دىگىن ايتتى. قازاق حالقىنىڭ ابىرويى, ۇلى با­بالارىنىڭ ارۋاعى ءۇشىن بىلەك ءتۇرىپ, ۇلكەن ىسكە بەلسەنە كىرىسكەلى وتىرعان جىگىتكە ريزا بولدىم. – ناعىز ازامات ەكەنسىڭ, باۋىرىم! ولاي بولسا, ىسىڭە ءسات,– دەدىم ريزا بولىپ – وسى يگى ىسكە ۇلەس قوسسام دەپ جۇرگەن 5-6 جىگىت بار. بۇعان قالاي قارايسىڭ؟ – شىن پەيىلدەرىمەن كىرىسەم دەسە, قارسىلىعىم جوق,- دەدى راحات. كوپ ۇزاماي الگى اتىمتاي جىگىتتەر ءبارىمىز باس قوسىپ, اتا-بابالارىمىز ارمانداعان ءىستى باستاۋعا كەلىستىك. ارادا ءبىر اپتا وتپەي جاتىپ, راحات ءبىرىنشى بولىپ قارجى قوسىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ كەتتى,– دەيدى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ ءوز اڭگىمەسىندە. نۇراتا قالاسىنداعى ەسكى زيراتقا ءبىراز ۋاقىت وتكىزىپ, قايتا ات باسىن بۇرعانىمىزدا, ءبىزدى مۇلدەم باسقا كورىنىستەر قارسى الدى. نەگىزگى قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپتى. وسى جولعى ساپاردا عوي, بابالار رۋحىنا باس ءيىپ, ءوز ۇلتى­نىڭ تاريحىن, مادەني مۇرالارىن قاستەرلەيتىن, ۇلى اتالارىنىڭ كەسەنەسىن سالۋعا قارجىسىن دا, قاجىرىن دا اياماي جۇرگەن جومارت جىگىتتەرمەن جاقسىلاپ تۇرىپ تانىسقانىمىز. راحات بايزاقوۆ, قاراجان سەرداليەۆ, بەرنارد سەرداليەۆ, ار­ىن­عازى بەركىمباەۆ, ەسەنعالي بايمەنوۆ, يبا­دوللا قالىبەكوۆ, شاحاربەك ۋسمانوۆ, التىن­سارى ۇمبەتاليەۆ ەسىمدى ازاماتتار قازاق­ستان­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تۇرادى ەكەن. ءبارى دە ءار سالاداعى كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانىپ, ءوز ءنا­سىپتەرىن تاۋىپ ءجۇر. ولاردىڭ باسىن قوسقان يگى ماقسات – ەل بولاشاعىن, ۇلت كەلەشەگىن ويلاۋ, ۇلى بابالاردىڭ حالقى ءۇشىن جاساعان ەڭبەگىن باعالاپ, قازىرگى ۇرپاققا جەتكىزۋ سياقتى ىزگى نيەت بولىپ تابىلادى. ارقاشاندا ەل يگىلىگى ءۇشىن ۇلكەن ىستەر اتقا­رىپ جۇرگەن زيالى ازامات, شىمكەنتتىك بەلگىلى كاسىپكەر راحات بايزاقوۆ سوناۋ ورتا عاسىرداعى سامارقان قالاسىن 47 جىل بيلەگەن ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ جەتىنشى ۇرپاعى بولىپ كەلەدى. ارىنعازى بەركىمباەۆ باتىس وڭىرىنە ەسىمى بەلگىلى, وراق اۋىزدى, وت ءتىلدى شەشەن, ءادىل بي اتانعان ءدار­بىسالىنىڭ بۇگىنگە جەتكەن تۇياعى. قاراجان مەن بەرنارد سەرداليەۆتەر ءحىح عاسىرداعى سا­ناۋلى زيالىلارىمىزدىڭ ءبىرى, ءوزىنىڭ ۇلكەن سۋرەتشىلىك دارىنىمەن شوقان ءۋاليحانوۆتى تاڭعالدىرعان سەردالى بەكشوريننىڭ تۋعان شوبەرەلەرى. شا­حاربەك ۋسمانوۆ كورنەكتى مەملەكەت قايرات­كەرى, جۇرتىم دەگەندە جۇرەگىن ج ۇلىپ بەرىپ, 1937 جى­لى حالىق جاۋى رەتىندە اتىلعان تەمىربەك ءجۇر­­گەنوۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى. ال ەسەنعالي بايمەنوۆ, التىنسارى ۇمبەتاليەۆ جانە يبادوللا قالىبەكوۆتەر بولسا, بۇلار دا تەكتىنىڭ تۇياقتارى. ءبىز تاعى ءبىر بارعانىمىزدا كەسەنە قۇرى­لىسى­نىڭ باستالعانىنا ونشا كوپ ۋاقىت بولا قويماسا دا, كوپتەگەن يگى ىستەر جۇزەگە اسى­رى­لىپتى. اتاپ ايتقاندا, عيماراتتىڭ سىرتقى جۇ­مىس­تارى تولىق اياقتالىپ, بابالار رۋحىن اسقاق­تاتاتىن كەسەنەنىڭ جانىنان بوي كوتەرگەن مەد­رەسە, جولاۋشىلاردى قابىلدايتىن قوناق جاي, جۋىنىپ-شايىناتىن ورىنداردىڭ قۇرىلىسى قىزۋ قولعا الىنىپتى. وسى يگى ىسكە وزىندىك ۇلەس قوسقان كاسىپكەر التىنسارى ۇمبەتاليەۆ ءوز قار­جى­سىنا 136 مەتر تەرەڭدىكتەن تازا اۋىز سۋ شى­عارىپ بەرىپتى. سونداي-اق, بۇكىل كەسەنەگە ەلەكتر قۋاتىن بەرەتىن قوندىرعى ىسكە قوسىلىپتى. – دالا قىرانى بۇركىتتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى بولادى. بىرەۋى تاپقان ولجاسىن باسىپ جەيدى, ال بىرەۋلەرى شاشىپ جەيدى. راحات ماڭداي تەرىمەن, قاجىرلى ەڭبەگىمەن كەلگەن داۋلەتىن ەل يگىلىگىنە ارنالعان ىستەرگە ارناپ جۇرگەن ءور تۇلعالى ازاماتتىڭ ءبىرى. كەيدە مەن بۇل ءىنىمدى قياعا قانات قاققان قىران بۇركىتكە تەڭەيمىن, – دەيدى يگىلىكتى ىسكە وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قاراجان سەرداليەۆ اعىنان جارىلىپ. 2009 جىلدىڭ 31 شىلدەسى كۇنى ءتۇبى ءبىر, تەگى ءبىر تۇركىنىڭ ءبىر بۇتاعى – وزبەك جەرىندەگى كيەلى دە كونە نۇراتا قالاسىندا قازاقتىڭ رۋحىن بيىككە كوتەرگەن ايتۋلى وقيعا بولدى. سەيىتقۇل اۋليە – ايتەكە بي كەسەنەسىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قانداستار قوس بابانىڭ باسىندا قاۋىشىپ جاتتى. حالىق كوپ جينالعان بۇل باسقوسۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, كورنەكتى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزبەكستانداعى سول كەزدەگى وكىلەتتى جانە توتەنشە ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ, سول كورشى ەلدەگى ناۋاي وبلىسىنىڭ باس يمامى سەيىتقوجا ناسرەددين جانە باسقالار ءسوز سويلەپ, سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە ءبيدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ەرەن ىستەرىنە ۇلكەن باعا بەرىپ, قازاق حالقىنىڭ ءۇش ءجۇز جىل بويى كۇتكەن قۋانىشتى وقيعاسىمەن قۇتتىقتادى. جينالعان جۇرتشىلىق قوس بابانىڭ كەسەنەسىن سالۋدا ۇلكەن ازاماتتىق پەن ۇلتجاندىلىق, جىگەرلىك پەن تاباندىلىق كورسەتكەن اتىمتاي جومارتتارعا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, ۇستەرىنە شاپان جاپتى. نەبىر جايساڭدار مەن جاقسىلار جينالعان وسى باسقوسۋدا ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ۇرپاعى راحات تۇرعانبەك ۇلى بايزاقوۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالىپ, ەل العىسىن جاۋدىرىپ جاتتى. سول كۇنى راحات باستاعان جىگىتتەر بابالار رۋحىنا ارناپ قۇران باعىشتاپ, اس بەردى. سوندا ۇلكەن تەبىرەنىستە تۇرعان ونى اڭگىمەگە تارتقانبىز. – 25 جاسىندا كىشى ءجۇزدىڭ باس ءبيى بولعان ايتەكە ءبيدىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەك­شە. ۇلى بابانىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى سۇراۋسىز, ىزدەۋسىز جاتۋى مەنىڭ دە قابىرعاما قاتتى باتۋشى ەدى. “كوز قورقاق, قول باتىر”, دەگەن وسى. بۇگىن كەسەنەنىڭ اشىلۋ ءراسىمى بولىپ, ءبارىمىزدىڭ مەرەيىمىز اسقاقتادى. ارۋاقتار ءبىر اۋناپ ءتۇستى. حالىقتىڭ اق پەيىلىمەن سالىنعان اي­شىقتى كەسەنەگە جانىمداعى اتىمتاي جومارت­تار سياقتى ۇلەس قوسقانىمدى وزىمە ۇلكەن باقىت سانايمىن, – دەدى راحات ەرەكشە تەبىرەنە سويلەپ. بەلگىلى كينووپەراتور سارسەنباي ءتاجىمۇرا­توۆ ەكەۋمىز ايتەكە بي تۋرالى دەرەكتى تۋىندى ءتۇ­سىرۋ ماقساتىمەن تاشكەنت, سامارقان, ناۋاي, نۇ­راتا قالالارىندا بولىپ, كوپتەگەن ادام­دار­مەن, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىمەن سۇح­باتتاستىق. جۇرەكتەن شىعىپ, جۇرەككە جەتكەن سول شىنايى سوزدەر ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءالى دە سايراپ تۇر. وزبەكستانداعى ناۋاي وبلىسىنىڭ باس يمامى سەيىتقوجا ناسرەدديننىڭ ءسوزى جان تولقىتارلىق. – 1929 جىلى نۇراتا مەن ناۋايدى جالعاس­تىراتىن توتە جول سالىناتىن بولىپ, جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە بي جەرلەنگەن ەسكى قازاق زيراتىن بۇزۋ جونىندە شە­شىم شىعارىپتى, – دەيدى اڭگىمە يەسى. – ولار­دىڭ بۇل ىسىنە مەنىڭ اكەم ناسرەددين يشان باس­تاعان وزبەكتەر قارسى شىعىپ: بەيىتكە ءتيىسۋشى بول­م­اڭدار, وندا ءبىر قازاق قانا ەمەس, بۇكىل وزبەك, تاجىك, قىرعىز ءۇشىن اسا قادىرلى سانالاتىن قوس اۋليە جاتىر. قۇدايدان قورقىڭدار, ارۋاقتى سىيلاڭدار!” – دەپ ءبارى تاس ءتۇيىن بولىپ, كەتپەن-كۇرەكتەرىن كوتەرىپ كەلگەندەردى زيراتقا جىبەرمەي تۇرىپ الادى. كوپتىڭ قاھارىنان قورىققان شولاق بەلسەندىلەر رايىنان قايتىپ, قاسيەتتى قورىم امان قالىپتى. بەيىتتى قورعاۋدى ناسرەددين يشان ماعان ءوز پەرزەنتى رەتىندە امانات ەتىپ تاستاپ كەتتى. مەن اكە سوزىنە ادال بولدىم. وسى ەكى اۋليەنىڭ باسىنا ءبىر ەڭسەلى كەسەنە سالۋ قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, وزبەكتەردىڭ دە ىزگى ارمانى ەدى. كۇمبەز ورناتامىز دەپ كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەدى دەسەڭىزشى. اللا تاعالا ءبىر ءساتىن سالىپ, زاۋىتبەك ەلشى يگى ءىستى قولعا الدى. اللانىڭ نۇرى جاۋعىر راحات ءىنىم باستاعان جىگىتتەر جيعان-تەرگەن قارجىسىمەن, ۇلكەن قۇرىلىستى باستاپ تا جىبەردى. اينالاسى 5-6 ايدىڭ ىشىندە كەسەنە بوي كوتەرىپ, سەيىتقۇل اۋليە مەن ايتەكە ءبيدىڭ رۋحى اسقاقتادى. جىگىتتەردىڭ بۇدان كەيىنگى قولعا العان ىستەرى دە تابىستى, ومىرشەڭ بولعاي! جۇرەكتەن شىققان اق تىلەكتەر وسىلايشا جالعاسا بەرەدى. ءشوپ وسەتىن جەرگە عانا وسەدى. حالقى مەن ۇلتىنىڭ بولاشاعىن ارىدەن ويلاپ جۇرەتىن راحات بايزاقوۆ سوڭىنان ىزگىلىكتىڭ ىزدەرىن قالدىرىپ جۇرگەن ەڭسەسى بيىك ازامات. جاقىندا ونى استاناعا جۇمىسقا اۋىستى دەگەن حابار ەستىدىم. ءيا, ەلوردادا دا جۇرت, حالىق مۇددەسىن ويلايتىن ازاماتتاردىڭ كوپ بولعانى جاقسى عوي. جاۋىنمەنەن جەر كوگەرەدى, العىسپەنەن ەل كوگەرەدى دەگەن. جۇمىسىڭ جەمىستى بولسىن, ازامات! دوقتىرحان تۇرلىبەك, جازۋشى, حالىقارالىق “تۇركى الەمى” تەلەستۋدياسىنىڭ باس ديرەكتورى.