پەداگوگتەردىڭ قۇقىعى كۇشەيتىلدى
جالپى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە كەڭىرەك توقتالساق, ءماجىلىس قاراۋىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن جەتىلدىرۋ, قورعانىس جانە اسكەري قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەنگىزىلدى. قۇجاتتا اسكەري قىزمەتتى وتكەرۋ جانە اسكەريلەردى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن بىرقاتار نورما ۇسىنىلعان.
سونداي-اق الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ ءماجىلىس جۇمىسقا العان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە پەداگوگ مارتەبەسى جانە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە پەداگوگ مارتەبەسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» ءبىر-بىرىمەن ۇقساس ەكى زاڭنىڭ جوباسىن تانىستىردى. بۇل زاڭ جوبالارى پەداگوگتەردىڭ قۇقىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنىپتى.
– بىرىنشىدەن, پەداگوگتەردىڭ بالالاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىگىن تەك وقۋ ۇدەرىسى بارىسىندا ايقىنداۋ ەسكەرىلگەن, ياعني وقۋدان تىس ۋاقىتتا جانە كانيكۋل نەمەسە كەشكى ۋاقىتتا اتا-اناسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بولۋعا ءتيىس. ەكىنشىدەن, پەداگوگتەردى ولاردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە قاتىسى جوق ءتۇرلى ءىس-شارالارعا تارتۋعا جول بەرمەۋ نورماسى قامتىلعان, – دەدى دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ جالپى وتىرىستا.
سونىمەن قاتار ول ەسەپتىلىكتى ءبىر مەزگىلدە ەكى فورماتتا – قاعاز جانە ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزۋگە تىيىم سالۋ ۇسىنىسى ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ەسەپ قۇجاتى تەك ءبىر فورماتتا بولۋعا ءتيىس.
– تورتىنشىدەن, «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە پەداگوگتەردىڭ قۇقىعىن بۇزعانى ءۇشىن سانكتسيالاردى كۇشەيتۋ جونىندەگى ناقتى نورمالاردى ۇسىنىپ وتىرمىز, – دەدى دەپۋتات.
دەپۋتاتتار قوس زاڭ جوباسىن ءبىراۋىزدان قولداپ, قورىتىندى ازىرلەۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.
عىلىمدى العا جەتەلەيتىن نورمالار
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ عىلىمي جوبانى باستاۋ مەرزىمى ناقتى سول كەلىسىمشارت باستالعان كۇننەن بەلگىلەنەتىنىن ايتتى.
– عالىمدارىمىزدىڭ 10 جىلدان اسا ۋاقىت كوتەرگەن پروبلەماسىن شەشەتىن نورمالار ەنگىزىلىپ وتىر. بۇگىندە عىلىمدى قارجىلاندىرۋدا ۇلكەن ماسەلە بار. عىلىمي گرانتتار نەگىزىنەن ءۇش جىلعا, ياعني 36 ايعا جوسپارلانادى. الايدا كونكۋرستىق راسىمدەردىڭ سوزىلۋىنا بايلانىستى ءىس جۇزىندە عىلىمي جوبا العاشقى جىلى قاڭتاردا ەمەس, جىلدىڭ سوڭىنا قاراي باستالادى. سونىڭ سالدارىنان عالىمدار زەرتتەۋدى تولىق ءۇش جىل ەمەس, شامامەن 2 جىل عانا جۇرگىزەدى. ال بۇل عالىمداردىڭ قولىنا تۇسەتىن قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ دە قىسقارۋىنا اكەلىپ وتىر, – دەدى دەپۋتات.
ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەپۋتاتتار ۇسىنعان نورمالارعا سايكەس, عىلىمي جوبانى باستاۋ مەرزىمى اۆتوماتتى تۇردە قاڭتار ايىنان ەمەس, ناقتى سول كەلىسىمشارت باستالعان كۇننەن باستاپ بەلگىلەنەدى.
– سايكەسىنشە, عالىمدار ەندى بولىنگەن قاراجاتتىڭ 70-80 پايىزىن عانا ەمەس, تولىعىمەن 100 پايىزىن الىپ, جوسپارلانعان ۋاقىتتى دا 100 پايىز پايدالانىپ, ساپالى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الادى, – دەدى ول.
قىسقاسى, ءماجىلىس عىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان دەپۋتاتتىق تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. زاڭ جوباسىندا عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسى ايقىندالادى. ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, اكادەميالىق ەركىندىككە كەپىلدىك بەرۋ, شىعارماشىلىق ەركىندىگى, سونداي-اق عىلىمي قىزمەتىنىڭ باعىتتارىن جوسپارلاۋ جانە ايقىنداۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. ۇجىمدىق پايدالانۋعا ارنالعان عىلىمي زەرتحانالار ينفراقۇرىلىمىنا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىگى بەكىتىلەدى.
عىلىمي قىزمەتتى قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى جەتىلدىرىلدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى (ۇعا) كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىسى رەتىندە ايقىندالادى. بۇل ۇعا مۇلكىن قالىپتاستىرۋ مەن وعان يەلىك ەتۋ ءتارتىبىن, قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن جانە اكىمشىلىك-باسقارۋ قىزمەتىنە قاتىستى وزگە دە ماسەلەلەردى زاڭنامالىق تۇرعىدا رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جۇمىسقا الىنعان زاڭ جوباسىندا عالىمدارعا ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن زەرتحانانى قولجەتىمدى ەتەتىن نورما – ۇجىمدىق پايدالانىلاتىن زەرتحانالار تەتىگى ەنگىزىلەدى. بۇل نورما بيۋدجەت ەسەبىنەن ساتىپ الىنعان عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى ءتيىمدى ءارى بارشاعا قولجەتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
ياعني ارنايى اقپاراتتىق جۇيەدە كەز كەلگەن عالىمعا قاي جەردە قانداي زەرتحانا بار, ول قاي ۋاقىتتا بوس جانە وندا قالاي زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە بولاتىنى كورسەتىلەدى. وسى ارقىلى عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك اشىلماق.
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان ۇكىمەتى مەن اۋستريا ۇكىمەتى اراسىنداعى زاڭسىز جۇرگەن ادامداردى رەادميسسيالاۋ جانە ترانزيتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ۇلتتىق زاڭناما تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ, مەملەكەتتەر اۋماعىندا جۇرگەن ادامداردى رەادميسسيالاۋ جانە ترانزيتتەۋ سالاسىنداعى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرۋ. وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجار ءادىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم ەل اۋماعىندا بولۋ شارتتارىن بۇزعان نەمەسە زاڭسىز كىرگەن ادامداردى ءوز ەلىنە قايتارۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار قيىن جاعدايعا تاپ بولعان, ياعني قۇجاتتارىن جاعالتقان ادامدارعا دا قولدانىلادى.
جول جۇيەسى رەتتەلۋگە ءتيىس
جالپى وتىرىس سوڭى دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا ۇلاستى. وسدپ فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى اسحات راقىمجانوۆ «ەپشتەين فايلدارى» دەپ اتالىپ كەتكەن اتىشۋلى ىسكە قاتىستى باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ پەن ۇقك توراعاسى ەرمەك ساعىمباەۆقا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
– الەمدىك ساياسي كەڭىستىكتى «ەپشتەين فايلدارى» دەپ اتالاتىن ماتەريالداردىڭ جاريالانۋىنا بايلانىستى داۋ-داماي ءالى دە ءدۇر سىلكىندىرىپ وتىر. جەتەكشى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر اتالعان جانجالعا قاتىسى بار تۇلعالارعا قاتىستى پارلامەنتتىك تەكسەرۋلەر مەن قىلمىستىق قۋدالاۋ شارالارىن باستاپ كەتتى. وسدپ فراكتسياسى بۇل تاقىرىپتى ەلەمەي قالدىرۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى, – دەدى ا.راقىمجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, وتانداستارىمىز ەل تاعدىرى كىمدەردىڭ قولىندا بولعانىن جانە ولاردىڭ رەپۋتاتسياسى كۇماندى جابىق كلۋبتاردا ەل ەرتەڭىن ساۋداعا سالعان, يا سالماعانىن بىلۋگە قۇقىلى.
«ەپشتەين فايلدارىندا» بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىسى, ۇقك توراعاسى بولعان كارىم ءماسىموۆتىڭ اتى 8 مارتە اتالعان جانە جازبالاردان دجەففري ەپشتەين مەن ك.ءماسىموۆتىڭ جەكە تانىس بولعانى انىق اڭعارىلادى.
سونىمەن قاتار پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, ۇلتتىق بانك توراعاسى سىندى مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى لاۋازىمدى قىزمەتتەرىن اتقارعان قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ دە اتى بىرنەشە مارتە اتالعان جانە ونىڭ ەپشتەينمەن كەزدەسكەنى ايتىلادى.
– جاريالانعان قۇجاتتاردا «ەسكى قازاقستاننىڭ» ساياسي ەليتاسى وكىلدەرى, ياعني ماڭىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اتقارعان تۇلعالار اتالادى. مۇنداي دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ مورالدىق بەينەسى مەن جەكە بايلانىستارى – جەكە ءومىر ماسەلەسى ەمەس, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەل بەدەلىنە قاتىستى ماسەلە, – دەگەن دەپۋتات «ەپشتەين فايلدارىندا» اتالعان وتاندىق لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ولارمەن بايلانىستى ادامدار تۋرالى اقپاراتتى تەكسەرىپ, بۇل كەزدەسۋلەردىڭ سيپاتى مەن ماقساتتارىن انىقتاۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونەر ىقتيمال قاتەرلەرگە, ونىڭ ىشىندە لاۋازىمدى تۇلعالاردى كومپرومەتاتسيالاۋ تاۋەكەلدەرىنە جانە مەملەكەتتىك قۇپيالاردى جاريا ەتۋ ىقتيمالدىعىنا قۇقىقتىق باعا بەرۋدى سۇرادى.
سونداي-اق پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا ساۋال جولداعان دەپۋتات ولجاس قۇسپەكوۆ جول قورىن قۇرۋدى ۇسىندى.
– جىل سايىن ەلىمىزدىڭ جولدارىندا ادامدار قازا تابادى. بۇل – جاي عانا قۇرعاق ستاتيستيكا ەمەس, رەسپۋبليكالىق تاسجولداردىڭ جاي-كۇيى مەن كۇتىمى ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن كورسەتەتىن جۇيەلى بەلگى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە 36 مىڭنان اسا جول-كولىك وقيعاسى ورىن الدى. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 14 پايىزعا كوپ. 51 مىڭنان اسا ادام زارداپ شەگىپ, 2,5 مىڭعا جۋىق ازاماتىمىز قازا تاپتى. بۇل رەتتە ەڭ اۋىر اپاتتار ءدال وسى قالا سىرتىنداعى تاس جولداردا ورىن الىپ جاتىر. ال ول جەردەگى ينفراقۇرىلىم بارىنشا ساپالى ءارى بولجامدى بولۋعا ءتيىس, – دەدى دەپۋتات.
ونىڭ ساۋالدا كەلتىرگەن دەرەگىنە سۇيەنسەك, اۆتوجول سالاسىنىڭ جىل سايىنعى قاجەتتىلىگى شامامەن 1,9 ترلن تەڭگە دەپ باعالانسا, ناقتى قارجىلاندىرۋ شامامەن 1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات ەلىمىزگە اشىق, تۇراقتى جانە ۇزاق مەرزىمگە جۇمىس ىستەيتىن جول قورى قاجەتتىگىن العا تارتتى. مۇنداي تەتىك رەسپۋبليكالىق جولداردى سالۋ, كۇتىپ ۇستاۋ جانە جاڭعىرتۋ ءۇشىن تۇراقتى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى نۇرجان اشىمبەتوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆقا سۋ رەسۋرستارىن قايتا پايدالانۋعا قاتىستى جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا باياناۋىلدا سۋدى قايتا پايدالانۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا ازىرلەۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى.
ال اسحات ايماعامبەتوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى قوعامدا كەڭ تالقىلانىپ جاتقان جەكەلەگەن باپتار جونىندە مالىمدەمە جاسادى. ول «ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى 16 اقپاننان باستاپ ەل ارالاپ, قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتارىمەن كەزدەسىپ, جاڭا كونستيتۋتسيانى تالقىلاپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق تەك كەيىنگى 7 جىلدا ەلىمىز وتىز جىلدا ويعا كەلمەگەن, ىرگەلى جانە ماڭىزدى وزگەرىستەردى باستان وتكەرىپ جاتقانىن ايتتى.
– پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن ءتورت ساياسي رەفورمالار پاكەتى جۇزەگە استى. وعان قوسا 2022 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ورنى ەرەكشە. بىراق كەيىنگى جىلدارى ەلدەگى عانا ەمەس, الەمدەگى گەوساياسي احۋالدىڭ وزگەرۋى, جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرىنىڭ باستالۋى مەملەكەتتىڭ باستى قۇجاتىن قايتا قاراۋدى وزەكتى ەتتى, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونستيتۋتسيادا – زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن, پروگرەسسيۆتى قوعامنىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى نورمالار قاراستىرىلعان.
رەفەرەندۋمعا از ۋاقىت قالعانىنا نازار اۋدارعان دەپۋتات ارىپتەستەرىن پارلامەنت مىنبەرى ارقىلى قوعامدىق پىكىرگە تالداۋ جاساپ, ازاماتتاردى تولعاندىراتىن ماسەلەلەرگە ءوز باعىتتارى بويىنشا ءتۇيىندى مالىمەت بەرۋگە شاقىردى.
