سنايپەر

ۇلى وتان سوعىسىندا قىر­شىن كەتكەن سۇلتان ەر­كىمباەۆتىڭ ەرلىگى ەلىنە تەك 60 جىلدان كەيىن عانا بەلگىلى بولدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى قارساڭىندا با­تىر­دىڭ جيەنى ومىرزاق يح­تيليا­پوۆتىڭ ىزدەنىسىن ىلە قولداپ كەتكەن قوستاناي­لىق جۋرناليستەر جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا جاس جاۋىنگەردىڭ ەرلىگى ەلگە جەتتى. بۇل جونىندە “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا دا (“ەرەكشە قۇپيا ارنايى سنايپەرلەر روتاسىنداعى جالعىز قازاق”, “قازاقستان – اكەسى ەر سۇلتاننىڭ, ۋكراينا جەرى ەندى اناڭ بولسىن!”) جەتكىزگەنبىز. 1939 جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ جىتىقارا اۋدانىنداعى فاب­ريكا-زاۋىت وقۋىنا (فزو) نەبارى ون التى جاسىندا الىنعان سۇلتاندى ءبىر جىلدان كەيىن الىستاعى كومىرلى كۋزباسقا جىبەرەدى. سوعىس باستالعاندا ءنوۆوسىبىر وبلىسىنا قاراستى كۋزەدەەۆ اۋدانىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۇلتان مايدانعا اتتانادى دا, چەليابى وبلىسىنداعى ارنايى اتقىشتار مەكتەبىنىڭ ەرەك­شە قۇپيا ءبولىم­شەسىندە وقىپ, بارلاۋ روتاسى ءۇشىن داي­ىن­د­ىقتان وتەدى. سۇل­تان قۇ­رامىندا بول­عان 263-دي­ۆيزيا كارە­ليا مايدا­نىن­داعى كاستەنگ باعىتىنداعى ۇرىستاردا فا­شيس­تەردىڭ اتاق­تى “نورد” سس ديۆيزياسىن قانسىراتقانى تاريحتان ءما­لىم. كارەليا ماي­دانىنداعى ۇرىستاردا مەرگەن­دىگىمەن كوز­گە تۇسكەن قازاقتىڭ قارا با­لاسى وسى ديۆيزيانىڭ قۇ­رامىن­داعى 997-اتقىشتار پولكىنىڭ 1942 جىلى قازان ايىندا جاساقتالعان ەرەكشە قۇپيا ارنايى سنايپەرلەر روتا­سىنا الىنادى. ارحيۆ­تەر­دەن تابىلعان پولك جۋرنا­لىن­داعى انىقتامادا س.ەر­كىم­باەۆ 1942 جىلدىڭ مامى­رىنان 1943 جىلدىڭ قاڭ­تا­رىنا دەيىن 30 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعانى جانە 1943 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن ءوزىنىڭ سنايپەرلىك ۆينتوۆكاسىمەن تاعى دا 13 ءفاشيستى اتىپ تۇسىرگەنى ايتىلعان. 1943 جىلدىڭ باسىندا ونى “باستاماشىلدىعى مەن باتىل قيمىلىنىڭ ارقا­سىن­دا اسكەري بولىمشە تاپسىرماسىن تابىستى ورىن­دا­عانى جانە ۇرىستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن” “زا بوە­ۆىە زاسلۋگي” مەدالىنە ۇسىنادى. مۇنان كەيىن قو­لى­نىڭ جارالانعانىنا قاراماي روتا جاۋىن­گەر­لە­رىنە كومەككە كەلىپ, باسقىنشىلارعا قارسى ولارمەن بىردەي باتىل قيمىل كورسەتكەنى پولكتە اتاپ ءوتىپ, وعان ءوزىنىڭ اتى جازىلعان “تت” (پيستولەت) ارنايى قارۋى سىيعا بەرىلەدى. ال وتكەن جىلى پودولسكىدەگى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن كەلگەن قۇجاتتا سۇلتان ەركىمباەۆتىڭ 1943 جىلى ماۋسىم ايىندا قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن مارا­پاتتالعانى ايتىلعان. جانە وسى ناگرادانى العاندا ونى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا كانديدات ەتىپ قابىلدايدى. امال نە, وسى ناگرادانى العان سوڭ ەكى اي­دان كەيىن, ياعني تامىز ايىندا 997-اتقىشتار پول­كى­نىڭ قۇرامىنداعى ەرەكشە قۇپيا ارنايى سناي­پەر­لەر روتاسى حاركوۆ ءۇشىن بولعان ۇرىستا سەۆەرسكي دونەتس وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا تۇگەلىمەن وققا ۇشادى. ولاردىڭ اراسىندا سۇلتان ەركىمباەۆ تا بار ەدى. جاقىندا عانا قوستانايلىق جۋرناليستەردىڭ سۇراۋ سالۋىمەن ماسكەۋ وبلىسىنىڭ پودولسك قالاسىنداعى بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى, قازىرگى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن كەلگەن قۇجاتتار سۇلتاننىڭ باتىر بەينەسىن بايىتا ءتۇستى. سول 1943 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن اسقان ەرجۇرەكتىلىك پەن باتىرلىق تانىتقانى ءۇشىن 263-ديۆيزيانىڭ 997-اتقىشتار پولكى قۇرامىنداعى ەرەكشە قۇپيا ارنايى سنايپەرلەر روتاسىنىڭ ون جاۋىنگەرى ءول­گەن­نەن كەيىن ءى-دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالادى. ولار: بولىمشە كومانديرى, اعا لەيتەنانت ا.ۆاسيلەۆ, م.ۆولىنتسەۆ, س.ەركىمباەۆ, ۆ.ستەپانوۆ, يا.پارۆين, ي.كوروبەينيكوۆ, ل.بو­ريسەۆيچ, ل.كراسنوۆ, ە.لەونيدوۆ, م.چەتۆەرگوۆتار بولاتىن. سۇلتان ناگراداعا ۇسىنىلعانداردىڭ اراسىندا ءۇشىنشى بولىپ تۇر. سونىمەن قاتار ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ەرەكشە قۇپيا ارنايى سنايپەرلەر روتاسىنىڭ 1943 جىلعى ءتىزىمىن دە جىبەرىپتى. ونداعى 36 جاۋىنگەر-مەرگەننىڭ اراسىندا سۇلتان ەركىمباەۆتىڭ جالعىز قازاق ەكەنىن بۇرىن دا ايتقانبىز. مەرگەندىككە ۇزدىك دايىندالعان بارلاۋشى روتا جاۋىنگەرلەرى نىسپىلارىنىڭ بارلىعى دا ۋكراين, ورىس نەمەسە سلاۆيان تەكتەس ۇلت بولعاندىقتان ولاردىڭ اراسىنداعى تەك قازاق قانا ەمەس, جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ جالعىز وكىلى دە سۇلتان دەۋگە نەگىز بار. ەندى, ءبىر كۇندە قىرىلعان 36 جاۋىنگەردىڭ ىشىنەن نەگە ول عانا جوعارى ناگراداعا ۇسىنىلدى؟ ويتكەنى, ءى-دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنىنىڭ ستاتۋتىندا كەڭەستىك ناگرادالار اراسىندا تۇڭعىش رەت وسى وردەنگە لايىق دەپ سانالاتىن ەرلىكتەر ناقتى اتالىپ كورسەتىلدى. وندا “جاياۋ اسكەرلەر, سنايپەرلىك بولىمشەلەر قۇرامىندا بولىپ, 40-تان اسا باسقىنشىلاردىڭ كوزىن جويعانعا بەرىلەدى” دەگەن تارام بار. روتاداعى ءى-دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ولگەننەن كەيىن ماراپاتتالعان وندىقتىڭ اراسىنداعى سۇلتان ەركىمباەۆتىڭ جاساعان ەرلىگى وسى وردەن ستاتۋتىندا ايتىلعان شارتقا ءدوپ كەلگەن. وعان پودولسكىدەگى ارحيۆتەن كەلگەن سوڭعى قۇجاتتاعى سنايپەر سۇلتان ەركىمباەۆتىڭ جەكە ەسەبى دە كۋا. وندا: “س.ەركىمباەۆ 1923 جىلى تۋعان. 263-ءشى ديۆيزيا قۇرامىنداعى 997-اتقىشتار پولكىنىڭ ەرەكشە قۇپيا ارنايى سنايپەرلەر روتاسىنا 1942 جىلى قازان ايىندا الىنعان; 1943 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا س.ەركىمباەۆ 30 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرىن جويدى; 1943 مارتىندا س.ەركىمباەۆ جويعان ءفاشيستىڭ سانى 43-كە جەتكەن; 1943 جىلدىڭ ماۋسىمىنداعى مالىمەت–س.ەركىمباەۆ ەكى ايدا 47 گيتلەرشىلدىڭ كوزىن جويدى; شتاب مالىمەتى – 1943 جىلى شىلدەدە س.ەركىم­باەۆ­تىڭ جەكە ەسەبىندە 23 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرى بولدى; س.ەركىمباەۆ 1943 جىلى تامىز ايىندا كراسنىي يار سەلوسىندا ەرلىكپەن قازا تاپتى. جەرلەنگەن ورنى – حاركوۆ وبلىسى, يزيۋمسكي اۋدانى” دەپ جازىلعان. مايدان دالاسىندا قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندىگىمەن وسىنداي كوزسىز ەرلىك كورسەتكەن سۇلتان حاركوۆ ءۇشىن بولعان ۇرىستاردا شەشۋشى ءرول اتقارعان سەۆەرسكي دونەتس وزەنىنىڭ جاعاسىن قانىمەن, جانىمەن قورعاپ قازا تاپقاندا نەبارى جيىرماعا تولار-تولماس جاستا بولاتىن. ال ونىڭ جيەنى ومىرزاق يحتيلياپوۆ بۇل دا سۇلتاننىڭ شىن جاسى ەكەنىنە كۇماندانادى. – اكەسى جوق جەتىم بالانى وزگەلەردىڭ ورنىنا فزو-عا جىبەرۋ ءۇشىن اۋىلداعى اتقامىنەرلەر سۇل­تاننىڭ جاسىن ءبىر جاسقا ۇلكەيتىپ كورسەتىپ جىبەرگەن دەپ وتىرۋشى ەدى انام ساقىش,–دەيدى ومەكەڭ. ەگەر ءىستىڭ اقيقاتى وسىلاي بولسا, وق پەن وتتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ كەۋدەسىنە “زا بوەۆىە زاسلۋگي” مەدالىن, قىزىل جۇلدىز وردەنىن تاققان, كومانديرلەرىنىڭ قولىنان سىيعا ءوزىنىڭ اتى جازىلعان ارنايى قارۋ العان, ولگەننەن كەيىن ءى-دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالعان سۇر مەرگەننىڭ جاسى 19-عا دا تولماعان ەكەن-اۋ... قايران ءومىر! Cۋرەتتەردە: روتانىڭ شابۋىلى جانە سۇلتاننىڭ جەكە سۋرەتى. ەلوردادا راحىمجان قوشقارباەۆقا نەگە ەسكەرتكىش پەن دەنى دۇرىس كوشە جوق؟ فاشيستىك باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەستە باتىرلىقتىڭ قايتالانباس ۇلگىسى بولعان, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتتى شەجى­رە­سىندە حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ەرەن ەرلىك ءداستۇرىنىڭ مىز­عىماس ساباق­تاستىعىن كور­سەت­كەن كوپتەگەن قازاق ازامات­تارى­نىڭ ەسىمدەرى التىن ءارىپ­تەر­مەن جازىلدى. بىراق ولار­دىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ تەڭدەسسىز ەرلىكتەرى كەزىندە كسرو قۇ­رامىنداعى كەرەعار ۇلتتىق سايا­سات سالدارىنان لايىقتى باعا­سىن الا الماي قالعاندىعى دا جاسىرىن ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى — استانا قالا­سىنىڭ ءتول تۋماسى راحىمجان قوشقارباەۆ ەدى. راحىمجان 1942 جىلى 18 جا­سىندا اقمولا وڭىرىنەن ءوز ەركىمەن قان مايدانعا اتتان­دى. جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىن ءبىتىر­گەن­نەن كەيىن ۆزۆود كو­مانديرى رەتىندە بەلارۋس ماي­دانىنىڭ قۇرامىندا جاۋعا قارسى شاي­قاس­تى. نەمىس-فاشيستەرىنىڭ ور­دا­سى بەرلين قالاسى ءۇشىن بولعان قاندى قاساپتىڭ بەل ور­تا­سىندا با­تىرلىقتىڭ كەرەمەت ۇلگىسىن كورسەتتى. رەيحستاگتى الۋدا قاھارماندىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قاتارداعى جاۋىنگەر گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋى ءبىرىنشى بولىپ جاۋ ورداسىنىڭ قابىر­عاسىنا جەڭىس جالاۋىن تىكتى. بۇل تەڭدەسسىز ەرلىك كەزىندە لاي­ىق­تى باعاسىن المادى. ول قۇ­رامىندا بولعان ديۆيزيانىڭ ءاس­كەري باسشىلىعى سول 1945 جىلدىڭ مامىر ايىندا ر.قوش­­قارباەۆقا كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ جونىندە جوعارى جاققا ۇسى­نىس جىبەرگەنىمەن ماراپات ماسەلەسى شەشىلمەي اياقسىز قالدى. بۇل ادىلەتسىزدىكتىڭ وتەۋى تەك ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن عانا قايتارىلدى. تۇڭ­عىش پرە­زيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ 1999 جىلعى 7 ما­مىرداعى جارلىعىمەن قازاق­تىڭ قايسار ۇلىنا حالىق قاھارمانى اتا­عىن بەردى. ءسويتىپ, تاعدىر تا­لايى­مى كۇردەلى ر.قوشقارباەۆ­تىڭ تەڭدەسسىز ەرلىگى 54 جىلدان كەيىن عانا رەسمي جوعارى باعا­سىن الدى. وكىنىشكە قاراي, باتىر جەر­لەسىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگىن ۇلىق­تاي­تىن ونەگەلى شارالار ونىڭ تۋعان جەرى استانا قالا­سىندا جوقتىڭ قاسى. كەزىندە ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن شولاق كوشەدە بۇگىندە بار بولعانى ونشاقتى-اق ءۇي قالعان. قالا قۇرىلى­مى­نىڭ قۇرىلىس قار­قى­نىمەن جىل­دان-جىلعا ءوز­گەرۋىنە بايلا­نىستى بولاشاق­تا ول كوشەنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. مىنە, بيىل ەل فاشيستىك باس­قىن­شىلارعا قارسى ءجۇ­ر­گى­زىل­­گەن سوعىستاعى ۇلى جەڭىسىنىڭ 65 جىل­دىق مەرەيلى مەرەكەسىن اتاپ وتپەك. وسى ايتۋلى كۇن­نىڭ قار­ساڭىندا استانانىڭ ءتول تۋماسى, حالىق قاھار­مانى راحىمجان قوش­قار­باەۆتىڭ ەسىمىن ەلوردادا قايتا جاڭعىرتۋ پارىز. سون­دىقتان ءبىز, ءبىر توپ استانالىق اردا­گەرلەر قالا اكىم­دىگىنە جانە قالالىق ءماس­لي­حاتقا ارنايى ۇسىنىس جول­داۋدى ءجون كوردىك. ۇلى جەڭىس­تىڭ 65 جىلدىق مە­رەكەسىنە وراي استانا قالا­سىنىڭ جاڭادان بوي كوتەرگەن كورىكتى كوشە­لەرى­نىڭ بىرىنە حالقىمىزدىڭ قا­ھار­مان پەر­زەنتى ر.قوش­قارباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە, سول كوشەنىڭ بوي­ىن­دا باتىردىڭ ەسكەرتكىشى اشىل­­سا, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. قوڭدىباي جەكسەنباەۆ, اسكەن نابيەۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى. استانا. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.